پیروان دو مذهب اصلی در اسلام یعنی تشیع و تسنن، به رغم وجود اختلافات شاخص، قرنها در کنار هم زندگی نسبتا مسالمت آمیزی داشتهاند. سطح کنونی مناقشات فرقهای پدیدهای جدید است که ریشه آن را باید در فرصتطلبی سیاسی، گسترش افراطگری و نیز انحراف در اعتقادات دینی جستجو کرد که هدف آن ایجاد وضعیتی دائما ناامن در منطقه است. انقلاب اسلامی سال 1357 در ایران، طلیعه بخش نخستین دولت شیعه بود و موجب شد در بعضی کشورهای اسلامی هراس از این به وجود آید که انقلاب «شیعه» ممکن است به زودی به مرزهای آنها برسد.
خواست مردم ایران پس از انقلاب با توجه هویت اسلامی حول سه محور بنیادین بود: استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی. تلاش برای ادامه حیات سیاسی دولتهای غیرمنتخب و مورد حمایت غرب در منطقه، به همراه اقداماتی در جهت محدود کردن نفوذ ایران، بعضی طرفها را به دامن زدن به اختلافات تاریخی شیعه و سنی برای تحریک فرقهگرایی کشانید. بعد از آن، «بیداری اسلامی» بنیاد ساختار اجتماعی-اقتصادی و سیاسی منطقه را لرزاند، مسئلهای که خود پیامدهای مثبت و منفی داشت. در این روند تحول، بعضی طرفها متاسفانه به تحریک فرقه گرایی پرداختند و این کار به گسترش و تشدید خشونت انجامید. اگر فرقهگرایی ریشه کن نشود، این خطر وجود دارد که منطقه در آینده نزدیک این مسئله عواقب جهانی وخیم داشته باشد. سلفیها این افراطگری را تحریک میکنند، گروهی که با برداشتی ضعیف و خشن از اسلام، تمامی دیگر فرقه های اسلامی را کافر می دانند. این شیوه طبقه بندی اساسا راه را برای ریخته شدن گسترده خون مسلمانان باز میکند.
یکی از هواداران و مروجان این دکترین، روحانی مصری شیخ یوسف القرضاوی است که با فتوایی مذهبی همه مسلمانان سنی جهان را به پیوستن به شورشیان سوریه در جنگ علیه بشار اسد و حزب الله لبنان فراخواند. قرضاوی در اول ژوئن ۲۰۱۳ گفت، «هر مسلمانی که آموزش جنگی دیده و قادر به این کار است باید برای حمایت از شورشیان سوری ابراز آمادگی کند.» این روحانی که قبل از این از حزبالله در جنگ با اسرائیل در سال ۲۰۰۶ حمایت کرده بود، گفت: «رهبر حزب شیطان [حزب الله] برای جنگ با سنیها آمده است... چطور یکصد میلیون شیعه [در سراسر جهان] میتوانند یک میلیارد و هفتصد میلیون [سنی] را شکست دهند؟»
پیش از اظهارات تند این روحانی مصری، دو روحانی سلفی لبنانی، سالم الرفیعی و احمد الاسیر هم مبارزه با رژیم اسد و حزبالله را «وظیفهای جهادی» دانسته بودند. اخیرا، درگیریهای تند بین جوامع سنی و شیعی در لبنان افزایش یافته است. این تنشها با انفجار بمب در مناطقه شیعهنشین تحت نفوذ حزبالله در بیروت که به زخمی شدن دهها نفر انجامید تشدید شد، مسئلهای که موجب شعله ورتر شدن آتش جنگ فرقهای شد.
با تکمیل نظامی شدن شورش در سوریه، مبارزان خارجی که به جناحهای مسلح محلی پیوستهاند، صفوف اسلامگرایان افراطی از گرایشهای عقیدتی گوناگون راه را برای تغییر مسیر تقویت میکنند. این مسئله، خطر جنگ تمام عیار داخلی و فرقهای در سوریه را افزایش میدهد، جنگی که میتواند به کشورهای همسایه به ویژه عراق، ترکیه و لبنان کشیده شود.
شورشیان سلفی اخیرا به مزار سیده زینب(س) نوه پیامبر اسلام(ص) در دمشق، شخصیتی که نزد شیعه و سنی محترم است، بیحرمتی کردند. این حمله موجب شد هزاران معترض در تهران به راهپیمایی بپردازند و خشم خود را علیه شورشیان ابراز و بر حفاظت از حرمهای مقدس تاکید کنند. شورشیان سلفی که حرمهای مقدس شیعی یا اسلامی را هدف قرار میدهند تنها موجب افزایش خشونت میشوند و افراطگرایان همه طرف های مناقشه را تقویت میکنند.
بمب گذاریهای هماهنگ شده در عراق مناطقه شیعه نشین این کشور را میلرزاند به طوری که بر اثر انفجار این بمب ها بیش از هفتصد نفر در ماه آوریل و حدود ۴۵۰ غیرنظامی در ماه سال ۲۰۱۳ کشته شدند. در حالی که شورشیان بر شدت عملیات خود در عراق میافزایند، نشانههایی واضح از وخامت سریع اوضاع امنیتی وجود دارد. در هفته آخر ماه ژوئیه بر اثر انفجار ۱۷ خودروی بمب گذاری شده در مناطق شیعه نشین عراق، دست کم شصت نفر کشته و یکصد نفر زخمی شدند.
تنشهای فرقهای همچنین با اعتراضات ضد دولتی و مناقشه کنونی در سوریه تشدید شده است. لبنان هم از بی ثباتی در سوریه بینصیب نبوده است. حمله مرگبار اخیر افراطگرایان مذهبی به سربازان لبنانی به کشته شدن ۱۸ نفر و زخمی شدن ۱۲۸ نفر انجامید و این پیام را به همراه داشت که درگیریهای مربوط به سوریه ممکن است لبنان را که هم اکنون هم با بی ثباتی سیاسی دست و پنجه نرم میکند، بار دیگر به جنگ داخلی بکشاند.
در حالی که ناآرامی در مصر ادامه دارد، چهار مسلمان شیعه مصری در روستای ابومسلم توسط تندروهای سلفی کشته و جسد آنها به آتش کشیده شد. در مورد مصر، این تحول خشونت آمیز از گسترش دیدگاههای افراطی در این کشور و امکان توسعه دیگر گروه های مذهبی اقلیت خبر میدهد.
گفته میشود در سوریه، هزاران مبارز خارجی به جنگ علیه دولت اسد پیوستهاند. آمریکا، اروپا، ترکیه و بعضی کشورهای عربی با کمکهای مالی و نظامی از مخالفان از هم گسیخته حمایت میکنند؛ در حالی که روسیه، ایران و حزب الله از اسد پشتیبانی میکنند. در شرایطی که قدرتهای بینالمللی و منطقهای درباره مداخله در سوریه، عراق و لبنان دارای دودستگی هستند، برای من چشم انداز پایان این مناقشات روشن نیست. من همچنین از کشیده شدن مناقشه کنونی در سوریه که میتواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد، نگرانم.
در دهه اخیر، هزاران مسلمان بی گناه در جریان خصومتها بین تندروهای سنی و شیعه کشته شدهاند. اگر چه بعید است اهل تسنن و اهل تشیع هرگز درباره تفسیر خود از اسلام و تاریخ مذهبشان به توافق برسند اما هر دو گروه میتوانند به خاطر وحدت اسلامی از جنگ و قتل یکدیگر دست بردارند.
رهبران مذهبی بلندپایه هر دو مذهب سنی و شیعه باید از پیروان خود بخواهند جنگ و کشتار یکدیگر را متوقف کنند و به برداشت دیگران [از اسلام] احترام بگذارند.
سید محمد خاتمی رئیس جمهور سابق ایران و ماهاتیر محمد نخست وزیر سابق مالزی اخیرا در فراخوانی مشترک از اهل تسنن و تشیع خواستند به خشونت و خونریزی که همواره بر روابط سنی و شیعه حاکم بوده است، پایان دهند. حتی رئیس جمهور سابق ایران گامی فراتر نهاد و در نامهای به دکتر احمد الطایب رئیس دانشگاه الازهر مصر، خواستار «وحدت اسلامی و دور کردن شعلههای کینه، افراطی گری و تروریسم کور از همه جوامع اسلامی» شد. در حالی که خشونت کشورهای اسلامی مانند عراق، سوریه و افغانستان را فراگرفته است، عداوت میان سنی و شیعه به وضوح کشورهای اسلامی در سراسر جهان را در مقابل بحران جاری آسیب پذیر تر می کند.
مناقشات سنی و شیعه که به قتل و کشتار انجامیده است موجب گسترش بیثباتی، جنگ داخلی و درگیری فرقهای در خاورمیانه و ورای آن میشود. اهل تسنن و اهل تشیع - که در اعتقاد به الله، قرآن مجید و حضرت محمد(ص)، اشتراک دارند - یکدیگر را می کشند و این صلح، ثبات و امنیت را به خطر میاندازد.
در سالهای آینده، یکی از مهمترین چالشهای امنیتی برای خاورمیانه جنگ فرقهای و داخلی است. این روند درسوریه متولد و به عراق، لبنان، ترکیه و اردن کشیده شده است. اگر چه حل و فصل صلح آمیز موضوع هستهای ایران ضروری است، شورای امنیت سازمان ملل و کشورهای منطقه باید «جنگ فرقهای» را نزدیک ترین و جدی ترین تهدید برای صلح و امنیت خاورمیانه بدانند، تهدیدی که پیامدهای فاجعه آمیزی برای صلح و امنیت جهان خواهد داشت. هیچ کشوری در خاورمیانه از عواقب این جنگ فرقهای در حال شکلگیری در امان نخواهد بود و این در حالی است که به تعویق انداختن اقدامات برای کاستن از بحران فرقهای پیش روی منطقه ممکن است حل و فصل آن در آینده را غیرممکن سازد.
قدرتهای منطقهای -ایران، ترکیه، مصر، عربستان سعودی و عراق- باید بر شورای امنیت سازمان ملل -که مسئولیت صلح و امنیت جهان را بر عهده دارد - و سازمان کنفرانس اسلامی - که نماینده همه کشورهای اسلامی است- فشار آورند تا کارگروه ویژهای را برای بررسی درگیری قومی و سنی و شیعه ایجاد و پیشنهادهای ملموسی را برای خروج از باتلاق کنونی ارائه کند. هزاران سازمان غیردولتی و تمام اعضای جامعه مسیحی-مسلمان- یهودی برای پایان دادن به خشونت و خونریزی و ترویج صلح و تفاهم مسئولیتی مشابه دارند.
منبع: الشرق الاوسط
سید حسین موسویان؛
جنگ فرقه ای: تهدیدی که خاورمیانه را می لرزاند
کد خبر:
۲۹۸۲۴