روز دوازدهم اردیبهشت خبری تکان دهنده درمنابع خبری منتشر شد مبنی بر اینکه تروریستهای تکفیری در جدیدترین جنایت خود، به نبش قبر «حجر بن عدی» از فدائیان امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه السلام) و از صحابههای جلیلالقدر پیامبر اکرم (ص) پرداختند.
تروریستها پس از نبش قبر این شهید اسلام در منطقهی «مرج عذرا» که در حال حاضر «غوطه» نامیده میشود، قبر و ضریح را کاملا تخریب کردند. آنها در پی بغض و کینهای که به شیعیان داشتند پیکر این شهید اسلام که گویی تازه دفن شده بود، را به منطقهای نامعلوم انتقال دادند.
حجر فرزند «عدی» از قبیله کنده، از جمله قبایل یمنی بود که به کوفه مهاجرت کرد، از سال ۳۵ ه.ق در زمره شیعیان و همراهان حضرت علی(ع) درآمد. حجر در نبرد قادسیه حماسه آفرید و سرزمین «مرج عذرا» را فتح نمود.
با آغاز حکومت امیرمؤمنان علی(ع) در جنگهای جمل، صفین، و نهروان همراه امام(ع) جنگید. او پیش از شروع جنگ صفین، روزى پشتیبانى خود را از امیرمؤمنان(ع) چنین اعلام کرد: «ما زاده جنگ و فرزندان شمشیریم مىدانیم جنگ را از کجا باید شروع کرد و چگونه از آن بهرهبردارى نمود، ما با جنگ بزرگ شده و آن را آزموده زود شناخیتم، ما داراى یاران نیک، خویشاوندان و عشیره فراوان، رأى آزموده و نیروى پسندیدهاى هستیم. اینک اختیار ما در دست توست، اگر به شرق یا غرب جهان بروى، در رکاب تو هستیم و هر چه دستور بدهى اطاعت مىکنیم. امیر مؤمنان(ع) از این وفادارى خوشحال شد و درباره او دعا کرد. او لحظاتی قبل از شهادت امام علی(ع) از توطئه اشعث و ابن ملجم آگاهی یافت، اما قبل از رسیدن به حضرت و پیشگیری از این واقعه امیرمؤمنان(ع) به شهادت رسیده بود. بعد از شهادت امام علی(ع) حجر بر خلاف میل والی کوفه در میان مردم حضرت علی(ع) را ستایش نمود.
پس از شهادت امام مجتبی(ع) و رفت و آمد بزرگان عراق و اشراف حجاز با امام حسین(ع) دستنشاندگان معاویه به دستور او سختگیری بیشتری نسبت به شیعیان، بهخصوص شیعیان کوفه میکردند و بعضی از چهرههای سرشناس شیعه را به بهانههای پوچ و بیاساس به قتل میرساندند. یکی از آنان حجربن عدی کندی بود که در سال ۵1 ه.ق توسط زیاد بن ابیه به جرم مخالفت بر علیه حکومت دستگیر گشت. زیاد او و پسرش و ۶ نفر از یارانش را به نزد معاویه فرستاد، معاویه نیز دستور داد، هدبه بن فیاض دستان آنها را بسته و در همان محله «مرج عذرا» که خود حجر فاتح آن بود، گردنش را قطع کنند. هنگامى که نوبت قتل حجر وفادار و بزرگوار رسید از جلادان معاویه خواست که ابتدا سر پسرش را ببرند تا مبادا پسرش به علت ترس از بریدن سر پدر دست از ولایت امیرالمومنین(ع) بردارد. و سپس اجازه خواست که دو رکعت نماز بخواند، او موافقت کرد. حجر به نماز ایستاد و نماز را طول داد، پرسیدند آیا از ترس مرگ نماز را طول دادى؟ گفت: به خدا سوگند در عمرم هر وقت وضو گرفتهام، دو رکعت نماز خواندهام و هرگز نمازى به این کوتاهى نخواندهام و براى این که خیال نکنید من از مرگ مىترسم به این کوتاهى خواندم و بعد گفت پس از مرگ من، زنجیر از دست و پایم باز نکنید و خون پیکرم را نشوئید؛ زیرا مىخواهم روز رستاخیز با همین وضع با معاویه روبرو شوم. پیکر پاک او را در همان سرزمین به خاک سپردند. او اولین شهید اسلام بود، که با دستان بسته به شهادت رسید.
شهادت حجر تأثیر بسیاری بر روحیه مردم گذاشت و موج نفرت از خاندان اموی سراسر جامعه اسلامی را فرا گرفت، به طوری که عایشه هنگامی که در مراسم حج با معاویه ملاقات کرد، به او گفت:«چرا حجر و یاران او را کشتی و از خود شکیبایی نشان ندادی؟ از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود در «مرج عذراء» جماعتی کشته میشوند که حق تعالی و فرشتگان آسمان از کشته شدن آنها خشمگین خواهند شد.» معاویه برای این که عمل خود را توجیه کند گفت:«در آن زمان هیچ مرد عاقل و کاردانی نزد من نبود تا مرا از این کار باز دارد.» (منتهی الآمال ج1 ص370)
کاری که این جنایتکاران کردند از دیدگاه همه مذاهب اسلامی و به اعتقاد همه علمای اسلام مذموم و حرام است.
حکم فقهی نبش قبر
همه علمای اسلام اعم از شیعه و سنی در تمام قرون فتوا به حرمت نبش قبر مسلمان دادهاند و میتوان ادعا کرد که این مسئله یکی از اندک مسائلی است که مورد اجماع همه مسلمین است که اجماعی بودن آن با بررسی مختصری در کتب فقهی معلوم میشود . آنچه در این مسئله مورد اختلاف واقع شده برخی از مستثنیات حکم به حرمت نبش قبر مسلمان است و به همین دلیل بعضی از فقهاء به اصل حرمت نپرداخته و فقط مستثنیات را ذکر کرده اند.
به عقیده علمای شیعه نبش قبر مسلمان -یعنی شکافتن قبر او- اگر چه طفل یا دیوانه باشد حرام است، ولی اگر بدنش از بین رفته و استخوانهایش خاک شده باشد اشکال ندارد.
نبش قبر امامزادهها، شهدا، علما و همچنین در غیر این موارد از مواردى که مستلزم هتک باشد اگر چه سالها بر آن گذشته باشد حرام است.(مختصر النافع، ج1، ص14)
علامه حلی در تذکرةالفقهاء ج2، ص102 در مسئله 246 میفرماید:« یحرم نبش القبر بالاجماع، لأنه مثلة و هتک لحرمة المیت». و در ج16 ،ص 251 میفرماید: « ولا نعلم فیه خلافا». شهید ثانی نیز در روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان ج،2 ص 852 میفرماید: « نبش قبر حرام است زیرا مثله کردن و هتک حرمت میت است و این حکم فی الجمله اجماعی است».
همچنین در حدائق الناظرة ج4 ص143، مفتاح الکرامة ج1ص508، ریاض المسائل ج1ص455، مستند الشیعة ج3ص289 به اجماعی بودن حرمت نبش قبر مسلمان تصریح شده است.
علامه مغنیه در الفقه علی مذاهب الخمسة ج 1 ص 65 میگوید:« اتفق الجمیع علی تحریم نبش القبر سواء أ کان المیت کبیرا او صغیرا، عاقلا او مجنونا الا مع العلم باندراسه و صیرورة المیت ترابا». همانطور که مشاهده شد حرمت نبش قبر میان مسلمانان اجماعی است.
اما در مورد حکم چنین شخصی آیتالله العظمی موسوی اردبیلی در کتاب فقه الحدود و التعزیرات ج3 ص259 میگوید:« اگر شخصی نبش قبر کند و عادت هم به این کار نداشته باشد باید تأدیب و تعزیر شود زیرا کار حرامی مرتکب شده است، و عدهای مانند شیخ طوسی، ابن حمزه، قاضی ابن براج و ابن سعید حلی به آن تصریح کردهاند، و در صورت تکرار چنین عملی باید دست او قطع شود».
اکثر علمای اهل سنت نیز به اجماعی بودن حرمت نبش قبر مسلمان تصریح کردهاند مانند ابن قدامه حنبلی در المغنی ج2 ص 391 و سید سابق در فقه السنة ج1 ص559 . عینی در کتاب عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری ج4 ص172 پس از آنکه حرمت نبش قبر انبیا و مسلمین را اثبات می کند، میگوید:« لما فیه من الاهانة لهم، فلا یجوز ذلک، لأن حرمة المسلم لاتزول حیا و میتا» یعنی چون نبش قبر مسلمان اهانت به اوست و احترام مسلمان حتی پس از مرگش نیز لازم است لذا نبش قبرش نیز حرام است.
علامه ناصرالدین الالبانی که یکی از بزرگترین علمای وهابی و سلفی معاصر است، در کتاب احکام الجنائز ص 235 پس از آنکه سخنی را از امام شافعی در کتاب الام مبنی بر حرمت نبش قبر مسلمان نقل میکند، میگوید:«و قال النووی فی المجموع ج5 ص303 ما مختصره: ولا یجوز نبش القبر لغیر سبب شرعی باتفاق الاصحاب، و یجوز بالاسباب الشرعیة» یعنی به اجماع علما نبش قبر بدون دلیل شرعی جایز نیست. سپس البانی به توضیح سخن نووی میپردازد و میگوید: «و از این حکم معلوم میشود که آنچه بعضی از حکومات اسلامی مرتکب می شوند که مقابر اسلامی را نگهداری نمی کنند و آنها را به دلیل انجام کارهای عمرانی نبش می کنند و هیچ توجهی هم به حرمت این کار و اینکه منهی عنه است ندارند، حرام است و هرگز انجام کارهای عمرانی مرتکب شدن چنین محرماتی را توجیه نمیکند... و به اعتقاد من تقلید کورکورانه از اروپا و کفار که میخواهند مظاهر ایمان به آخرت و هر چیزی که انسان را به یاد آخرت میاندازد را از بین ببرند، موجب ارتکاب چنین اعمالی شده است. و از این سخن معلوم میشود که احترام مومن بعد از مرگش باقی است، همانطور که در زمان حیاتش احترام داشت».( احکام الجنائز، ص 235)
این خلاصه نظریات علمای اسلام در مسئله نبش قبر بود و چنین اشخاصی -بعد از این تصریحات بر حرمت- به فرموده امام علی (علیه السلام) از دین اسلام خارجاند (وسائل الشیعه، ج3، ص208). و شاید به همین جهات قبر امام علی(ع) سالها مخفی بود.