جماران ـ حسین شاکری: موجی از انفجارها، حملات انتحاری و و شلیک موشک از سوی گروههای همسو با اهداف القائده علیه مناطق شیعهنشین در خاک لبنان این نگرانیها را برانگیخته است که القائده احتمال دارد به طور رسمی عملیات خود را به درون لبنان گسترش بدهد.
البته حملات علیه مناطق شیعهنشین کمتر یک اقدام راهبردی از سوی شبهنظامیان وابسته به القائده برای ایجاد پایگاهی در لبنان به نظر میرسد و بیشتر به اقدامی تاکتیکی میماند برای جلوگیری از حمایتهای حزبلبنان از دولت بشار اسد، رییس جمهور سوریه. و رهبریت القائده هیچ اظهار نظر صریحی مبنی بر تبدیل لبنان به یک «صحنه نمایش جهادی» نداشته است.
با این وجود، تحلیلگران و مسلمانان میگویند که جنگ در سوریه و افزایش تنشها میان شیعیان و سنیهای لبنان محیطی مستعد برای القائده در لبنان فراهم میکند.
شیخ عمر بکری، یک روحانی سلفی که در طرابلس زندگی میکند میگوید، «در سال 2006 مردم (سنیها در لبنان) خیلی به القائده علاقهمند نبودند اما اکنون این گروه در میان جوانان به یک افسانه تبدیل شده است. اگر القائده بخواهد حرکتی انجام دهد کسانی هستند که از آنها حمایت کنند.»
روز یکشنبه (27 بهمن) سید حسن نصرالله، رهبر حزبالله اتهاماتی مبنی بر این که حملات صورت گرفته از سوی گروههای افراطی سنی به دلیل حمایتهای حزبالله لبنان از سوریه است را رد کرد. وی اظهار داشت که حزبالله هیچ انتخابی به غیر از نبرد در سوریه ندارد زیرا «لبنان هدفی برای گروههای تکفیری و بخشی از پروژه آنها و الویت این گروهها است برای این که پس از پایان کارشان در سوریه به لبنان بیایند.» تکفیری اصطلاحی است برای نامیدن گروههای افراطی سنی که تمامی کسانی را که از تفسیرهای سختگیرانه آنها از اسلام پیروی نمیکنند، مرتد میدانند.
لبنان نسبتا کوچک با جمعیتی پیچیده مذهبی متشکل از 18 گروه به طور رسمی شناخته شده، عمدتا سنیهای میانهرو و با دستگاه امنیتی فراگیر بر علیه القائدهای است که در این کشور فعال شدهاند. القائده تمایل دارد تا در کشورهایی بزرگتر و به طور عمده همسان از نظر فقدان کنترل دولت و یا در کشورهای درگیر درگیریهای مسلحانه با مناطق گسترده غیرقابل دسترس مناسب برای پنهان شدن و نقشه کشیدن فعالیت کند.
گذرگاه جهادی
لبنان به عنوان گذرگاه عبور داوطلبان از سرتاسر کشورهای عربی از جمله سنیهای لبنان که میخواهند به شبهنظامیان عراقی پس از تهاجم سال 2003، نقش مفیدی را برای القائده بازی کرده است.با این وجود حتی به رغم مجاورت با اسرائیل (سرزمینهای اشغالی فلسطین) و حضور بیش از 11 هزار صلحبان اروپایی سازمان ملل در جنوبیترین نقطه مرزی لبنان، این کشور در ممانعت از توجه القائده ناکام مانده است. سنیهای لبنان به طور تاریخی از نظامیگری دوری کردهاند و به جای به دست گرفتن سلاح به بازرگانی در شهرهای ساحلی بیروت، طرابلس و سیدون تمایل دارند.
اما در سالهای اخیر با گسترش قدرت و نفوذ حزبالله در لبنان، نارضایتی در برخی سنیهای سلفی افزایش یافته است؛ حساسیتهایی که بیشتر به دلیل جنگ در سوریه و فعالیت مبارزان حزبالله علیه گروههای شورشی تشدید شده است. در مناطق سنینشین فقیرتر لبنان همچون باب الطبانه طرابلس، پرچم سیاه القائده یک علامن رایج شده است.
ابو براع، یک روحانی سلفی سنی و فرمانده یک گروه شبهنظامی محلی در باب الطبانه که از نام مستعار استفاده میکند میگوید، «ما بیشتر از دیگران (سلفیها) متضرر شدهایم زیرا لبنان جامعهای باز است. شما نمیتوانید ما را با افغانها و عراقیها مقایسه کنید. با این وجود دلیل (افزایش تمایل به اقدامات مسلحانه در میان سنیهای سلفی لبنان) این است که به دلیل جنگ در سوریه و به خاطر حزبالله احساس میکنیم تحت فشار هستیم.»
سلفیهای باب الطبانه به طور مکرر با منطفه مجاور آن، جبل محسن، با ساکنین علوی، شاخهای از مذهب شیعه که بشار اسد هم از این گروه است، درگیر هستند. درگیریهای مسلحانه نوبهای بین باب الطبانه و جبل محسن نمونه کوچکی از جنگ در سوریه است و به عنوان نمادی از تقسیمات فرقهای کنونی در لبنان محسوب میشود.
ساختمانهای خالی در خط مقدم درگیری، خیابان سوریه مملو از جای گلوله و یا سیاهیهای ناشی از دود درگیریهای پیشین هستند. سنگرهای کیسه شنی یا بلوکهای سیمانی مانع عبور مرور در میان دو گروه قرار گرفتهاند در حالی که نیروهای ارتش لبنان در نفربرهای زرهی در طول خیابان به نظارت مشغول هستند.
ابو براع، که یک دهه پیش به جرم منفجر کردن یک رستوران مرغ کنتاکی در طرابلس به زندان محکوم شده بود، میگوید که ساکنین محلی باب الطبانه از حامیان جبهه النصره، شاخهای از القائده در سوریه، که مسئولیت برخی حملات به مناطق شیعیان را بر عهده گرفته، هستند. با این وجود وی میافزاید، «تا به الان من فرمانی را از سوی رهبریت القائده برای جنگیدن با حزبالله ندیدهام.»
این روحانی سلفی اظهار داشت، «اگر میخواهید درباره رشد القائده در این جا صحبت کنید، از نظر احساسات و از نظر ایدئولوژی است اما نه تحت عنوان و نام رسمی. برای القائده سخت است تا لبنان را به منطقهای جهادی بدل کند زیرا اجماع عمومی مانعی اصلی است و سلفیها همچنان ضعیف هستند.»
افزایش حملات
از زمانی که سید حسن نصرالله، دبیرکل حزبالله در ماه می گذشته تائید کرد که مبارزان این جنبش در سوریه هستند، مناطق شیعهنشین لبنان با انفجار هشت خودروی بمبگذاری شده (که 6 تایی آنها راننده انتحاری داشتند)، دستکم 15 موشک که همه آنها به جز یکی از طرف مرزهای سوریه شلیک شدند و 5 بمب کار گذاشته در مسیرهایی که گمان میرفت خودروهای حزبالله لبنان از آنها عبور میکنند هدف قرار گرفته است. (آخرین بمبگذاری انتحاری در حومه جنوبی لبنان نزدیک مرکز رایزن فرهنگی ایران صورت گرفت.)
سه گروه اصلی که مسئولیت این حملات به مناطق شیعهنشین را بر عهده گرفتهاند عبارتند از جبهه النصره، گردان عبدالله عزام و گروه دولت اسلامی شام و عراق. از این سه گروه، جبهه النصره به طور رسمی یک گروه القائدهای محسوب میشود. گروه دولت اسلامی عراف و شامات مستقر در سوریه شاخه جدیدی از گروه دولت اسلامی عراق است در حالی که گردان عبدالله عزام گروه افراطی است متشکل از لبنانیها و فلسطینیان حاضر در اردوگاه پناهندگان عین الحلوه در جنوب لبنان و بخشی از دره بکاء.
هفته گذشته گردان عبدالله العزام ودئویی 18 دقیقهای را منتشر کرد که انفجار دو بمب در نزدیکی سفارت ایران در بیروت در ماه نوامبر که به کشته شدن 30 تن و مجروح شدن بیش از 150 تن دیگر انجامید را نشان میداد؛ این گروه مسئولیت این حمله را بر عهده گرفته بود. یکی از بمبگذاران انتحاری که یک لبنانی سنی سلفی از منطقه صیدون بود، ایران را به آزار سنیها در منطقه متهم کرد و گفت که منفجر کردن خود را انتخاب کرده تا «خسارات بیشتری به دشمن بزند.»
همچنین در این ویدئو هشداری از سوی سراجالدین زوریقات، سخنگوی این گروه علیه حزبالله و ارتش لبنان وجود داشت. وی گفته بود، «ظلم شما بر سنیها القائده را در دلهای جوانان ایجاد کرده و این به دلیل مقابله با شما است تا توسط مردم ما تحقیر شوید.»
در 19 دسامبر سال 2013 ابو محمود الجولانی، رهبر جبهه النصره به شبکه ماهوارهای الجزیره عربی گفت که این گروه اکنون یک شاخه لنانی دارد و مدعی مسئولیت حملات موشکی سه روز پیشتر به شهر شیعهنشین الهرمل در دره بکاء در شمال لبنان شد.
وی گفته بود، «ما به دنبال ورود به لبنان هستیم تا از سنیها در برابر حزبالله حمایت کنیم. وقتی حزبالله حضور خود در سوریه را مشخص کرد، درها را برای ورود ما و برانگیختن سنیها گشود.»
واقعیت یا تصور
دیدگاههای مختلفی درباره این که آیا «جبهه النصره» واقعا به عنوان یک گروه جداگانه در لبنان وجود دارد و یا گروهی تشکیل شده از سوی سازمان مادر برای حمله علیه به حزبالله و یا شهرهای شیعهنشین تشکیل خواهد داد. برای بسیاری از دنبالهروهای این گروه، نامگذاریها مهم نیست.
شیخ بلال بارودی، یک روحانی سلفی در طرابلس میگوید، «نصره در عربی یعنی حمایت بنابراین همه ما جبهه النصره برای سوریهایها هستیم. این اسم نیست که مهم است بلکه، عمل اهمیت دارد.»
با این وجود، به رغم این که اعضای جوانتر جنبش آینده، یک حزب عمده سنی که توسط سعد حریری، نخستوزیر پیشین هدایت میشود به مقاومت مسلحانه گرایش دارند، تلاش دارد تا موقعیت کنونی را حفظ کند. وی در سخنرانی روز جمعه خود در مراسم نهامین سالگرد پدرش، رفیق حریری از سنیهای لبنان خواست تا به میانه «جنگ نابخردانه» القائده علیه حزبالله نشوند که این کار «تنها لبنان را به گرداب آتش جنگ قومی میاندازد.»
با این وجود چنین در خواستی برای میانهروی و هواخواهی در لبنان گوش شنوایی ندارد. برخی از سنیها که پیش از این حامی جنبش آینده بودند، به ویژه آنانی که در مناطق شمالی و شرقی هممرز با سوریه زندگی میکنند، از این که حریری اجازه میدهد تا اعضای حزبش در دولت تازه شکل گرفته لبنان در کنار نمایندگان حزبالله بنشینند، خشم و هراس خود را ابراز کردهاند. دولت جدید روز یکشنبه پس از 10 ماه مذاکره میان گروههای سیاسی رقیب معرفی شده است.
شیخ بکری که اتاق پذیرایی وی با 8 پرچم سیاه و سفید القائده تزیین شده است میگوید، «هر منطقهی بیثباتی برای القائده مناسب است. ما در لبنان قومگرایی بسیار داریم؛ درگیری زیاد داریم و چند دولت کوچک. فضا آماده است. وضعیت برای گروههایی مثل القائده و یا دولت اسلامی عراق و شامات ایدهآل است. من به شخصه فکر میکنم آتشفشان خاموش است و ناگهان در همه جا فوران خواهد کرد.»
منبع: کریسشین ساینس مانیتور، نیکولاس بلاندفورد