جماران ـ حسین شاکری: سومین سالگرد انقلاب سال 2011 مصر اواخر ماه گذشته میلادی گذشت و من بازخوانی نمایشنامه «کرگدن» نوشته اوژن یونسکو در سال 1959 را تمام کردم. برای کسی که این روزها در قاهره زندگی میکند، مشابهت میان نمایشنامه نویسنده رومانیایی - فرانسوی میانه قرن بیستم قیاسی است درباره ظهور فاشیست و استانیلیست در اروپا و رشد عصبیت گسترده پیرامون ظهور ژنرال عبدالفتاح السیسی که نمیتوان نادیده گرفت.
پنجرههای رستورانها و کافهها از پوسترهای مردی که رییس جمهور اسلامگرای منتخب مردم، محمد مرسی را برکنار کرد، پوشیده شده است؛ مردی که اکنون به عنوان رهبری آینده مصر دیده میشود. در مرکز قاهره میتوانید بسته شکلاتی بخرید که تصویر او را دارد. در تمامی طول روز شبکههای تلویزیونی گزیدههایی از سخنان او را با سرودهای میهندوستانه پخش میکنند. اخیرا در یک میهمانی عروسی در یکی از هتلهای مجلل روبروی رود نیل به محض پخش آهنگی با نام «برکت دستان تو»، ترانهای قدیمی که بسیاری از شبکهها آن را به نفع السیسی تغییر دادهاند، به پایکوبی پرداختند. آهنگی که حتی بر زنگ تلفنهای همراه نیز گذاشته شده است.
دوست مصری که مرا به این میهمانی آورد، توضیح داد که این السیسی زدگی «یکی واگیری حقیقی» و ویروسی حقیقی است که حتی به جوانان انقلابی که سه سال پیش میدان تحریر را اشغال کرده بودند، سرایت کرده است.
چند روز پیش بیرون از ساختمان دادگاهی که محمد مرسی در آن محاکمه میشود، با افتخار پوتینهای نظامی را به عنوان نمادی از ژنرال السیسی به سر خود بسته بودند؛ همانند شخصیتهای نمایش یونسکو که یکی پس از دیگری بر پیشانی آنها غدههایی درمیآید که در نهایت به شاخهای کرگدن بدل میشوند.
نخستین مرتبهای که من نمایشنامه «کرگدن» را خواندم، در پاریس در مدرسه راهنمایی درس میخواندم. آموزگار من به ما گفت این از ریشهها و خطر فاشیسم حمایت دارد و این که چطور یک دیدگاه آمیخته با مجموعه اذهان دنبالهرو میتواند تفکرات مردم را تغییر شکل دهد. نمایشنامه، یک «تئاتر تهی انگار» کلاسیک، مثال روشنی از بروز توتالیترایسم در سرتاسر اروپا و انطباقپذیری، ترس و جنون جمعی برآمده از آن بود.
لوژیسین، یکی از شخصیتهای نمایشنامه کرگدن میگوید، «ترس چیز نامعقولی است. باید محصول دلیلی باشد.»
در پرده اول حضور ناگهانی چندین کرگدن در شهری کوچک در فرانسه ترس و سوءظن بیشتری ایجاد میکند تا شیفتگی. تا پرده دوم، مردم توسط میکروب «کرگدنوارگی» آلوده میشوند. این مورد مربوط به بوتارد، یکی دیگر از شخصیتها است. پس از مبارزه با بیماری همهگیر، حتی میتوان آن را هیولا نامید، اومبارزه با رشد شاخ خود را متوقف میکند. تا پایان پرده سوم، همه به غیر از یک شخصیت به نام برنژه به هیولاهایی تبدیل میشوند.
لیبرالها و چپگراهای امروز مصر برای من بیشتر یادآور بوتارد هستند. پس از مقاومت در برابر تکتازانه دو سال و نیم نظامیان، با وجود رنج از فشارها و تحقیرها برخی از آنان دستآخر تسلیم خواستههای نظامیان شدهاند. همچون بوتارد، به نظر میرسد آنان حس مقاومت خود را از دست دادهاند.
در برابر سرکوب شدید اخوانالمسلمین و انقلابیون، همفکران ژنرال السیسی به سطحی از جنون جمعی مبتلا شدهاند. در میانه ماه ژانویه در حالی که از مصریها خواسته شد تا درباره قانون اساسی جدید رای بدهند، مراکز همهپرسی، با پخش شکلات و شیرینی به تظاهراتی در حمایت ارتش بدل شد در حالی که مخالفان از این نمایش دوری کردند و در کنج انزوای خود پنهان شدند.
در تلویزیون، مجریان خبری به نمایندگان گفتههای رسمی تغییر شکل دادند. ارتش در حال مبارزه با تروریسم است. شکاکان باید به پشتسر خود بنگرند. ژنرال السیسی مرد زمانه است. با ایجاد آرامش توسط جریانات اصلی و تسلیم تفکرات آزادانه مصریان، بسیاری از آنان این روایتها را پذیرفتند. دودار، دیگر شخصیت نمایشنامه کرگدن، آن را به طور مختصر و مفید بیان میکند: توضیح میدهد، خواسته او پیوستن به «خانواده جهانی» است.
به گونهای میتوان گفت، تبلیغاتی چنین گسترده نشان دهنده نمونهای بد از تئاتر تهیگرا است. ماه گذشته یک شخصیت عروسکی در تبلیغات تجاری ودافون، زمانی که شخصی آن را به نقض مخفیانه دستورالعمل ضدتروریستی متهم کرد، مورد تحقیقات قرار گرفت. حتی پزشک کودکان و مسلط به چند زبانه دکتر کودکان دختر من تحت تاثیر این ویروس قرار گرفته است. از نظر او ارتش هیچ کاری نمیکند به غیر از این که دفاع در برابر «طرح بزرگ امریکا» برای تضعیف منطقه و تخریب نیروهای نظامی.
از قضا به طور تمثیلی، تازه تبدیل شدگان به کرگدن در مصر همان کسانی هستند که پیش از این حامیان اخوانالمسلمین را به این که چیزی بیش از یک گله گوسفند نیستند، متهم میکردند. یکی از شخصیتهای نمایشنامه کرگدن نیز میگوید، «شما باید با جریان حرکت کنید.»
البته، مصر داستان منحصر بهفرد خود را دارد. مصر کشوری است که مردم آن با عشق به ارتش بزرگ میشوند و نسبت به ملیگرایی جمال عبدلاناصر حس نوستالژیک دارند. با این وجود به طور قطع الگوهایی نسبت به دیگر حکومتهای فاشیستی در آن وجود دارد: فرمانبرداری کورکورانه از قدرت، محاکمه کسانی که متفاوت فکر میکنند و تمایل به اتحاد در برابر یک دشمن مشترک که در مصر اخوانالمسلمین است.
برای برخی گذاشتن شاخ بدقواره یک کرگدن راحتتر است تا از دست دادن همه چیز به نام آزادی.
در 25 ژانویه، سالگرد انقلاب مصر، من چند صد تن از انقلابیون پیشین که در برابر اتحادیه روزنامهنگاران گردهم آمده بودند را دنبال کردم در حالی که با رگباری از شلیک گاز اشکآور مواجه بودم. چند چهارراه آن طرفتر دهها هزار کرگدن در میدان بسیار نمادین تحریر، جایی که فعالان انقلابی سه سال پیش به مقابله با حسنی مبارک پرداختند جمع شده بودند و به قهرمان جدید خود، ژنرال السیسی سرسلامتی میفرستادند.
در میانه جمعیت، من خالد داوود، روزنامهنگار و فعال سیاسی را شناختم. روزگاری او از مخالفان اخوانالمسلمین بود و اکنون یک منتقد دوآتشه ارتش است. با این وجود از نظر بسیاری از مصریها او بیگانه است. از او پرسیدم که هنوز امیدی درباره کشور دارد. بدون هیچ درنگی پایخ داد، «بله؛ تا زمانی این جوانان را در خیابانها میبینم، انقلاب پایان نیافته است.»
همچون دیگر شخصیت نمایشنامه، برنژه، حفظ عشق و علاقه به همراه اصرار بر نگهداری تفکر انتقادی، او در برابر لگدکوب شدن، مقاومت میکند.
برنژه میگوید، «من آخرین انسان باقیمانده هستم و تا پایان به همین روش خواهم ماند. من تسلیم نمیشوم.»
منبع: نیویورک تایمز / نوشته دلفاین مینویی، گزارشگر بخش خاورمیانه نشریه فیگارو