جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

تحلیل بحران یمن/

مطهرنیا در گفت و گو با جماران: با رودررویی قدرت های منطقه ای، «توازن ضعف» به جای توازن قدرت در منطقه پیاده می شود

کد خبر: ۷۹۹۲۸
مطهرنیا در گفت و گو با جماران: با رودررویی قدرت های منطقه ای، «توازن ضعف» به جای توازن قدرت در منطقه پیاده می شود

جماران- حامد حیدری: «هدف قدرتهای فرامنطقه ای از ایجاد منازعات در خاورمیانه چیست؟ مدیریت ناامنی و توازن ضعف یا همگرایی منطقه ای علیه ایران؟» این پرسش ها در پی حمله عربستان به یمن مطرح است و یک کارشناس مسائل بین الملل معتقد است: «سناریوی مطلوب کشورهای فرامنطقه ای تضعیف جایگاه آل سعود و تقویت جایگاه عربستان در ارتباط با مسائل خاور میانه است و یمن آوردگاه بسیار مناسبی برای پیاده کردن این سناریو است.»

دکتر مهدی مطهرنیا،کارشناس مسائل بین الملل در گفت و گو با خبرنگار بین الملل جماران با بیان این مطلب، آخرین تحولات یمن، تأثیر آن بر وضعیت آینده ی منطقه را تحلیل و بررسی کرد.

متن کامل این گفت و گو را در ادامه می توانید بخوانید.

آیا درگیری های یمن می تواند بر مذاکرات هسته ای اثرگذار باشد؟

در ادبیات سیاسی بر مبنای نظریه هایی چون «اثر پر پروانه ای» و «ظروف مرتبطه» هیچ پدیده یا پدیدار سیاسی ای وجود ندارد که بر پدیده ها یا پدیدارهای سیاسی دیگر بلااثر باشد. به بیان دیگر، مساله ی یمن و آنچه عربستان در حال انجام است، نه تنها بر پرونده ی هسته ای بلکه بر دیگر پرونده های موجود در ارتباط با منطقه ی خاورمیانه و سپس نظم آینده ی جهانی مؤثر است. می توان آن را یکی از پدیده های مهم دانست که لبه های اصطکاک میان قدرت های بزرگ منطقه ای را در مهم ترین منطقه ی جهانی یعنی خاورمیانه و در نزدیکی پرتپنده ترین بخش این جغرافیای مهم یعنی خلیج فارس و فلات ایران متوجه یک امر مهم سیاسی - امنیتی می کند. بنابراین، باید گفت که ماجرای یمن یک بحران چندوجهی با تأثیرات متفاوت سیاسی، امنیتی و نظامی در منطق جغرافیایی و جغرافیای منطقی سیاست در آینده ی منطقه ی خاورمیانه خواهد بود.

با ورود کشورهای مختلف و تشکیل ارتش واحد، آیا بحران یمن پیچیده تر از آن نشده که نتوان انتظار حل آن در آینده ی نزدیک را داشت؟

آنچه که در منطقه شاهد هستیم، ایجاد منطق ناامنی در میان کلونی های مختلف قدرت در خاورمیانه است. از چندسال پیش سیستم های فرامنطقه ای برآن شده اند که منازعات منطقه ای را در این منطقه ی جغرافیایی بومی سازی کرده و در چارچوب نبردهای فرقه ای قرار دهند. زمانی که ملک عبدالله اردنی برای نخستین بار از هلال شیعه سخن گفت، در واقع، مقدمه ای برای ایجاد یک تحرک سیاسی در منطقه ی خاورمیانه در جهت واگرایی میان دو فرقه ی مهم اسلامی یعنی شیعیان و اهل تسنن بود تا در چارچوب آن، منازعات منطقه ای بومی سازی شده و سرمایه ی دولت های منطقه در تقابل با قدرت های فرامنطقه ای در اصطکاک با قدرت های منطقه ای هزینه شود. به این ترتیب، با رودررویی قدرت های منطقه ای، «توازن ضعف» به جای توازن قدرت در منطقه پیاده شود. آنچه که قدرت های بزرگ در مناطق اصلی جغرافیایی دنبال می کنند اصطلاح بالانس یا تعادل قدرت است. تعادل قدرت، دو سمت و سو پیدا می کند؛ افزایش قدرت متناسب با یکدیگر در میان قدرت های منطقه ای و بالعکس، توازن قدرت مبتنی بر کاهش قدرت هر کدام از بازیگران منطقه ای به تناسب یکدیگر است؛ به این ترتیب، تعادل قدرت همواره حفظ می شود. فراموش نکنیم با افزایش قیمت نفت در دهه ی گذشته و انباشت ثروت در میان دولت های تولیدکننده ی نفت، باید ثروت موجود به گونه ای هزینه می شد که بتواند ایجاد تعادل منطقه ای کند و از توازن فرامنطقه ای جلوگیری کند. بنابراین، بهترین راه در ایجاد درگیری درون منطقه به گونه ای بود که دلارهای بادآورده ی نفتی به جای توسعه و پیشرفت بومی شده ی منطقه به تعارض و تضاد درون منطقه ای منجر شود و به جای ایجاد توسعه و رشد، هزینه ی تحرکات نظامی شود. لذا الآن منطقه درگیر جنگ های متفاوتی است. دولت های گوناگونی که دلارهای نفتی را انباشته کردند، هر یک پشت این جنگ ها باید هزینه های گزاف را پرداخت کنند.

درگیری های یمن تا چه اندازه ریشه فرقه ای - مذهبی و تا چه حد بعد سیاسی - اجتماعی دارد؟

هر درگیری فرقه ای - مذهبی بر اساس شکاف های متقاطع در جامعه شناسی سیاسی شکلی از مسائل سیاسی - اجتماعی را با خود همراه دارد و بالعکس، درگیری های سیاسی - اجتماعی نیز محتوایی از مسائل فرقه ای را همواره در این جوامع چندوجهی با خود داشته است. آنچه که در یمن دیده می شود اگر چه ناشی از یک جوهره ی سیاسی ناشی از عدم توازن، تعادل و عدالت در حوزه ی جغرافیایی یمن است، اما به گونه ای مدیریت شده است که بیش از آنکه جنبه ی سیاسی، ضد استبدادی و ضد استعماری پیدا کند، جنبه ی فرقه ای پیدا کرده است و امروز گفتمان فرقه ای بر آن حاکم است. این جریان به شکلی پیش رفته است که عربستان و دیگر دولت های عربی در یک اتحاد پر معنای نظامی خود را در برابر تحرکات حوثی های شیعه قرار می دهند که پشتیبانی از آنها را به زعم خود در این سوی، تهران به عنوان دولت شیعه به عهده دارد. اینها نشان از برجسته کردن نگرش های فرقه ای در منطقه است که باید از سوی سیاستمداران منطقه مدیریت شود. هر چه که این وجه از تحرک بیشتر معنا پیدا کند، تعریف پذیر شود و در افکار عمومی در سطح نخبگان و توده ی مردم نفوذ کند، به نفع کشورهای فرامنطقه ای در تضعیف جغرافیای خاورمیانه و دولت های حاکم بر منطقه در چارچوب، آن چیزی است که «توزان ضعف» می نامم. آنها در پی این هستند که در منطقه مدیریت ناامنی کنند و این مدیریت ناامنی را به سمت توزان ضعف بکشانند و سپس بتوانند مدیریت امنیتی منطقه را به نفع خود و نظم آینده ی جهانی به عهده گیرند.

اغلب کشورهای منطقه ای از حمله ی عربستان به یمن دفاع کرده اند، برخی کشورهای منطقه که در این حمله شرکت نکردند، آیا می توانند در جلوگیری از گسترش و تداوم خشونت اثرگذار باشند؟

منطقه به سمت قطبی شدن در حال مدیریت است. پرونده ی هسته ای ایران و حل و فصل احتمالی آن، تهران را در مسیر ورود به جامعه ی بین المللی قرار می دهد. اگر تهران بتواند وزن خود را در جامعه ی بین المللی دوباره باز یابد، به عنوان یک وزنه ی مؤثر منطقه ای مورد هدف قرار می گیرد. کشورهای مختلف منطقه به ویژه عربستان و رژیم صهیونیستی در پی ایجاد یک فضای مثبت در جهت همگرایی منطقه ای علیه جمهوری اسلامی ایران هستند، چرا که اگر ایران بتواند یک مدل پیشرو در راستای حل پرونده ی هسته ای را به عنوان حل و فصل دیگر مسائل خود با نظام بین الملل به ویژه ایالات متحده ی آمریکا قرار دهد، کشورهای منطقه در برابر ایران فاقد پشتیبانی فرامنطقه ای می شوند. از این جهت است که هر چقدر ایران در بعد بین المللی بیشتر پذیرفته می شود، در بعد منطقه ای شاهد همگرایی بیشتر مخالفان خود در منطقه خواهد بود. این واکنش، بازتابی از موفقیت دیپلماسی ایران در صحنه ی بین المللی است که پژواک آن را می توان در صحنه ی منطقه شنید. از این جهت است که عربستان، مصر، ترکیه، رژیم صهیونیستی و کشورهایی که مدعی قدرت منطقه ای در منطق جغرافیایی خاورمیانه هستند، از امروز خود را برای آینده ای آماده می کنند که بتوانند تعادل قدرت با تهران داشته باشند و به عنوان بازیگرانی مورد توجه نظام بین المللی نقش فعال خود را از دست نداده و بازیگری خود را ادامه دهند.

توفیق نیافتن در حمله به یمن در کنار وضعیت نیروهای مورد حمایت عربستان در عراق و سوریه آیا می تواند باعث از دست رفتن جایگاه فعلی عربستان در منطقه شود؟

عربستان جایگاه خود را در منطقه از دست دهد یا خاندان آل سعود جایگاه خود را در میان کشورهای منطقه ای از دست دهد، دو سناریوی متفاوت است. آنچه کشورهای فرامنطقه ای به ویژه ایالت متحده ی آمریکا در آینده خواهان آن هستند حفظ جایگاه عربستان در میان کشورهای حوزه ی خاورمیانه ی عربی و در عین حال تضعیف خاندان آل سعود به عنوان یک خاندان سنتی است که در تقابل با دموکراسی ارشادی آمریکا در منطقه قرار می گیرد. سناریوی مطلوب کشورهای فرامنطقه ای، تضعیف جایگاه آل سعود و تقویت جایگاه عربستان در ارتباط با مسائل خاور میانه است و یمن آوردگاه بسیار مناسبی برای پیاده کردن این سناریو است، زیرا عدم موفقیت عربستان در یمن در واقع عدم موفقیت آل سعود تلقی خواهد شد. اما حضور عربستان در جنگ یمن و مرکزیت یافتن آن در اتحادیه ی عرب عملیاتی خواهد شد، همان گونه که در نشست اخیر شرم الشیخ به هر ترتیب ارتش واحد عربی روی کاغذ شکل گرفته و در حوزه ی یمن تعریف عملیاتی پیدا می کند و فرماندهی آن هم با کشور عربستان رقم می خورد. اگر چه در آینده چالش های جدی در برابر فرماندهی عربستان در خاور میانه ی عربی وجود دارد اما آنچه مهم است هم اکنون عربستان به عنوان فرماندهی نظامی تحرکات خاور میانه پذیرفته شده است. بنابراین، جایگاه عربستان تقویت می شود اما با شکست احتمالی آنچه رخ خواهد داد شکست آل سعود خواهد بود. در واقع، از هر دو طرف سناریوی کشورهای فرامنطقه ای یعنی رویکرد دموکراسی ارشادی آمریکا در خاورمیانه تا حد قابل قبولی مدیریت می شود.

سازمان های بین المللی به ویژه سازمان ملل و به طور مشخص، شورای امنیت چه اقدامی برای کنترل درگیری ها می تواند انجام دهد؟

اگر چه نهادهای بین المللی، نام «نهاد» را دارند، اما هنوز نتوانسته اند نهادینه شوند. «نهاد» به معنای آن است که بتواند در بالاترین منطق تصمیم گیری با بالاترین امکانات قدرتی وارد عمل شود. با توجه به این در می یابیم آنچه در شورای امنیت به عنوان مهم ترین نهاد بین المللی می گذرد، دچار نوعی سکته ی قدرت است. اگر چه این نهاد بالاترین جغرافیای تصمیم گیری امنیت در جهان است، اما فاقد امکانات قدرتی همگرا در راستای مدیریت مسائل امنیتی و بحران های بزرگ نظامی در جهان است. یعنی، این جمع به هیچ وجه دارای یک شخصیت نهادینه شده نیست. داشتن حق وتو و همچنین رودررویی قدرت های دارای حق وتو از منظر منفعتی و هدف های ملی تعریف شده در سطح بین المللی و جهانی موجب می شود که همواره این نهادها نتوانند نهادینه شده در مسائل مورد نظر و ماموریت های محوله ی خود وارد عمل شوند و بیش از آنکه یک تصمیم گیری جمعی جهانی صورت گیرد، تصمیم گیری مؤثر بازیگران اصلی و پرقدرت در قالب بین المللی و جهانی چهره نشان می دهد. شورای امنیت هم نفوذ قدرت های بزرگ جهان به هر تقدیر موضوع را مورد بررسی قرار خواهد داد. تا حدودی هم می تواند باعث ایجاد اجماع منطقه ای و جهانی در مورد مسائلی شود که کمترین اختلافات را در میان قدرت های بزرگ دارد. به عنوان نمونه، هم اکنون شاهد مذاکرات پنج قدرت دارای حق وتو و آلمان با ایران هستیم. این گروه در مورد پرونده ی هسته ای ایران کمترین میزان اختلاف را با یکدیگر دارند. لذا به یک اجماع عملیاتی بیشتر در رابطه با ایران دست یافته و اکنون با همگرایی در حال مذاکره با ایران برای حل پرونده ی هسته ای هستند.

انتهای پیام

دیدگاه شما