پایگاه اطلاع رسانی جماران: وقایع عراق و پیچیدگی های آن تحلیل های متفاوتی را در پی دارد. در ادامه سه یادداشت تحلیلی در ارتباط با آن چه که این روزها در همسایگی ما در حال وقوع است را می خوانید:
توطئهای که کردهای عراق نباید از آن غفلت کنند
یکی از نتایج بحران امنیتی در عراق که با حمله تروریستهای تکفیری ـ بعثی به این کشور آغاز شد، بالا گرفتن بحثهایی درباره استقلال منطقه کردستان عراق به عنوان یک دولت مستقل بوده است؛ امری که بیش از هر چیز، برخی دولتهای خارجی، به ویژه رژیم اسرائیل و همچنین مطبوعات غربی به آن دامن میزنند.
در همین زمینه، روز پنجشنبه خبری در روزنامه «حریت» ترکیه منتشر شد، مبنی بر اینکه رژیم اسرائیل به ایالات متحده گفته، استقلال کردستان در شمال عراق، نتیجه قطعی تحولات این کشور است و کارشناسان اسرائیلی پیش بینی کردهاند که رژیم اسرائیل به سرعت کشور کردستان را پس از تشکیل آن به رسمیت خواهد شناخت.
این گزارش در شرایطی منتشر شد که همزمان، اخباری درباره فروش نفت از سوی اقلیم خودمختار کردستان عراق به رژیم اسرائیل به گوش میرسید. در همین زمینه، در خبرها اعلام شد که محموله نفتی کردستان عراق به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار، در هفتههای اخیر به سرزمینهای اشغالی صادر شده است.
اما به نظر میرسد، هماکنون مسأله کرکوک برای آینده عراق و موضوع کردها از اهمیت بیشتری برخوردار است. در جریان تحولات اخیر عراق، اقلیم کردستان توانسته کنترل کرکوک را به دست بگیرد. این منطقه که دارای منابع مهم نفتی است، از نظر اقتصادی دارای اهمیت چشمگیری است.
در همین زمینه، روز گذشته مسعود بارزانی، رئیس اقلیم خودمختار کردستان عراق اظهار داشت، برای تعیین سرنوشت منطقه کرکوک، در این استان همه پرسی برگزار خواهد شد. وی در عین حال تأکید کرد، حضور نیروهای کرد در کرکوک به معنای تحمیل کردها به مردم این منطقه نیست.
به هر حال، مجموعه این تحولات و موضعگیریها سبب شده در روزهای اخیر، مطبوعات غربی نیز به شدت به بحث احتمال تجزیه عراق و مستقل شدن منطقه خودمختار کردستان بپردازند. این امر به ویژه از آنجا اهمیت بیشتری یافته که پیشتر و در نتیجه جنگ داخلی سوریه، کردهای این کشور نیز عملاً از خودمختاری برخوردار شده و تحلیلها حاکی از آن است که آنها میتوانند در پیوند با کردهای عراق، نقش مهمی داشته باشند.
از سوی دیگر، باید توجه داشت که موضوع استقلال کردستان و شکلگیری یک موجودیت دولتی مستقل در شمال عراق، بخشی از سیاستهایی بوده که از سالها پیش از سوی کشورهای غربی در راستای تغییر نقشه سیاسی کشورهای منطقه و تجزیه این کشورها دنبال شده است. این سیاست اکنون در چهارچوب تحولات جاری در منطقه، به شکل جدی تری در عرصه عمومی و رسانهای نیز بازتاب یافته است.
اما در این زمینه، دو نکته بسیار مهم وجود دارد که در اوضاع کنونی، مقامات اقلیم خودمختار کردستان عراق باید به آن توجه داشته باشند. نکته نخست اینکه هدف اصلی از فضاسازیها و تلاشهای اخیر دولتهای غربی و رژیم اسرائیل، در حقیقت متوجه جلوگیری از افزایش رونق اقتصادی این منطقه است.
اقلیم خودمختار کردستان عراق طی چند سال اخیر و در پرتو دوری از مسائل تنشزای سیاسی و امنیتی، توانسته محیط امنی برای سرمایهگذاری، گردشگری و توسعه اقتصادی فراهم کند که حتی برخی کشورهای منطقه نیز از آن ناتوان بودهاند. با این حال، در شرایط کنونی، ورود این منطقه به فاز سیاسی ـ امنیتی و انجام اقدامات آشکار برای دستیابی به استقلال، میتواند سبب امنیتی شدن اوضاع کردستان عراق و ضربه خوردن توسعه اقتصادی این منطقه شود، به گونهای که شاید دیگر هیچگاه نتواند اوضاع را به گذشته برگرداند.
نکته دوم آنکه سران اقلیم خودمختار کردستان عراق باید توجه داشته باشند که در شرایط کنونی منطقه، بهترین شیوه و نوع حکومت برایشان همین خودمختاری در چهارچوب کلیت کشور عراق است، زیرا در عمل تأمین کننده همه اهداف دیرینه آنها خواهد بود؛ اما در شرایطی که عوامل احساسی و ایدئولوژیک با مداخلات خارجی همراه شده و آنها را به سوی تلاش برای استقلال کامل سوق دهد، شاید آنچه را هم اکنون از آن برخوردار هستند، نیز از دست بدهند. بیگمان توجه به این عوامل، میتواند در تعیین جهت آتی سیاستهای اقلیم کردستان نقش مهمی داشته باشد.
اهداف درازمدت داعش چیست؟
چارلز لیسترکارشناس مرکز بروکینگز دوحه
از زمان تصرف موصل در دهم ماه ژوئن، گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام (داعش) کماکان پیشروی به سوی بغداد را ادامه داده است و بر سر راه، چندین شهر و پایگاه نظامی را تحت کنترل خود در آورده است. حال این پرسش پیش می آید که اهداف دراز مدت داعش چیست؟
داعش یکی از ثروتمندترین سازمان های [تروریستی] در جهان است که کنترل سرزمین های عظیمی، از الباب در شرق حلب در سوریه تا سلیمان بیک در ۶۷۰ کیلومتری استان صلاح الدین عراق را در دست دارد و صریحا می گوید که هدفش تشکیل یک دولت اسلامی است.
در حال حاضر داعش می خواهد به تحرکات نظامی خود برای تصرف مناطق بیشتر و دستیابی به سرمایه های مالی ادامه دهد، اما مسئله مهم این است که داعش تنها بازیگر جنگ علیه دولت نوری مالکی نیست و با وجود درگیری های پر اکنده، یک "ائتلاف مصلحتی" متشکل از گروه های اسلامی، صوفی، بعثی و قبیله ای شکل گرفته است که هدفش پایان دادن به مشروعیت دولت نوری مالکی، نخست وزیر عراق است.
اما دوام این ائتلاف ضعیف تعیین کننده نقش داعش در جدالی است که در واقع به قیام سنی های عراق تبدیل شده است.
با کنترل مردم و تشکیل نوعی حکومت مطلقه، داعش می تواند از خود تصویر یک دولت نو ظهور سایه در عراق را ترسیم کند و طبیعتا در صدد گسترش آن به سوریه است که هم اکنون هم بسیاری از بخش های آن من جمله شهر رقه را تصرف در آورده است. این شهر را اکنون "قلب تپنده" گروه داعش می دانند.
داعش یک سازمان [تروریستی] است که بوروکراسی و حساب رسی وسواس گونه مرکزی دارد، اما در محل، دارای سازمان دهی سیاسی نظامی است.
اگر سیاست گذاران در هر نقطه از جهان بین داعش سوریه و داعش عراق تمایز قائل شوند، می توان آن را ساده انگاری نگران کننده ای تلقی کرد.
با عبور گروه های [تروریستی] از مرز که تقریبا با مصونیت کامل صورت می گیرد و حملات نظامی دولت های عراق و سوریه در داخل خاک یکدیگر طی دو ماه گذشته، نوار مرزی بین دو کشور عملا از بین رفته است.
تحکیم کنترل برشهرهای تصرف شده
اولین هدف داعش تحکیم کنترل بر شهر هایی است که در دو سوی مرز به تصرف در آورده است.
حملات اخیر داعش در اطراف شهر ابوکمال در سوریه و پیوستن اعضای مهم جبهه النصره در این شهر به داعش، درست همان استراتژی مورد نظر این گروه برای کسب شهرتی زیاد است تا موجب بی اهمیت جلوه کردن سایر گروه های [تروریستی] رقیب در مناطق مهم از نظر استراتژیکی شود.
داعش از عملیات خود در سال ۲۰۱۳ در عراق که فشار زیادی بر این گروه وارد آورد درس گرفته است.
در عراق، داعش به جای یک حمله سریع به بغداد صبورانه نقاط ضعف دولت عراق را هدف قرارمی دهد تا مناطقی را به تصرف در آورد که راه را برای یک حمله همه جانبه به بغداد، پایتخت هموار می سازد.
در سوریه داعش به تحکیم کنترل خود بر مناطق غنی از نظر مالی در شمال شرق پرداخته و در نظر دارد بار دیگر بر دیرالزور و حسکه در نوار مرزی عراق تسلط پیدا کند.
به نظر می رسد که باز گشت داعش به مناطقی در غرب حلب، ادلیب، شمال حما و لاذقیه در پایان سال جاری تقریبا اجتناب ناپذیر است.
داعش تشنه بی ثباتی است و مرتبا برای ایجاد آن تلاش می کند، اما به روش های متفاوت اداره امور هم اهمیت می دهد.
تنها ساعاتی پس از تصرف موصل، داعش منشور سیاسی خود براساس الگوی به کار برده شده در رقه و دیگر نقاط سوریه را بین مردم توزیع کرد.
داعش علاوه بر اجرای قوانین سختگیرانه در مورد مذهب، حجاب زنان، منع مواد مخدر، مشروبات الکلی و سیگار، دارای برنامه های رفاه اجتماعی است و خدمات بسیاری را در زمینه بازرگانی، مالیاتی و شرکت های حمل و نقل ارائه می دهد.
مسئله مهم این است که داعش وابسته به کمک مالی از خارج نیست و دارای منابع مالی کافی است.
افزایش خطری که کشورهای همسایگان عراق را تهدید می کند
به نظر می رسد که طی ماه های آینده داعش اهداف خود را در نقاط بیشتری پی گیری خواهد کرد و خطری که کشورهای همسایه عراق را تهدید می کند افزایش خواهد یافت.
در عراق، داعش مناطق تحت کنترل خود را تا مناطق مرزی اردن که اکنون در دست افراد قبایل ضد نوری مالکی است، توسعه داده است.
اردن هم با توجه به پیشروی های داعش، تدابیر امنیتی در نوار مرزی خود با عراق را افزایش داده است.
در داخل اردن حمایت از داعش در شهر جنوبی معان افزایش پیدا کرده و در نقاط دیگر هم ممکن است داعش حامیان پنهانی داشته باشد.
داعش در این مرحله قصد حمله کردن به اردن را ندارد، اما حضور نیروهای نظامی اردن در نوار مرزی ۱۷۷ کیلومتری این کشور با عراق افزایش پیدا کرده است.
به نظر نمی رسد که داعش اصولا بخواهد حضور گسترده ای در اردن داشته باشد ولی می شود پیش بینی کرد که دست به حملات پراکنده بزند و از حمایت بیشتری در داخل این کشور برخوردار شود.
داعش هم چنین سعی خواهد کرد که حامیانی در داخل عربستان سعودی و لبنان پیدا کند.
در ترکیه هم شایعاتی وجود دارد حاکی از آن که اخیرا دولت ترکیه با بستن گذرگاه مرزی به شمال سوریه باعث سرگردانی ده ها و شاید صدها تن از کسانی شده است که احتمالا قصد پیوستن به داعش را داشته اند و این مسئله زمینه دیگری برای بی ثباتی در نوار مرزی ترکیه را فراهم آورده است.
داعش و القاعده
داعش از سوی شبکه القاعده به دلیل به چالش طلبیدن مشروعیت آن، طرد شده است.
امروزه داعش خود را یک گروه پیشتاز در جهان معرفی می کند و با پیشرفت های نظامی چشمگیر، ثروت فراوان و شبکه رسانه ای موثر راه دستیابی به اهداف درازمدت خود را هموار می بیند.
[تروریستهای] تازه ای هر روزه به این گروه می پیوندند که بسیاری از آن ها از کشورهای غربی هستند.
داعش که القاعده را به چالش طلبیده است، حال در یک مرحله حساس می خواهد که برتری خود را تثبیت کند.
در چنین شرایطی است که گسترش عملیات داعش به سایر نقاط بیش از پیش محتمل به نظر می رسد.
عراق همان لبنان سال 1975 و در آستانه پانزده سال جنگ داخلی است؟
به گزارش «تابناک»، رابین رایت در تحلیلی برای نیویورک تایمز به مرور حوادث لبنان و شباهتها و تفاوتهای آن با عراق پرداخته است.
به نوشته وی، در این دوره حوادثی اتفاق افتاد که همه خاورمیانه را تکان داد و باعث تنشهایی در مناطق همجوار نیز شد. حمله اسرائیل در سال 1982 به این کشور یکی از اثرات کوچک و بزرگ جنگ داخلی در لبنان بود. تهاجم اسرائیل به لبنان خود هجده سال به طول انجامید.
رایت که خود پنج سال از حوادث لبنان را از نزدیک تجربه کرده است، روزهای پر هراس این دوره را ناشی از درگیریهای بین هجده فرقه شناخته شده مسلمان، مسیحی و دروز میداند.
جنگ داخلی در سال 1990 به پایان رسید و لبنان به عنوان یک کشور به سختی از ان جان سالم به در برد و یک ربع قرن بعد از پایان جنگ داخلی در لبنان، اثرات آن همچنان باقی مانده است. حزبالله گروه نظامی شیعه که در جریان جنگ داخلی تشکیل شد بعدها به قدرتی سیاسی نیز تبدیل شد و اکنون بدون توافق با حزبالله انتخاب رئیس جمهور جدید برای لبنان مشکل است. لبنان درسهای زیادی برای منطقه دارد.
اگر چه مسائل داخلی امروز عراق با تحولات آن سالهای لبنان شباهتهایی دارد ولی نمیتوان این مساله را نادیده گرفت که حوادث عراق از حیث فیزیکی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و منطقهای به مراتب بزرگتر هستند. منطقه در اختیار گروه داعش نیز منطقهای قابل توجه است.
به طور کلی، عراق منطقهای با ارزش ژئواستراتژیک بسیار بیشتر است حتی اگر به این موضوع اشاره نشود که این کشور دومین تولیدکننده بزرگ نفت در اوپک است. سلاحهای در دست گروههای درگیر هم بزرگتر و هم مرگبارتر است. تنفر و اختلافات بین گروههای درگیر عمیقتر است و آثار منطقهای درگیری نیز وسیعتر است. درگیری در عراق میتواند نتایج و عواقب بینالمللی هم داشته باشد.
عراقیها اکنون مانند لبنانیهای سال 1975 باید به دنبال یافتن راهی برای عبور از مسائل قومی و مذهبی برای رسیدن به یک کشور واحد و رفتارهای ملی باشند.
یافتن فرمولی سیاسی که عادلانه و منصفانه باشد به چالش این روزهای بعضی کشورهای خاورمیانه تبدیل شده و عراقیها باید به دنبال شانسی برای وارونه کردن مسیر درگیریهای اخیر و حل و فصل مسائل سیاسی میان خود باشند.
مسیر جایگزین برای عراقیها تبدیل شدن به یک نمونه جدید از لبنان دوره جنگ داخلی است که در آن گروههای نظامی بر مسائل سیاسی تسلط یافته بودند، اقتصاد از چازچوبهای قانونی خود خارج شده بود و قویترها شانس بیشتری برای زندگی داشتند.
در آن دوره در حالی که هر روز، منطقه جدیدی از لبنان شاهد درگیری بود، مرزهای دوستی و دشمنی نیز به طور پیوسته تغییر مییافت. در مواردی حتی شیعیان با شیعیان، سنیها با سنیها و مسیحیان با مسیحیان در حال جنگ بودند. ممکن است عراق نیز به چنین روزهایی برسد.
شاید همان گونه که مورد لبنان نشان داده است، درگیریهای داخلی در یک کشور تنها وقتی پایان مییابد که طرفهای درگیر راه حل سیاسی را بپذیرند. در لبنان بعد از استقلال از فرانسه در سال 1943 مسئولیتهای سیاسی بر اساس قانون نانوشتهای مبتنی بر نظرسنجی سال 1923 تقسیم شده بود که بر اساس آن به ازای هر شش کرسی پارلمانی برای مسیحیان، پنج کرسی به مسلمانان داده میشد. در پایان جنگ داخلی در سال 1990 کرسیهای پارلمان به صورت برابر تقسیم شد. ریاست جمهوری که قدرت ان کاهش یافت به مسیحیان داده شد، نخست وزیری به اهل سنت داده شد و ریاست پارلمان سهم شیعیان شد.
به نظر میرسد که همان گونه که نویسنده آمریکایی به طور غیرمستقیم اظهار داشته، درگیریهای داخلی در عراق ریشه در نپذیرفتن سهم متناسب هر گروهی از قدرت سیاسی در عراق دارد. شروع درگیریهای داخلی اخیر در عراق بلافاصه پس از پایان انتخابات در عراق و قبل از روی کار امدن دولت جدید نشان میدهد که نگرانیهای بازیگران داخلی و خارجی از ادامه مسیر سیاسی عراق در سالهای اخیر تا چه میزان در این درگیریها موثر بوده است.
منابع: تابناک - بی بی سی