جمیله کدیور از جمله شخصیتهای علمی، سیاسی و رسانهای در ایران است که اگرچه مسئولیتهای مختلفی از جمله نمایندگی مجلس شورای اسلامی و شورای شهر را داشته است اما بیش از آنکه سیاسی به مسایل بنگرد، علمی نگاه می کند. او که دارای دکترای علوم سیاسی است در تحلیل وقایع منطقه و انقلاب های عربی، مقاله های متعدد و قابل بحثی ارائه کرده است.
به گزارش جماران به نقل از شفقنا، آینده خاورمیانه با توجه به تحولات کنونی در کشورهای اسلامی را با دکتر جمیله کدیور به بحث گذاشته است.
جنبش های خاورمیانه عموما در روش و هدف انقلابی بودند اما با سرنگون شدن دیکتاتورهای منطقه و به قدرت رسیدن فعالان این جنبشها تا چه اندازه میتوان این فرضیه را درست دانست که جنبشهای خاورمیانه دچار دگردیسی خواهند شد؟
هرچند این جنبشها از ابتدا با شعار سرنگونی حامان نظامی مادام العمر خود با طرح «الشعب یرید اسقاط النظام» و «ارحل ارحل» وارد خیابانها شدند ولی این جنبش ها سبک و روش مسالمتآمیزی را تا زمان سقوط حکومتها دنبال کردند. البته این موضوع بعضا به دلیل عدم مقابله ارتش و عدم استفاده از مشت آهنین در کشورهایی مثل تونس و مصر هم بود که به دلیل عدم برخورد جدی، شاید مردم هم نیازی به استفاده از شیوههای انقلابی مرسوم نیافتند و عملا زودتر از حد انتظار منجر به سقوط دولت های حاکم شد و به کشتار بیش از حد مردم نینجامید.
اگر چه این تعبیر که انقلاب توسط گروههای اسلامگرا مثل اخوان المسلمین ربوده شد بین مردمشان مطرح است ولی چهره ها و گروه هایی که جرقه نخست انقلاب را زدند همچنان بر این باورند که انقلاب نیم تمام است و در مناسبتهای مختلف دعوت برای تجمع عمومی دارند. البته طبیعی است که با توجه به مشکلات امنیتی و اقتصادی مصر و اینکه صنعت توریسم در این کشور به عنوان منبع اصلی درآمد مردم ضربه جدی خورده، این امر خوشایند مردمی که از این طریق امرار معاش می کردند، نیست و آنها خواستار استقرار و ثبات و برگشتن امنیت به مصر هستند و به تدریج ممکن است مقاومت هایی از این دست نیز پیدا شود.
به هرحال اوضاع این کشورها بسیار شکننده و حساس است و هر موضوعی می تواند آغازگر جنگهای فرقهای یا مذهبی شود، به گونهای که اثری از انقلاب نماند چه رسد به اینکه دچار دگردیسی شود.
در صورتی که جنبشهایی که به قدرت راه یافته اند نتوانند پاسخگویی مطالبات مردم باشند آیا زمینههای بازگشت به دیکتاتوری سابق فراهم خواهد بود یا اینکه مردم خاورمیانه از این مرحله عبور کرده اند؟
آنچه در کشورهای مختلف متاثر از خیزش عربی پس از سقوط دیکتاتورهای سابق رخ داده، لزوما منجر به رضایت عمومی نشده است. همانگونه که قبلا اشاره کردم، بعضا ناامنی بیشتر و اوضاع اقتصادی بدتر از گذشته شده است و این دو عامل امنیت و رفاه، مولفههای اساسی در جلب رضایت عمومی مردم اند. البته میزان دوری دولت های جدید از فساد دولت های قبل یکی از نکات مثبتی است که باید بدان توجه داشت. فضای باز سیاسی و امکان اعلام نظر از جمله نقاط مثبت دیگر است که طبقات متوسط و نخبه از آن بیشترین بهره را بردهاند، هرچند به دلیل سهیم نشدن در قدرت آنها هم نسبت به وضع موجود معترضند.
به نظرم باید انتظارات را متناسب با امکانات این دولت ها در تحقق اهداف اعلام شده دانست. مشکل این کشورها این است که دیکتاتورهای مستقر بسیار زودتر از آنچه تصور می شد سقوط کردند و اصولا مجالی برای برنامهریزی مخالفان نبود. در این فضا، گروههایی مثل اخوان المسلمین که سالها در لایههای زیرین جامعه فعالیت اجتماعی داشتند و برای خود توانسته بودند جایگاهی کسب کنند، خواه ناخواه برنده اوضاع بعد از سقوط بودند و این امری نبود که خوشایند گروههای سکولار و لیبرال باشد که نه تصور سقوط و نه امکان نفوذ در میان تودهها را داشتند. به همین دلیل از ابتدا خواستار تعویق برگزاری انتخابات شدند و از فردای آن به عناوین مختلف دولت های مستقر را متهم کرده اند.
به هرحال خطر سقوط به ورطه استبداد در هر شرایطی وجود دارد. هرچند طی این مدت گروه های مختلف به طرق مختلف سعی کرده اند از تحقق این موضوع ممانعت به عمل آورند. وجود احزاب و رسانههای مستقل از دولت از جمله نهادهای مهمی است که تاکنون در کشورهایی مثل مصر و تونس از تحقق این موضوع در کشورها ممانعت به عمل آورده اند.
انقلاب در این کشورها هنوز در نیمه راه است و هنوز کامل نشده و شاید اعتراضاتی که در برخی کشورها مثل مصر به چشم می خورد، زمینه ساز تحولات جدید باشد.
تحلیلگران درباره آنچه در خاورمیانه رخ داد نظرات متفاوتی ارایه می کنند، برخی از آن به بهار عربی یاد می کنند و برای آن یک ماهیت ناسیونالیستی (غیر دینی غیر مذهبی) قایلند و عنوان بیداری اسلامی هم برای توصیف آن برگزیده شده است. اکنون که سه سال از این وقایع میگذرد بهتر می توان درباره ماهیت آن رخدادها داوری کرد. آنچه از تونس شروع شد و در بحرین دنبال می شود، عربی است یا اسلامی؟
معتقدم آنچه در جهان عرب رخ داد را باید تحت عنوان خیزش (یا انتفاضه) عربی قلمداد کرد که منجر به قدرت رسیدن اسلامگرایان در اکثر مناطق از جمله مصر و تونس شد. به رغم اینکه آنچه در جهان عرب رخ داد، تحت عنوان بهار عربی شهرت یافت ولی حال که از فاصله ای دورتر به اوضاع می نگریم، حاصل تحولات، شباهتی به بهار نداشته است. از اوضاع سوریه گرفته تا لیبی و جدیدا مصر...
نکته مهمی که تحلیلگران کمتر به آن توجه دارند، این است که اسلام جزیی از هویت کشورهای عربی است. برای همین فرایض اسلامی در این کشورها امری جا افتاده است. از مسئله پوشش اکثر زنان، نماز اول وقت در مساجد، نماز جمعه و روزه داری گرفته تا ظاهر بسیاری از مردان. در اکثر تاکسی ها صدای قرآن به گوش می رسد. هر چند مردم ممکن است در عمل اقداماتی مغایر شئونات اسلامی هم داشته باشند، ولی ظاهر آنها متدین و مسلمان است. این بدین معناست که در تحلیل تحولات جهان عرب باید به جایگاه گرایش اسلامی در میان توده ها توجه داشت ولی اینکه این خیزش ناشی از نگاه جدید به اسلام و به اصطلاح بیداری اسلامی بوده است، خیر به نظر من اینگونه نیست. در این رابطه اتفاق جدیدی در این سال ها حاصل نشده بود که منجر به بیداری و تحول در نگرش اسلامی شود.
شما در مقالهای با عنوان مصر از زوایهای دیگر در ژانویه 2011 از نظم جدیدی در خاورمیانه سخن میگویید. تحولات مصر، تونس، اردن، یمن، لبنان، فلسطین، سودان و... از اهمیت بسیاری برخوردارند و نظم جدیدی در منطقه در حال ترسیم شدن است، این نظم جدید منطقه چقدر محقق شده است؟
البته از زمان انتشار آن مقاله ده ها مقاله دیگر پیرامون خیزش عربی در کشورهای مختلف در تکمیل نوشته مورد اشاره شما نوشته ام. صادقانه بگویم که انتظاری که در سال 2011 از تحولات خاورمیانه داشتم، طی دو سال گذشته با توجه به اتفاقاتی که رخ داده هنوز محقق نشده است. صرف جابه جا شدن قدرت بالضروره منجر به نظم جدید نمیشود. آنچه در حال حاضر با آن مواجهیم وضعیت آنومی، هرج و مرج گونه و بی نظمی بین دو دوران در اکثر مناطق است. وضعیت گذار از دولت های مستبد مفسد خودکامه به آینده ای که با توجه به رخدادهای این دو سال و اندی در اکثر نقاط متاثر از خیزش عربی، چندان قابل پیش بینی نیست. هرچند اتفاقات مثبتی هم رخ داده است. برای نخستین بار در اکثر کشورها انتخابات آزاد برگزار گردیده، امکان بیان آزادانه دیدگاهها ایجاد شده، تجمعات اعتراضی و خودجوش مردمی جریان داشته، مخالفان دولتهای منتخب بدون هراس، تجمع و اظهار نظر کردهاند، در برخی کشورها قانون اساسی جدید تصویب شده است و... با وجود این هنوز راه درازی تا تحقق نظم جدید در این کشورها و در خاورمیانه داریم. شاید بهترست بگوییم برای رسیدن به وضع نوین، فعلا در دوران گذار هستیم.
بحث دیگر درباره سوریه است. خشونت ها ابعاد فاجعه باری به خود گرفته است، برای مهار خشونت ها تاکنون پیشنهادهای مختلفی در حوزه نظری ارائه شده است، فکر می کنید چگونه میتوان از بروز خشونت های بیشتر جلو گیری کرد؟
حل مسئله سوریه امروز پس از گذشت بیش از دو سال از اعتراضات محدود مردمی بسیار پیچیده شده است. تنها راه حل آن هم راهکار سیاسی است نه اقدام نظامی. چون تجربه نشان داده هیچ یک از طرفین قدرت بیشتری برای حذف طرف مقابل ندارد. ورود عناصر منطقه ای و بین المللی به حمایت از دو طرف درگیر عملا این کشور را عرصه مجادلات دولت های رقیب کرده است.
با توجه به اینکه دولت سوریه در صدد مقاومت تا زمان برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در سال2014 است، از طرفی برخی اتفاقات در بین مخالفین دولت سوریه و حامیان خارجی آن همچون اختلافات داخلی، ائتلاف مخالفین، واگذاری قدرت در قطر از امیر حامی مخالفان سوری به فرزند جوانش، مشکلات ترکیه بعد از حوادث میدان تقسیم، تحولات مصر طی ماه های گذشته خصوصا قتل 4 شیعه در هفته قبل...، به نظر می رسد کفه تحولات به نفع دولت مستقر در جریان است.
با توجه به اظهارنظر اخیر خانم اشتون مبنی بر اینکه احضر ابراهیمی مسوول دعوت از ایران برای ژنو 2 است، به نظر میرسد با حضور ایران در این نشست، سیاست عدم تسلیح، گفت وگوی سیاسی و برگزاری انتخابات در سوریه پی گرفته شود.
هر چند محدود کردن مخالفین مسلح وابسته به القاعده و گروه هایی مثل النصره کاری است به غایت دشوار.
یک بحث هم درباره نقش ایران در منطقه؛ فکر میکنید انتخابات 1392 ایران چه تاثیراتی بر مناسبات بینالمللی و نقش ژئوپلیتیکی ایران در منطقه داشته باشد؟
نقش و جایگاه منطقهای ایران به عنوان یک بازیگر اصلی منطقهای به دلیل برخی اظهار نظرهای غیرکارشناسانه، ماجراجوییها، تندرویها و درشت گوییها در هشت سال گذشته تقلیل رفت و به تدریج دیگر کشورهای منطقه و فرامنطقهای، ایران را با این اظهارنظرها ارزیابی کردند. خوشبختانه نتیجه انتخابات 1392 نه فقط در عرصه داخلی امیدبخش بود، برای اعتبار بینالمللی ایران نیز نقش ترمیم بخش به سزایی داشت. به نظرم مهمترین تاثیر انتخابات ایران بازیابی مجدد نقش ایران در منطقه و در بین همسایگان از طرفی و عامل تعیین کننده در تعاملهای بینالمللی از طرف دیگر است.
تحول عمده متاثر از این امر در جهت همگرایی بیشتر بین ایران و کشورهای منطقه و بازیگران اصلی آن است. امری که در سال های گذشته به خاطر موارد اختلافی، بیشتر معطوف به واگرایی بود، در شرایط جدید بر اساس مشترکات در جهت تقویت و تحکیم روابط خواهد بود.
در این شرایط تضاد بازیگران معطوف به همکاری بیشتر خواهد شد و این همکاری میتواند راه مناسبی برای تنشزدایی بین همسایگان از یک سو و حل بحران های منطقهای مثل سوریه از سوی دیگر باشد. ضمن اینکه به بهبود روابط ایران با همسایگان و کشورهای دیگر نیز کمک میکند و با حضور ایران در عرصه تعاملات منطقه ای و بین المللی میتوان انتظار تعادل و توازن بیشتری در سیاستهای منطقهای را شاهد بود. در چنین شرایطی همه طرفهای منطقهای از وجود یک ایران مقتدر به عنوان کشور دوست، احساس برد خواهند کرد.