جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

داوود فیرحی:

در صورت قبول دموکراسی از سوی ارتش، اسلام گراها به قدرت باز می گردند/ جامعه مصر پیوند با نظامی گری را قبول نمی کند

کد خبر: ۲۸۲۸۰
در صورت قبول دموکراسی از سوی ارتش، اسلام گراها به قدرت باز می گردند/ جامعه مصر پیوند با نظامی گری را قبول نمی کند

«اخوان‌المسلمین» قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین گروه سیاسی اسلامی است که در سال ۱۹۲۸ میلادی (۱۳۰۷ شمسی، ۱۳۴۷ قمری) در شهر اسماعیلیه مصر به رهبری «حسن البنا» بنیان نهاده شد و سپس فعالیت خود را به دیگر کشورهای عربی و اسلامی گسترش داد. این نهضت به تأثیر از اندیشه های سید جمال‌الدین اسدآبادی و در پاسخ به انحطاط داخلی مسلمانان و سلطه بیگانگان بر کشورهای اسلامی، به ویژه بر کشور مصر پدید آمد. اخوان المسلمین جهت رسیدن به اهدافش (چون زنده کردن شعائر اسلامی و برافکندن سلطه ی اجانب و برقراری حکومت اسلامی ) در جبهه های مختلف فرهنگی، نظامی و سیاسی به مبارزه پرداخت و در این رهگذر چند بار به دست حکومت ملک فاروق منحل شد و طی آن شمار زیادی از اعضای آن دستگیر و یا اعدام شدند. پس از ترور حسن البنا، بتدریج تحولی در جنبش اخوان المسلمین صورت گرفت. این تحول عبارت بود از جایگزین کردن راه‌های مسالمت‌آمیز به جای مبارزه مسلحانه علیه رژیم و سلطه بیگانگان. اما پس از کش و قوس‌های مختلفی که این حزب داشته است توانست پس از وقوع «انقلاب مصر» در سال 2011 و سرنگونی حسنی مبارک از طریق انتخابات به قدرت برسد اما پس از گذشت دو سال توسط ارتش و ائتلاف مخالفان از قدرت کنار گذاشته شود.

به گزارش جماران به نقل از شفقنا، داوود فیرحی در خصوص آینده حزب اخوان المسلمین و فراز و فرودهایی که این حزب پشت سر گذاشته معتقد است: یکی از ویژگی‌های ایدئولوژی اخوانی تکیه بر دموکراسی و روند تدریجی است، یعنی اخوانی‌ها به احاطه و تسویه کردن نیروها و بخش های به جامانده از دولت قبلی تمایل نداشتند، این اتفاق باعث شده بود آنها هرگز نتوانند با بقیه حذفی عمل کنند و تغییرات بنیادین انجام می دهند. اساسا این ایدئولوژی باعث شده اخوانی ها نتوانند رادیکال عمل کنند.

او به دعوای تاریخی ارتش و اخوان المسلمین اشاره می کند که این دعوا و اختلاف باعث شده بود درگیری ها و تسویه‌های دائمی بین این دو در جریان باشد. اخوان نیز فکر می کرد با توجه به وجود فضای دموکراتیک می توانند ارتش را کنترل کنند اما این در حالی است که ارتش در کشورهای خاورمیانه نمی‌خواهد به نقش تخصصی خود قانع باشد و معمولا نقش ارتش در خاورمیانه سیاسی است.

حزب اخوان‌المسلمین به عنوان حزبی نیرومند همواره در مصر در هر شرایطی محسوب می‌شده است چه آن زمان که نظامیان بر مصر حکومت می‌کردند و چه آنکه بعد از سال‌ها از طریق برگزاری انتخابات به قدرت رسیدند اما با توجه به اوضاعی که در حال حاضر در مصر حاکم شده و در واقع محمد مرسی به عنوان رییس جمهور قانونی مصر توسط ارتش کنار گذاشته شد و برخی از رهبران اخوان المسلمین نیز بازداشت و از قدرت کنار گذاشته شدند آیا اخوانی‌ها به سمت رادیکالیزم کشیده می‌شوند و به روش‌های خشونت آمیز متوسل خواهند شد؟ اساسا چه آینده‌ای را می‌توان برای حزب اخوان المسلمین متصور شد؟

بعید است اخوان المسلمین رادیکال شود اما جریان هایی که پیرامون اخوان هستند یعنی بخشی‌هایی از سلفی‌ها میل به رادیکالیزم دارند. تجربه‌ای که در چند کشور مانند الجزایر وجود دارد حاکی است در این کشور ارتش نیروهای اسلام گرا را عزل کرد که در این خصوص دو تصور پیدا شد؛ یکی آنکه سکولارها به دروغ می گویند پایبند به دموکراسی هستند اما در واقع این گونه نبود و دوم اینکه از ارتش نمی‌توان انتظارات دموکراتیک شدن را داشت. اشتباهی هم که در الجزایر وجود داشت این بود که ارتش خیلی زود بر روی مردم و مخالفان آتش گشود و طبیعی بود که تظاهرات مردم هم به خشونت کشیده شود.

اما در مورد مصر دو احتمال وجود دارد اینکه ارتش عصبی شود و رو به خشونت بیاورد که در آن صورت ضریب خشونت در اسلام گراها بالا می‌رود. یا اینکه ارتش میدان‌های درگیری را تحمل کند که در این صورت ارتش و دولت جدید به شدت در تنگنا قرار می‌گیرند و در این میان موافقان مرسی هم کم نیستند. اگر احتمال دوم را در نظر بگیریم بعید است اسلام گراها رادیکال شوند اما اجازه تشکیل دولت جدید را هم نخواهند داد.

با توجه به اظهاراتی که رهبران اخوان المسلمین عنوان داشته اند حاضر به کنار آمدن با ارتش و ائتلاف مخالفان نیستند از طرفی هم بسیاری از اعضای ارشد اخوان‌المسلمین دستگیر شده‌اند، در این میان به نظر می‌رسد اخوانی‌ها به سمت رادیکالیزه شدن پیش روند.

این احتمال وجود دارد. البته تنها اخوان المسلمین نیستند که با البرادعی مخالف‌اند بلکه حزب «نور» نیز که مخالف مرسی و درکنار جنبش تمرد بود با گزینه‌هایی مثل البرادعی مخالفت کردند. بنابراین از دید کسانی که آشنا به اوضاع مصر هستند این گونه به نظر می رسد که مخالفان وحدت در مخالفت دارند اما در اینکه چه کسی جایگزین مرسی شود، وحدت نظر ندارند و لذا چون اتفاق نظر ندارند علی القاعده برد ارتش بالاست. یعنی هر کسی را که ارتش بخواهد می‌تواند انتخاب کند. تا کنون نیز که تردید هایی در مورد انتخاب البرادعی به عنوان نخست وزیری وجود دارد، نشان می دهد توافقات چندان جدی نیست اساسا می‌توان گفت یا ارتش رو به خشونت می‌آورد و دولت دلخواه خود را بر سر کار می‌آورد یا به تدریج مخالفان مرسی به مخالفان ارتش و دولت جدید سرریز می‌شوند.

آیا اشتباهات مرسی را می توان به پای این مسئله گذاشت که اندیشه اخوان ناکارآمد بود؟

بعید است. البته مرسی اشتباهاتی دارد. اشتباهات او دو گونه است؛ اول اینکه بخش عمده دولت دست مرسی نبود و اخوانی ها نتوانستند بر اوضاع مسلط شوند. مثلا اخوانی ها هرگز نتوانستد بر ارتش یا نیروهای امنیتی احاطه پیدا کنند. قوه قضاییه دست اخوان نبود و بخش های اقتصادی هم تا اندازه ای بر جای مانده از دولت نظامی بود. حتی رهبران الازهر هم بازمانده دولت قدیم بودند. به همین دلیل بخش بزرگی از نهادها هرگز نتوانست در اختیار اخوان قرار بگیرد. دوم اینکه ایدئولوژی اخوان المسلمین نیز ایدئولوژی خاصی است. یکی از ویژگی های این ایدئولوژی تکیه بر دموکراسی و روند تدریجی است، یعنی اخوانی ها به احاطه و تسویه کردن نیروها و بخش های به جامانده از دولت قبلی تمایل نداشتند، این اتفاق باعث شده بود آنها هرگز نتوانند با بقیه حذفی عمل کنند و به مانند همه انقلاب هایی که یک عده را حذف می کنند و تغییرات بنیادین انجام می دهند، ، این گونه عمل نکردند. در واقع می توان گفت انقلاب مصر یک نوع اصلاح بود و خیلی هم انقلاب تام به معنی کلاسیک آن نبود. اساسا این ایدئولوژی باعث شده بود اخوانی ها نتوانند رادیکال عمل کنند. اما دو الی سه اشتباه بنیادین هم داشتند، یکی آنکه امتیاز زیادی به سلفی ها در پذیرش برخی مسولیت ها در استان ها قائل شدند که این امر باعث تحریک سکولارها شد و دوم اینکه بعضی موضع گیری های مرسی برای اینکه بتواند سلفی ها را با خود داشته باشد در خارج کشور نیز اثر گذاشت مثل سوریه. اما به نظر می رسد این موارد عامل بحران علیه مرسی نباشد. در واقع دو مسئله، بحران علیه مرسی را هدایت کرد؛ یکی وضعیت اقتصادی وخیم مصر است که باعث شد اخوان المسلمین نتواند یک سیاستی را به نام «النهضه» که ترسیم کرده بود در اقتصاد عملی کند. دیگر اینکه نقش" فلول" یا بازمانده های رژیم قبل در 4 حوزه اقتصاد، ارتش، امنیت و وقوه قضاییه را نتوانست با خود همراه کند که آنها در واقع توانستند با همراهی برخی از نیروهای مذهبی، بسیجی را علیه مرسی و اخوان به وجود آورند و آن را به پیش بردند.

چرا ارتش نتوانست با حزب اخوان کنار بیاید؟

ارتش هرگز نمی‌توانست با مرسی کنار بیاید. در واقع می‌توان گفت سابقه درگیری اخوان المسلمین و ارتش به دهه 50 و 60 بر می‌گردد. همواره بین ارتش و اخوان یک نوع درگیری داخلی وجود داشته است. ارتش تا حدودی به عنوان نهادی قدرتمند تحت فشار افکار عمومی عقب نشست وگرنه ارتش هرگز نمی‌توانست اخوان را بپذیرد.

اختلاف ارتش و اخوان بر سر چه بود؟

آنها دعوای نهادی داشتند. اختلاف ارتش و اخوان بیشتر بر سر ملی گرایی بود، اینکه اخوان بیشتر گرایش‌های منطقه‌ای و بین‌المللی داشت. به گمان ارتش اظهار نظرهای اخوان و مرسی احتمال این را می‌داد که آنها بتوانند منویات اصلی خود را محقق کنند. یک قسمتی از ارتش نیز وابسته به حزب منحله «تازه وطنی» است که این حزب با اخوان مشکل داشتند. در کل اختلافات نهادی اخوان و ارتش باعث شده بود درگیری‌ها و تسویه‌های دائمی بین این دو در جریان باشد. اخوان نیز فکر می کرد با توجه به وجود فضای دموکراتیک و با اظهار نظر دو الی سه شخصیت مثل طنطاوی و دیگران می‌توانند ارتش را کنترل کنند اما این در حالی است که ارتش در کشورهای خاورمیانه نمی‌خواهد به نقش تخصصی خود قانع باشد و معمولا نقش ارتش در خاورمیانه سیاسی است.

آیا می‌توان گفت ارتش به دنبال نوعی از حکومت غیر اسلامی است؟

ارتش به دنبال حکومت ارتش است. این طور نیست که همگی اعضای ارتش مصر سکولار باشند. ارتش به دنبال قدرت خود است و موضع ایدئولوژیک ندارد. اینکه الان نیز تردید دارند قدرت را به افرادی مثل البرادعی دهند حاکی است خیلی ارتش تمایلی به قواعد دموکراتیک ندارد، مگر اینکه تحت فشار قرار بگیرد. ارتش به دنبال این است که خود را در قدرت حفظ کند چرا که احساس می کند بقایش به وصل شدن به سیاست است، یا باید ارتش در مصر حاکم بشود یا اهمیتش را از دست می دهد.

در واقع به مرور باید از خصلت مداخله سیاسی ارتش کمرنگ شود.

ولی بعید است نقش سیاسی ارتش در مصر به این زودی ها کمرنگ شود.

عنوان کردید اخوان به نوعی دارای اندیشه دموکراتیک است اما در این بین برخی معتقدند مرسی نتوانست گروه‌های مختلف را در اداره امور مشارکت دهد که در واقع این با اندیشه دموکراسی اخوانی در تناقض است؟

نه تناقض نیست. در واقع اخوان نتوانست مستقر شود. اصطلاحا در ادبیات عرب می‌گویند یک دولت «مجتمع الارکان» را نتوانست شکل دهد. یعنی هرگز نتوانست شورا را تاسیس و مجلس را پیش ببرد. زیرا قوه قضاییه سنگ اندازی می‌کرد حتی ایده اخوانی در الازهر هم جاری نشد. یعنی قانون اساسی تصویب شد اما هرگز نهادینه نشد. به همین دلیل نیز برخی مواقع اخوان خطاهایی انجام می داد و اختیاراتی به ریس جمهور می داد که بتواند بر قوه قضاییه غلبه کند و لذا این امر باعث می شد اندیشه های اخوان دچار تناقض شود.

با توجه به اوضاع پیش آمده آیا اخوان المسلمین می تواند دوباره به قدرت بازگردد؟

باید سناریوها را دید. از جمله خصوصیات مردم مصر مانند مردم دیگر کشورها مثل ایران، عکس العمل علیه ظالم یا دفاع از مردم است، حال هر که باشد. در وضعیت فعلی به علت آنکه اعضای اخوان المسلمین را به شکل خشونت آمیزی کنار گذاشتند این مسئله به افکار عمومی پالس‌های مثبت می دهد. مورد دوم اینکه دولت مرسی و اخوان المسلمین تنها حکومت دموکراتیکی هستند که در مصر شکل گرفته بود و از قضا دست اسلام گراها هم بود اما زمانی که سکولارها و ارتش متحد می شوند، مسلمانان مشکل هویتی پیدا می‌کنند و احساس می‌کنند تحقیر شده اند، این امر باعث می شود رای اخوان و در واقع اسلام گراها به تدریج بالا رود. یعنی هر چقدر زمان بگذرد مشکلات دولت جدید زیادتر می شود. سوم این که فضای بین‌المللی به دموکراسی نزدیک تر است تا به ارتش. چرا که ائتلاف سکولارها با ارتش یعنی اینکه ارتش، دموکراسی را می‌خورد. اینها نمی توانند ارتش را دموکراتیک کنند و عملا برعکس می شود. مواضع عدلی منصور هم نشان داد او چندان تصمیم گیرنده نیست. مجموع این سه فاکتور نشان می‌دهد اگر انتخابات برگزار شود دوباره اسلام گراها به قدرت باز می‌گردند. حال ممکن است مرسی به قدرت راه پیدا نکند اما افرادی نظیر «ابوالفتوح» یا این گونه تیپ‌ها دوباره به قدرت می آیند. زیرا اسلام گرایی پس زمینه اجتماعی بالایی در مصر دارد و با این گونه موارد از بین نمی رود. در این صورت سکولارها به تدریج بی آبروتر هم می‌شوند به خصوص اگر تعداد کشته ها زیادتر شود.

اما رای مرسی به عنوان یک اسلام گرا در انتخابات قبلی کمی بالاتر از نصف رای دهندگان بود؟

بله رای مرسی حدود 50 درصد شرکت کنندگان بود در شرایطی که اختناق در مصر حاکم و رسانه‌ای هم در آن زمان نداشتند. بسیاری از مرزبندی ها اعلام نشده بود اما در حال حاضر تفکر جدید هم جدی تر است. یعنی به هر حال پیوند با نظامی گری چیزی نیست که جامعه مصر آن را بتواند قبول کند.

بخشی از مردم که از تصمیم ارتش حمایت کردند را چگونه تفسیر می‌کنید؟آیا می توان این اعتراضات را به اکثریتی از مصری ها تعمیم داد؟

نه. علت آن این است که اکثر این معترضان دانشجویان و جوانانی هستند که می‌توان گفت همه آراء متعلق به آنها نیست. این گروه‌ها قدرت دسترسی به اینترنت و سر و صدا را دارند. در همه کشورها رسانه ها یک چیزی می گویند ولی وقتی رای می‌دهند چیز دیگری در می‌آید. بخش ساکت اما مهم در هر جوامعی خانواده ها و در واقع بخش سنتی است. هر چقدر میدان تحریر و سر و صدای جوانان را ببینید از 80 میلیون نفر 2 میلیون هم نبودند. در واقع سر وو صداها زیاد است و خود دولت ها هم آن را حمایت کردند.

با توجه به همه این تحولات و اوضاعی که در حال حاضر مصر گریبانیگر آن شده است همچنین با در نظر گرفتن پیشینه تاریخی این کشور، بهترین راه حلی که می‌تواند مصر را به ثبات برساند از دیدگاه شما چیست؟

نمی‌توانیم بگوییم بهترین راه حل. راه حلی های ممکن وجود دارد که این راه حل‌ها در مورد مصر می‌‌تواند شامل 3 فرضیه باشد. اول اینکه فضای مصر شبیه سوریه شود که در آن صورت احتمال این اتفاق به دلایل خاصی بسیار کم است. یکی از این دلایل شرایط جغرافیایی است. چون بخش های عمده مصر خشک است بنابراین جدایی طلبی امکان ندارد جنگ داخلی هم دوامی ندارد. حتی می‌توان گفت اتفاقاتی که در خط لوله گاز یا صحرای سینا رخ داده نشان از جنگ داخلی نیست چون در زمان مرسی هم بود. بنابراین این سناریو ضعیف است اما دو احتمال دیگر وجود دارد، یکی آنکه ارتش سرکوب سنگینی انجام دهد که احتمال آن ضعیف است علایم آن هم این است که ارتش عملا با بخشی از جنبش تمرد ائتلاف کرده و آنها می خواهند از ارتش استفاده کنند و بالعکس. بنابراین اگر ارتش به حکومت امنیتی روی آورد، موتلفان با ارتش درگیر می‌شوند در واقع طبیعی است که چنینی اتفاقی رخ می‌دهد. بعید هم است افرادی مثل البرادعی خود را برای دراز مدت به ابزار قدرت تبدیل کنند. چون فضا در دنیا دموکراتیک شده ارتش هم نمی تواند دست به اختناق شدیدی بزند تازه امکانات مالی هم ندارند. ارتش باید وضعیت اقتصادی مردم را تامین کند. احتیاج به کمک آمریکا، عربستان، امارات و جاهای دیگر دارد بنابراین این سناریو هم ضعیف به نظر می رسد. گزینه سوم این است که ارتش مجبور شود راه را به دموکراسی باز کند که در آن صورت خود حذف خواهد شد و چون اخوانی ها و در واقع کل اسلام گرا ها را به نوعی کنار زدند اما به احتمال بسیار زیاد کسانی که مورد حمایت اخوان باشند، به قدرت خواهند رسید، به خصوص این حذف ها باعث می‌شود برخی خطاهای مرسی در مقابل اقدامات خشونت‌آمیزی که علیه شان به کار بردند، فراموش شود. سابقه تاریخی نشان داده افکار عمومی معمولا به خاطر شرایط حال، گذشته را خیلی زود فراموش می‌کند.

آیا معتقدید اقدام ارتش کودتا بوده است؟

بله مطابق با تعاریف رشته علوم سیاسی، اقدام ارتش مصر، کودتا است. حتی بر اساس ادبیات ایالات متحده و سازمان ملل هم این اقدام کودتا محسوب می‌شود. در واقع کودتا را این گونه تعریف می‌کنند که عبارت است از برکناری یک دولت مستقر به خصوص دموکراتیک با ابزارهای نظامی یا با تهدیدهای نظامی. یعنی حتی این مفهوم را توسعه دادند و گفته اند که مثلا ارتش صدا و سیما را بگیرد یک بار دیگر نیز می‌گویند فقط با تهدید بتواند دولت را از میدان به در کند. اما وقتی به تحولات مصر نگاه می‌کنیم در می‌یابیم در واقع این اتفاقات تهدید نیست بلکه مداخله مستقیم است.

انتهای پیام

دیدگاه شما