پایگاه اطلاعرسانی جماران - حسین شاکری - «نمیتوانم باور کنم که یک زندگی به خاطر من از دست میرود؛ چگونه در زندگی میتوانم با خودم کنار بیایم؟» این نخستین جمله از سخنان رضا رومی، دوست روزنامهنگار من است که پس از رهایی از یک سوءقصد هنگامی که به دیدارش رفته بودم بر زبان آورد؛ این سوءقصد در 28 مارس رخ داد و به کشته شدن راننده وی منجر شد. رومی در میان حلقه دوستان بود؛ روزنامهنگارانی که به دیدارش آمده بودند در حالی که پلیس در درون و بیرو منزل او نگهبانی میدادند. در حالی که اظهار میداشت، هنگامی که صدای نخستین تیراندازی را شنید احساس مرغابی را داشت که شکار میشد، آرام آرام برای مصطفی، راننده 25 ساله خود که هدف 2 گلوله از 11 تیر شلیک شده قرار گرفته بود، مویه میکرد.
نام رضا رومی در فهرست منتشر شده طالبان پاکستان در ماه فوریه قرار داشت؛ طالبان پاکستان نسبت به پاسخ به روزنامهنگارانی که با گفتوگوهای دولت این کشور با تحریک طالبان (گروهی که طی 8 سال گذشته بیش از صدها حمله تروریستی انجام داده بود) مخالفت میکنند، هشدار داده بود. یک سالی میشد که او تهدید شده بود و اغلب برای خروج از کشور با خود کلنجار میرفت. همیشه بحث او این بود، «چرا باید کشورم را ترک کنم و فضا را به افراطیون واگذارم.»
در حالی که هیچ کس مسئولیت حمله به رومی را نپذیرفته است، پلیس به طور خصوصی تائید میکند جای پای شبهنظامیان ضد شیعه، شاخه برگرفته از گروه ممنوعه و تروریستی لشگر جنگوی دیده میشود و اکنون جریان اصلی این اقدام تروریستی دستگیر شده است. لشگر جنگوی که تا کنون به بسیاری از بمبگذاریها و حملات تروریستی در سرتاسر پاکستان دست زده است، اشخاص شیعه مذهب از جمله پزشکان، وکلا و حتی نمایشنامه و فیلمنامه نویسان را هدف قرار داده است. هر چند رومی خود شیعه مذهب نیست، اما متهم به فعالیت علیه این گروه تروریستی است.
حملات مکرر
بنابر دادههای و شواهد کمیته دفاع از روزنامهنگاران و سازمانهای حقوق بشر، پاکستان یکی از خطرناکترین کشورها برای روزنامهنگاران محسوب میشود. با وجود داشتن مصونیت، تهدیدات از سوی سازمانهای اطلاعاتی و یا هدف حمله بازیگردانان غیردولتی قرار گرفتن، تمامی فضایی را نشانه گرفته است که نه تنها آزادی بیان را نقض میکند بلکه از تلاشهای برای از میان برداشتن هرگونه مخالفتی حکایت دارد.
در ماه مارس، پیش از حمله به رضا رومی، نواز شریف، نخست وزیر پاکستان وعده داد تا برای امنتر کردن فضا برای روزنامهنگاران همکاریهایی را با کمیته دفاع از روزنامهنگاران انجام دهد. و خدا میداند که با رویکرد دولت پاکستان نسبت به آزادی رسانهها، چطور و چگونه اجرایی موثر بتواند نتیجه دهد. رومی برای مدتی را ترک کرد زیرا امنیت او از سوی پلیس تضمین نمیشد.
جمشید باقوان، سردبیر دفتر اکسپرس نیوز، شبکه خبری اردو زبان در دفتر پیشاور، جایی که رومی برنامههای گفتوگو محور را اجرا میکرد، (و به طور معمول غیرزنده) 2 بار طی یک سال هدف حمله قرار گرفت. یک پاکت حاوی 5/2 کیلو ماده منفجره در خارج از منزل وی پیدا شد و در 6 آوریل محل سکونتش هدف شلیک خمپاره فرار گرفت. باقوان میگوید که هر روز مادرش و همکارنش به او میگویند کشور را ترک کند. او در یک مکالمه خصوصی به من گفت، «تمام کاری که من همیشه انجام دادهام روزنامهنگاری بوده است؛ من با ویراستاری آغاز کردم و هیچ مهارت دیگری و نیز پولی برای حمایت از خانوادهام ندارم.»
در اوایل سال 2014 خودروی پخش برنامه زنده اکسپرس نیوز در کراچی به آتش کشیده شد و سه تن از کارکنان خبری جان خود را از دست دادند. در همان روز در تصاویر پخش زنده، مسئولیت این حمله را تکریت طالبان پاکستان بر عهده گرفت. هراس از بمبگذاری و نرخ رقابت منتشران خبر، دلسردی را نسبت به ایجاد جبههای یکپارچه دربرار خشونتهای فزاینده علیه روزنامهنگاران را موجب شده است.
بیش از یک دشمن
روزنامهنگاران پاکستانی با بیش از یک دشمن روبرو هستند. اگر حکومت بخواهد نقصان امنیت روزنامهنگاران را جبران کند، آن وقت نخست باید با چه کسانی مواجه شود؟ یک دوست که تهیه کننده چندرسانهای یک موسسه خبری است، در ماه نوامبر 2013 هنگامی که داستان یک خانواده بلوچ معترض به نقض حقوق بشر توسط ارتش پاکستان را پوشش خبری داد، به طور مکرر با شمارههای نامعلوم با او تماس گرفته شد.
حقیقت این است که او یک اقلیت مذهبی تحت فشار است و این امر او را بیشتر برای تهدید و آزار و اذیت مستعد میکند. به همین دلیل هم نام او در این مقاله نیامده است.
تماسهای تلفنی با شمارههای ناشناس عموما از سوی ماموران سازمان اطلاعاتی بودند که تصمیم گرفته بودند او را تهدید کنند و یا بترسانند. این یک راز گشوده در میان روزنامهنگاران سرتاسر پاکستان است که شماره تلفنهای آنان یا ضبط میشود یا میتواند هرگاه که ماموران اطلاعاتی خوششان آمد ضبط شود. بارها گزارشگران به طور مکرر تماسهای بیپاسخ از شمارههای شخصی دارند که دستکم شاید یک راهکار ترساندن باشد.
در مورد موضوع دوست من اگر چه، او به روشنی تهدید کرده بودند که اگر از پخش گزارش درباره مردم بلوچ خودداری نکند، باورهای او را علنی خواهند کرد. و در پاکستان عمومی کردن برخی باورها موجب قتل و یا حتی تحریم میشود. او پس از تماس با دفتر کار خود و اطلاع دادن تهدیدها، مدتی کار را تعطیل کرد. هنگامی که به سر کار بازگشت رویه خود را تغییر داد و از رفتن به ورزشگاه و یا خانه دوستان خودداری کرد. او میگوید، «دائم حس میکردم کسی به دنبال من است.»
سرانجام، سازمانی که او برای آنها کار میکرد وی را برای مدت زمانی به دفتری در خارج از پاکستان فرستادند. در همین حال این سازمان خبری بینالمللی آموزَهای امنیتی را برای کارکنانش ترتیب داد و مکانیزمهایی برای اتخاذ سیاستهای حمایتی و دفاعی در دستور کار قرار داد؛ کاری که تقریبا تا کنون در پاکستان شنیده نشده است.
روزنامهنگار دیگری از منطقه خیبر پختنونخواه و مناطق قبیلهنشین نیمه خودمختار به طور دائم از محل زندگی و شهر دیگری که میبایست به آنجا نقل مکان میکرد در تردد بود. در خیبر پختونخواه، بدترین استان از نظر حملات نظامی، تروریسم یک داستان اصلی است که به دلیل مسائل امنیتی روزنامهنگاران نمیتوان درباره چیزی به طور کامل تحقیق و یا منتشر کرد؛ زیرا در آنجا نمیتوان نه ارتش و نه شبهنظامیان را آشکارا مورد انتقاد قرار داد. محدودیت و فشار روحی گزارشگری در میانه درگیریهای خونبار در کار روزنامهنگار یاد شده وجود دارد. او در تماس تلفن ثابت (به دلیل این که تا جایی که میتوانست از تلفن همراه استفاده نمیکرد زیرا مکالمات قابل شنود هستند) به من گفت، «خیلی وقتها روزنامه نگاران در اینجا کشته میشوند و هیچ کس نمیدان چرا و به دست چه کسی.»
با این وجود، روزنامهنگاران در سرتاسر پاکستان به گزارش دادن داستانهای اساسی و مهم ادامه میدهند؛ حتی با درجاتی از سانسور که بیشتر توسط زبان رپرتاژ تعیین میشود تا بیشتر آنها را مصون بدارد. رومی مورد حمله قرار گرفت زیرا یکی از معدود روزنامهنگارانی است که درباره تصمیم دولت درباره گفتوگو با طالبان پاکستان اظهارات بیپرده و تندی داشته است. تلویزیون اردو زبان بیننده گستردهای در کشور دارد تا روزنامههای انگلیسی زبان و نیز تاثیرگذاری بیشتری در ساخت اذهان عمومی دارد.
روزنامهنگارانی که داستانهایی را علیه روایات ساخته و پرداخته اکثریت راستگرای ساختار، دولت و پژوهشگاهها گزارش میدهند، تنها میتوانند در رسانههای انگلیسی زبان مطلب بنگارند. پس از ترور سلمان تاصیر، حاکم پنجاب توسط پلیس به دلیل دفاع از یک زن مسیحی متهم به کفرگویی در سال 2011، بخش گستردهای از حامیان آزادی، که ما آنان را این گونه مینامیم، فکر کردهاند مبارزات آنها به ثمر نخواهد نشست. از آن زمان بسیاری که علیه فشارها و ناملایمات به مقابله پراختهاند به روشهای مختلف مورد هدف قرار گرفتهاند و تلاش برای کشتن رومی یکی از آنها است.
منبع: الجزیره - ربیا محمود