محمد شکری: مسئله وحدت و تقریب مذاهب اسلامی از دیرباز همواره جزء اهداف و آمال آزاد اندیشان، متفکران و شخصیتهای مصلح سیاسی و مذهبی بوده و تلاش برای تحقق آن در اعصار گوناگون، با فراز و نشیب فراوان روبهرو گردیده است. از ابتدای تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران نیز وصول به این هدف مقدس که متکی به ریشههای استوار در کتاب و سنت می باشد، یکی از بزرگترین اهداف رهبر کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی(س) بوده است. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در سال 1369 هجری شمسی به دستور مقام معظم رهبری و با همین هدف آغاز به کار کرد که تا به امروز ثمرات بسیاری را از خود نشان داده است.
در این سال ها معاونت ها و کمیته های مختلفی ذیل کارویژه مجمع جهانی تقریب مذاهب شکل گرفتند که یکی از مهم ترین آن ها، با توجه به نقش و توان مغفول مانده زنان، دفتر بانوان و خانواده است که لاله افتخاری مدیر دفتر بانوان و خانواده مجمع جهانی تقریب مذاهب ریاست آن را بر عهده دارد.
متن زیر، گفت و گوی جماران، با دکتر لاله افتخاری، نماینده مجلس و ریاست دفتر بانوان و ماور دبیر کل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی است:
برای شروع و مقدمه درمورد خود مجمع تقریب و کارویژه های آن توضیح بفرمایید. طبق نگاهی که من به اساسنامه و متون این سازمان انداختم متوجه شدم این مجمع حول اندیشه و آرای حضرت امام در خصوص وحدت مسلمانان و مذاهب مختلف شکل گرفته است. آیا قرار است سازمان هایی را بنا کنید و یا با تولید محتوی و اندیشه برای فعالیت سازمان های موجود زمینه سازی کنید؟
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی به فرمان حضرت آقا و برای هم افزایی و وحدت میان مذاهب اسلامی و مقابله با نقشه های تفرقه افکنانه دشمنان اسلام تاسیس شد. مجمع دارای یک شورای عالی، متشکل از جمعی از علماست و رئیس این شورا هم با حکم مقام معظم رهبری منسوب می شود. عده ای از صاحبنظران و اهل حل و عقد شیعه و سنی هم عضو این مجمع هستند که سیاست های کلان را به تصویب می رسانند. اجرای آن مصوبات بر عهده دبیرخانه مجمع است و زیر مجموعه های آن هم در بخش های مختلف فعالیت دارند. قرار نیست که مجمع وزارتخانه ای داشته باشد چرا که هرچند جزو نهاد های زیر نظر آقاست اما نهاد غیر دولتی است.
این مجمع صرفا برای وحدت بخشی مذاهب اسلامی است و یا برای وحدت میان دیگر مذاهب غیر اسلامی هم هست؟
محور اصلی این مجمع وحدت میان مذاهب مختلف است. البته این مسئله درمورد وحدت بین نخبگان مذاهب مختلف بود ولی در حکمی که حضرت آقا برای حضرت آیت الله اراکی به عنوان دبیر کل جدید مجمع ابلاغ کردند، این انتظار به نظر می رسد که باید در اقشار مختلف جامعه هم این هدف تقریبی دنبال شود. به هرحال به دنبال این کار ظرفیت هایی ایجاد می شود که میان مذاهب و ادیان مختلف هم گفت و گوهای تقریبی و در واقع عمل به این آیه شریفه تحقق یابد که «یا اهل الکتاب تعالو الی کلمه سواء بیننا و بینکم ان لا نعبد الا الله».
هدف گذاری اصلی مجمع چیست؟ قرار است تقریب بین مذاهب رخ دهد و یا بین افراد و پیروان مذاهب؟
تقریب به معنا حل یکی در دیگری و یا ادغام مذاهب در هم و تک-مذهبی نیست. تقریب به معنی نزدیک کردن دیدگاه ها و همگرایی و درک متقابل پیروان مذاهب از هم، به ویژه در جمع نخبگان است. این هدف بر مبنای این حدیث شریف که «الناس اعداء ما جهلوا» (مردم دشمن آن چیزی هستند که نمی شناسند) شکل گرفته است، چرا که اگر مردم نسبت به چیزی شناخت نداشته باشند با آن به دشمنی بر می خیزند و پیروان مذاهب به همین طریق نسبت به هم خصومت پیدا می کنند و دشمن با اتکا به همین عدم شناخت و خصومت تلاش می کند که در جمع پیروان مذاهب رخنه کند و برای تفرقه افکنی و سوء استفاده برای رسیدن به اهداف خود و تجزیه جهان اسلام بهره ببرد.
با توجه به شرایط فعلی جهان اسلام به ویژه در سوریه و عربستان، نیاز به این مجمع و کارویژه عملی آن کاملا محسوس است. آیا مجمع جهانی تقریب مذاهب واقعا توانسته است در سطح جهان اسلام حضوری پررنگ و جدی داشته باشد؟
این مجمع در بحث اجرایی و راهبردی، یک مجمع عمومی دارد که با تصویب و تایید شورای عالی و از سراسر جهان اسلام انتخاب می شوند: یعنی مسلمانان داخل، دیگر کشورهای اسلامی و حتی کشورهای غیرمسلمانی که مسلمانان به عنوان اقلیت مذهبی در آن ها فعالیت دارند. فعالیت های بیست و چند ساله این مجمع بحمدلله در داخل و خارج کشور، فعالیت های چشمگیری بوده و حتی شاید خارج از کشور با فعالیت های این مجمع بیشتر آشنا باشند تا داخل. در کنفرانس وحدت اسلامی هم تعداد قابل ملاحظه ای از علما و اساتید دانشگاه و حوزه و صاحبنظران و موثرین کشورهای دنیا دور هم جمع می شوند و اثر گذارند. شاید نتوان گفت مجمع به صورت تشکیلاتی شعبه ای دارد اما رابطینی دارد که فعالیت ها و چاپ و نشر آثار و محتوای آن در سایر کشورها از طریق آنها دنبال می شود.
می رسیم به بحث اصلی ما که بهانه گفت و گو با شما نیز بود: یعنی معاونت بانوان مجمع تقریب مذاهب اسلامی که شما مسئولیت آن را برعهده دارید. این بخش دقیقا قرار است چه خلائی را پر کند و کار ویژه آن دقیقا چیست؟
البته این بخش امروز به صورت اداره کل شکل گرفته است. کار بانوان در مجمع، سال ها با تاخیر نسبت به آقایان شکل گرفت و این ضعف باید جبران می شد. ولی به هرحال چندسالی است مجمع به عنوان مشاور دبیر کل و بعدها به صورت دفتر از حضور زنان استفاده کرد که نهایتا امروز هم به عنوان مشاور دبیرکل و هم به عنوان اداره کل امور بانوان فعالیت خود را پیگیری می کند. در قامت اداره کل امور بانوان، یک سری اهداف و برنامه هایی که در شرح وظایف و سیاست های کلان است پیگیری می شود اما بیشتر مختص به امور بانوان. درواقع استفاده از ظرفیت 50درصدی بانوان در جهان اسلام و حتی خارج از آن برای ایجاد وحدت و همگرایی و رساندن پیام اسلام و قرار دادن فرهنگ تقریب در دامان مادران و نهادینه کردن اندیشه تقریبی در جوامع مسلمان از جمله این اهداف بوده است. ما در این سال ها کمیته زنان خانواده را در این مجمع عمومی درکنار چند کمیته فعال دیگر این مجمع راه اندازی کردیم که هم در حاشیه کنفرانس وحدت معمولا فعال هستند و هم در تهیه پیش نویس سندی که به امضای بسیاری از علمای جهان اسلام اعم از شیعه و سنی رسیده است تاییدات و اصلاحاتی از جانب آنها در آنجا گنجانده شده است. ضمنا پیش نویس میثاق حقوق و مسئولیت های زن مسلمان تصویب شده است که در مقابل کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان و میثاق های بین المللی است که با نگاه غرب استکباری و سکولار بر کشورهای اسلامی تحمیل شده است و آثار زیانباری دارد. با تکیه بر این روایت که «الاسلام یعلوا و لا یعلی علیه» به تهیه و تدوین این میثاق و ترجمه به زبان های مختلف پرداخته ایم. دیگری طرح و عنوان روز ولادت حضرت زهرا به عنوان روز جهانی زن مسلمان است که در برخی از کشورها در مجالس مصوب شد که بجای روز هشت مارس که با باورهای ما عجین نشده و مفهوم و هویتی برای ما ندارد روز ولادت حضرت زهرا را که الگوی والای همه زنان و حتی مردان هستند را روز زن بنامیم. موفق شدیم در بعضی از کنفرانس ها و اجلاس ها مثل اولین کنفرانس بانوان عضو پارلمان های اسلامی این روز را اعلام کنیم. با توجه به ناکارآمدی قوانینی که در غرب هست و به ویژه نادیده گرفتن اخلاق در خانواده ها و درمورد زنان به ویژه مشکلاتی که برای خود زنان به وجود آمده ما به ویژه با توجه به بیداری اسلامی، قوانینی که در مورد زن و خانواده و کودک با نگاه به اسلام در قانون ما آمده است را تدوین و ترجمه و دسته بندی کرده ایم که دستمایه خوبی برا ی کشورهای مختلف است که اتفاقا از آن استقبال بسیار خوبی شد و در برخی کشورهایی که حتی اعتقادات اسلامی ندارند هم به خاطر غنای آن قوانین و جامعیت آنها مورد استقبال قرار گرفته است. در مجموع تلاش ما این بود که هویت مغفول مانده زن مسلمان را به او بازگردانیم: کرامت، هویت و برتری او که بیشترین مظلومیت را در طول تاریخ داشته و اسلام بیشترین دفاع را از او کرده است. در این ارتباطات بانک اطلاعات درمورد بانوان فرهیخته دنیای اسلام تشکیل شد. معرفی بانوان شاخص این حوزه و انتخاب بانوی نمونه تقریبی برای بار اول از سوی این مجمع با استفاده از همین بانک اطلاعاتی مقدور شد. البته همه این فعالیت ها نیاز به ساختاری جامع و همه گیر دارد که بحمدالله تا به امروز با توجه به حمایت های خوبی که از ما به عمل آمد، چه از سوی آیت الله تسخیری به عنوان دبیر کل سابق و ریاست فعلی شورای عالی مجمع و چه از سوی دبیر فعلی یعنی آیت الله اراکی توانسته ایم مجمع جهانی زن مسلمان را به عنوان یک اتحادیه جهانی، تصویب کنیم.
اشاره ای که شما به دامان مادر داشتید، یعنی نقش تربیتی زنان در راستای اهداف تقریبی، سوالی را در ذهن من به وجود آورد. آیا شما با ارگان های تعلیم و تربیتی داخلی هم فعالیت مشترک و جلسات هماهنگی منظم دارید؟
اقدام ارزشمندی که خداوند به ما عنایت کرد در استان های کشور داشته باشیم، بهره بری از ظرفیت هایی بود که در این استان ها وجود دارد، همچون سازمان های تبلیغات اسلامی و نمایندگی های مقام معظم رهبری در استان ها و ائمه جمعه، بانوان فرهیخته و دانشگاهی، مراکز پژوهشی، ادارات کل ارشاد و دیگر سازمان ها که توانسته ایم نه تنها تقریب میان مذاهب را ترویج دهیم بلکه حتی به تقریب میان مسئولان هم رسیده ایم.
خانم دکتر! می دانید که گفتمان تقریب نزد امام خمینی(س) گفتمان پررنگی بود. می توانید مقایسه کنید که قبل و بعد از انقلاب عملا چه تفاوتی در این زمینه داشت؟
ما همه این اقدامات را به برکت حضرت امام و نگاهی که ایشان به مسئله زن دارند و تداوم آن در نگاه حضرت آقا داریم. ما همواره این مسئله را مطرح کرده ایم که امام و آقا، بیشتر و پیشتر از زنان ما نسبت به حقوق و نیازهای آن ها دغدغه داشتند. خاطراتی هست از امام از جمله اینکه برای ملاقات امام خانم ها و آقایان می آمدند، خانم ها تحت فشار بودند و برخی پیشنهاد دادند خانم ها از ملاقات حذف شوند اما امام فرمودند فکر می کنید شما این انقلاب را انجام دادید؟ همین خانم ها بودند که انقلاب کردند. هویت و خودباوری زن مسلمان پس از اسلام عزیز مرهون حضرت امام و به دنبال آن خلف صالح ایشان، مقام معظم رهبری است. با این زمینه بود که زن های ما هویت اصلی خود را به دست آوردند، یعنی نه آن نگاهی که زن باید حجاب رعایت کند و در خانه بنشیند و ضعیفه اجتماع باشد، و نه آن نگاهی که باید عفت را کنار بگذارد در جامعه باشد. نکته ای باید اشاره کنم نگاه حکیمانه امام راحل(س) است. یکی از نقشه های استکبار جهانی، جدا کردن کودک از مادر و بردن آن ها به مهدهای کودک است. حال اگر مادری مشغول به کار است و یا مهد کودک مناسبی است قابل ملاحظه است اما اینکه کودک شهری و روستایی را از دامن مادر جدا کرده و تحت تربیت هایی قرار دهیم که از بیرون دیکته می شود، حضرت امام چندین دهه قبل این نکته را گوشزد کردند و ما امیدواریم مسئولین ما بعد از چند دهه به نکات حضرت امام توجه کنند.
اما در مورد مقایسه وضعیت تقریب باید بگویم قبل از انقلاب گفتمان تقریب و وحدت چندان جایگاهی نداشت. حتی اوایل انقلاب هم اوضاع همین گونه بود تا حدودی. شاید برخی از بزرگان قوم مانند سید جمال الدین اسدآبادی و امثال او تا حدودی شخصا تلاش برای ایجاد وحدت و تقریب داشتند که منجر به دستاوردهای خوبی هم شد اما هیچکدام ساماندهی شده و سازمان دهی شده نبود و دستور العمل خوبی نداشت و به همین دلیل کمرنگ و ناقص بود. بعد از انقلاب اسلامی زمینه این طرح و اقدامات عملی آن کم کم شکل گرفت و توسعه یافت تا جایی که امروز حتی در پی برنامه ریزی برای ایجاد بازار و پول مشترک در کشورهای اسلامی هستیم که می تواند ما را در برابر تحریم های کشورهای استکباری و فشار آنها حفظ کند. مسئله دیگر استفاده ابزاری از زنان به اسم آزادی زنان در کشورهای غربی است که ما قصد داریم افراد شاخص و متخصص را با شخص های ورزشی، علمی و هنرمندان و قرآنیان و حتی زنان تاجر برای نشان دادن چهره واقعی زن اسلامی به کار بگیریم. به ویژه در مجلس نهم کارگروه مشترکی بین مجلس و مجمع تقریب تشکیل شده است که بنده از هر دو سو نمایندگی این خدمت را به عهده دارم تا بتوانیم از ظرفیت های مشترک این دو نهاد برای رساندن پیام تقریبی اسلام عزیز و انتظاری که مقام معظم رهبری از ما دارند استفاده کنیم.
الان بیشتر با کدام کشورها مراودات تقریبی داریم؟
سعی ما این بود در اکثر کشور هایی که ضرورت بیشتری اقتضا می کند این مراودات را ایجاد کنیم. مثلا در کشور اندونزی با توجه به افراد مسلمان و فرهیختگان این کشور یا مثلا در کشور هند که بالاترین تجمع مسلمانان جهان با حدود سیصد میلیون مسلمان و تعاملات سازنده با هندوها، در افغانستان، عراق ، ترکیه و پاکستان نیز در ارتباط بوده و هستیم. همچنین با مصر، قطر و بحرین نیز ارتباط خوبی داریم. بحث ایجاد گروه پژوهشی با عنوان زن و خانواده جدی شده و می توان مباحثی مانند زن و تقریب و خانواده و تقریب را پیگیری کنیم و بتوانیم شبهاتی که علیه زن و خانواده در اسلام است را پاسخ دهیم و بخشی از مظلومیت چهره زن دراسلام را نزد افکار عمومی جبران کنیم، همانطور که آقا به ویژه در نشست اخیر فرمودند. در این نشست هم ما مطالبی آماده کرده بودیم که متاسفانه فرصت از ما گرفته شد ولی ما آن را مکتوب خدمت ایشان ارائه دادیم.
اگر نکته جا مانده ای را صلاح می دانید بفرمایید.
تنها نکته ای که به ذهن من می رسد این است که این مجمع در جهت ایجاد همگرایی میان تشکل های زنان است برای اقدامات مشترک. ما امروز شاهد مظلومیت بی نظیر زنان و کودکان در میانمار هستیم. این اتفاقات در سوریه و بحرین هم قابل رویت است. اگر این وحدت و هم صدایی شکل بگیرد علیه بی امنیتی و هتک حرمت زنان مسلمان و غیرمسلمان، قدم بزرگی برداشته شده است. آقا فرمودند اگر مردی به میدان بیاید یک نفر آمده اما اگر زنی به میدان بیاید گروهی را با خود می آورد. این کلام اهمیت توجه به بخش بانوان را نشان می دهد و استقبال زنان و علمای جهان اسلام از این اقدام هم این مسئله را اثبات می کند. انتظار می رود دولت و مجلس هم زمینه ها و بودجه های مناسب را برای ما فراهم کنند.