از سال 2010 میلادی که تحلیل گران سیاسی جنبش هایی را در منطقه رصد کردند تا کنون که سلسله این تحرکات بر هیچ کس پوشیده نیست، نام های متفاوتی برای فهم این جنبش ها در قالب یک حرکت معنی دار و پیوسته انتخاب شده است. اما آنچه اهمیت دارد فهم ماهیت و تحلیل ساختار جدید سیاسی این کشورهاست.
دکتر معمار استادیار و عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه مازندران که حوزه اصلی و تخصصی مطالعات وی، جامعهشناسی سیاسی و بهویژه دو زیرحوزه آن یعنی جامعهشناسی انقلاب و جامعهشناسی جنبش اجتماعی است، در گفت و گویی با جماران به تحلیل جامعه شناختی از جنبش های اسلامی معاصر پرداخته است:
به عنوان شروع لطفا توضیح دهید بر چه مبنا و معیاری ما جنبشی را دینی تلقی می کنیم؟
جنبشهای اجتماعی بر اساس اهداف و ایدئولوژی پشتیبان خود، به انواع و اقسام متعددی تقسیمبندی میشوند. این اهداف میتواند سیاسی، قومی، نژادی (مثل جنبش ضدتبعیض نژادی)، صنفی (مثل جنبش کارگری)، جنسیتی (مثل جنبش فیمنیستی)، انسانگرایانه (مثل جنبش ضد سقط جنین)، دینی (مثل جنبشهای هزارهگرا) و … باشند. بنابراین، جنبشهای دینی بلحاظ اجتماعیبودنشان، نوعی جنبش اجتماعیاند؛ اما نوع خاصی از آن، که دارای اهداف و ایدئولوژی دینی است.
با این توضیح آیا بررسی جنبشهای دینی در مقوله جامعه شناسی دین قرار میگیرد؟ !S1!
همانطور که اشاره کردم، جنبشهای دینی یکی از انواع جنبشهای اجتماعیاند. بنابراین اگر حیثیت جمعی و اجتماعی آن ـ خصوصاً از نظر زمینههای اجتماعی شکلگیری آن ـ را درنظر بگیریم، این جنبشها را میتوانیم از منظر جامعهشناسی جنبش اجتماعی مطالعه و بررسی کنیم. اما اگر ماهیت و محتوای اندیشهای، ارزشی، اعتقادی و ایدئولوژیک این جنبشها و نیز تبعات اجتماعی این جنبهها مورد تأکید ما باشد، میتوانیم آنها را در حوزۀ جامعهشناسی دین بررسی کنیم. بنابراین جنبشهای دینی در هر دو حوزۀ جامعهشناسی جنبش و جامعهشناسی دین مورد مطالعه قرار میگیرند و اگر به منابع و متون دانشگاهی و آموزشی این دو حوزه مراجعه کنیم؛ میبینیم که در هر دو حوزه، فصولی را به جنبشهای دینی اختصاص دادهاند. اما در مقام ارزیابی و قضاوت باید بگوییم که جایگاه اصلی مطالعه جنبشهای دینی به معنای خاصاش ـ یعنی بهعنوان یک جنبش اجتماعی ـ حوزۀ جامعهشناسی جنبش است؛ چرا که در حوزه جامعهشناسی دین، جنبش دینی بیشتر بهمثابه یک جنبش فکری و جریان اندیشهای که صبغۀ دینی دارد، مورد توجه قرار میگیرد. یعنی محتوای درونی و جهتگیریهای ارزشی و اعتقادی آن که میتوانند آثار و تبعات گوناگونی در حیات اجتماعی جوامع داشته باشند، مدنظر است. در حالیکه از منظر جامعهشناسی جنبش، جنبشهای دینی بیشتر از بیرون و علل و عوامل ساختاری و فرهنگی دخیل در پیدایش آنها مورد توجه و تحلیل قرار میگیرند.
در بحث انقلاب اسلامی، همواره بر محتوای درونی و جهت گیریهای ارزش و اعتقادی آن زیاد تاکید می شود، از این منظر ارزیابی شما از انقلاب اسلامی به عنوان جنبشی دینی چیست ؟
بر اساس توضیحات بالا اگر بخواهیم از منظر جامعهشناسی دین، انقلاب اسلامی ایران را تحلیل کنیم، باید اولاً ماهیت و محتوای اندیشهای، ارزشی، اعتقادی و ایدئولوژیک انقلاب اسلامی، و ثانیاً تبعات اجتماعی و بازتابهای جهانی این انقلاب را مورد تحلیل قرار دهیم که فرصتی موسع را میطلبد؛ گو این که در این مورد تحلیلهای بیشمار و متنوعی صورت گرفته است. اما اجمالاً و از زاویه اول، میتوان گفت که انقلاب اسلامی، انقلابی مبتنی بر یک ایدئولوژی دینی و بهطور خاص اسلام سیاسی بود که در تقابل با ایدئولوژیهای رقیب (مارکسیسم، ناسیونالیسم …) توانست تلاقی بهتری با شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعۀ ایرانی پیدا کند و بیشتر بر آن منطبق گردد. از زاویه دوم نیز میتوان شرایط خاص تاریخی و جغرافیایی که انقلاب اسلامی در آن بهوقوع پیوست، و همچنین تأثیر انقلاب اسلامی بر سایر انقلابها و ارتباطش با دیگر جنبشهای دینی را مورد بررسی قرار داد. تحلیل فوکو از انقلاب اسلامی که آن را روح یک جهان بیروح و قلب یک دنیای بیقلب در دورانی که عصر مرگ خدا خوانده میشد، نمونهای از تحلیلهای اولی محسوب میشوند. آثار جان اسپوزیتو بهویژه کتابهای "انقلاب اسلامی و بازتابهای جهانی آن" و نیز "جنبشهای اسلامی معاصر" بهترین نمونههای تحلیلهای دسته دوم هستند. برای مطالعه بیشتر شما را به این آثار و سایر آثار مرتبط ارجاع میدهم.
طی دو سال اخیر خیزشی جدی از سوی برخی کشورهای عربی حوزه خاورمیانه پیرامون تغییر ساختار سیاسی شروع شده است. این وضعیت از سوی برخی از اندیشمندان حوزه جنبشهای اسلامی به عنوان بیداری اسلامی نام برده می شود؛ ارزیابی شما در این زمینه چیست؟
در پاسخ به این سؤال، من مقدمتاً به چند نکته بههم مرتبط، اشاره میکنم: اولین نکته اینکه همه این پدیدهها را نمیتوان انقلاب نامید. همانطور که میدانیم انقلابها، تغییراتی ناگهانی، نوعاً خشونتبار، بنیادی و سراسری در ساختارهای سیاسی، اجتماعی و یا فرهنگی یک جامعه میباشند. بدیهی است که در برخی از جوامع مورد اشاره چنین تغییراتی رخ نداده است (مانند مورد یمن). البته اگر انقلاب را بهعنوان یک فرایند یا در مقام نیت و قصد چنین تغییراتی تعریف کنیم، طبعاً برخی از این پدیدهها را که عازم به چنین تغییراتی هستند میتوانیم اقدام انقلابی بنامیم (مانند انقلاب بحرین)؛ اما برخی دیگر در حد و اندازههای انقلاب نیستند؛ بلکه بهتر است آنها را جنبش اجتماعی بنامیم. همانطور که میدانیم جنبشهای اجتماعی بنا به تعریف در صدد تغییرات جزئی و بخشی در نظام اجتماعی هستند و نه تغییرات کلی و سراسری. بر این اساس به نکته دوم میرسیم و آن، نادرستی تحلیل یککاسۀ همۀ این جنبشها و انقلابهاست. علاوه بر اینکه همۀ این اقدامات جمعی در یک سطح و دارای عمق یکسان نیستند (بعضی مانند تونس و لیبی و تا حدودی مصر به انقلاب نزدیکترند و برخی دیگر مانند یمن و بحرین و عربستان، در حد یک جنبش اجتماعیاند)، سمت و سو و جهتگیری، هدفگیری و ماهیت همه آنها نیز یکسان نیست. برخی از این جنبشها، دموکراتیکتر و مدنیتر هستند و برخی نیز رنگ و بوی مذهبی بیشتری دارند. این نکتهها ما را به این نتیجه میرساند که بهراحتی نمیتوان در مورد دینیبودن یا نبودن همه این پدیدهها قضاوت کنیم و همه آنها را جنبش یا انقلاب دینی بنامیم و تحت عنوان واحدی مثل بیداری اسلامی جای دهیم. اما به دو معنای و تفسیر دیگر میتوانیم این اتفاقات را بیداری اسلامی بدانیم: یکی به این معنا که این اتفاقات در کشورهای اسلامی رخ دادهاند و بدنه اصلی و در برخی موارد رهبری آنها را مسلمانان تشکیل میدهند. دیگری هم به این معنا که بسیاری از مطالبات مدنی و دموکراتیکی که این انقلابها و جنبشها مطرح میسازند (مانند آزادی، حق انتخاب، عدالت، استعمارستیزی و …) بیگانه از ارزشهای دینی مسلمانان نیستند و بلکه ریشه در اعتقادات اسلامی دارند.
در مجموع و در هر سه حالت (دو معنای فوق بعلاوه مواردی که اصالتاً مشمول بیداری اسلامی و نوعی جنبش یا انقلاب دینیاند) میتوان مورد به مورد در مورد تأثیر انقلاب اسلامی بر آنها بحث و بررسی کرد. به هر حال شاید نتوان در این واقعیت تردیدی روا داشت که انقلاب تاریخی ایران بهعنوان یک انقلاب دینی کم یا زیاد بر پدیدههای مذکور در جوامع اسلامی تأثیرگذار بوده است و این امر میتواند دستمایۀ تحقیقات پژوهشگران حوزۀ انقلاب و جنبش اجتماعی باشد.