جنبش عدم تعهد در سال 1961 میلادی توسط کشورهایی چون یوگسلاوی سابق، هندوستان، مصر و اندونزی، در بلگراد پایتخت کشور یوگسلاوی سابق اعلام موجودیت نمود و هدف از تاسیس آن، ایجاد نوعی موازنه منفی بین دو ابر قدرت دوران جنگ سرد،ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوری، بوده است. ایران نیز یکی از 118 کشور عضو این جنبش است که در سال 1979 میلادی و پس از پیروزی انقلاب اسلامی بدان پیوسته است.
پیروزی انقلاب اسلامی و محوریت یافتن شعار «نه شرقی،نه غربی» و تاکیدات امام خمینی(س) بر استقلال و عدم وابستگی به امپریالیزم آمریکا و شوروی، یکی از عمده دلایل پیوستن ایران پس از انقلاب اسلامی، به این جنبش بوده است. جنبشی که بنیان گذاران آن بر استقلال از این دو ابرقدرت دوران تاکید داشته و اساس تاسیس آن را بر این عدم وابستگی و تعهد به این دوقدرت بنا نهاده بودند. با این حال ارتباطات و نزدیکی های برخی از کشور های عضو و حتی بنیان گذار این جنبش به یکی از دو اردوگاه آمریکا یا شوروی باعث آن شد که امام خمینی(س) بارها در این مورد هشدار داده و این وابستگی های سیاسی را خارج از اهداف اولیه این جنبش قلمداد نماید.
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با توجه به نزدیکی برگزاری شانزدهمین اجلاس سران «جنبش عدم تعهد» در تهران، بخش هایی از سخنان امام خمینی(س) در رابطه با این جنبش و توصیه های ایشان برای حفظ استقلال و رعایت لزوم تاثیر ناپذیری از سیاست های ابرقدرت ها را در به محضر مخاطبان محترم عرضه می دارد.
عدم تعهد کشورها نسبت به قدرتهاى بزرگ
این کنفرانسى که سران اول در سابق تأسیس کردند افراد بسیار متعهدى به اسلام و به کشورهاى خودشان بودند، و غیر متعهد نسبت به قدرتهاى بزرگ. لکن امروز مخلوط شده است از یک جنسهاى مختلف، بسیاریشان آنها هستند که غیر متعهدند و بعضى از آنها، آنها هستند که اگر اینها غیر متعهد باشند ما متعهد نباید داشته باشیم. اگر بنا باشد که حسین اردنى [پادشاه اردن] و حسن [پادشاه مراکش] و حُسنى مبارک و امثال اینها غیر متعهدند، همه غیر متعهدند، پس نباید بگویند که یک دسته متعهد، یک دسته غیر متعهد. و از کارهایى که باید این کنفرانسِ غیر متعهدین انجام بدهند که در رأس همه کارهاست و باید بعدها هم این مطلب را انجام بدهند، این است که اول متعهد و غیر متعهد را از هم جدا کنند. هر کس ادعا کرد که من غیر متعهدم، در بین خودشان راه ندهند. چه بسا افرادى که وابستگى آنها و غلام حلقه به گوش بودن آنها نسبت به شرق و نسبت به غرب از آن متعهدینى که هستند زیادتر است، و اگر وارد اینها باشند و نفوذ در اینها بکنند راه را منحرف مىکنند و دیگران را منحرف مىکنند.
(صحیفه امام،جلد 17،صفحات 361 و 362)
لزوم تصفیه عناصر وابسته از کشورهاى غیر متعهد
باید اول این کشورهاى غیر متعهد، این کشورهایى که مىخواهند مستقل باشند، این کشورهایى که خودشان را غیر متعهد مىخواهند [تصفیه] بکنند، اول تصفیه کنند این مجلس خودشان را، این کنفرانس خودشان را، این جنبش خودشان را، تصفیه کنند از عناصرى که اینها به اسم غیر متعهد وارد مىشوند و مىخواهند خدمت کنند یا به امریکا، که اکثراً این طورند یا به شوروى که آن هم بسیارند. اگر اینها در بین شما باشند نمىگذارند که شما غیر متعهد بمانید، نمىگذارند که شما براى کشورهاى ضعیف کار بکنید، نمىگذارند که شما وابستگیهاى خودتان را از کشورها جدا کنید. اینها در شعار از شما پیشاند. شما ببینید که در این کنفرانسى که اخیراً همین چند روز تأسیس شد و پایان یافت، یکى از کسانى که طرفدارى کرد امریکا بود. امریکایى که همه عالم را مىخواهد تحت قدرت خودش بیاورد. اگر چنانچه این کنفرانس را او مىترسید ازِش، و گمان مى کرد که این کنفرانس بر ضدّ او خواهند قیام کرد، هیچ وقت از او تعریف نمىکرد، از اینها تعریف نمىکردند، لکن آنها از این کنفرانس تجلیل کردند. براى اینکه دلبستگى آنها به افرادى است که وارد این کنفرانس شدهاند، مثل حسین اردنى و حسنى و امثال اینها و صدام. اینها وارد شدند به اسم اینکه ما غیر متعهد هستیم، و این غیر متعهدها مىخواهند همه شما را به مثل خودشان غیر متعهد بکنند. اگر شما بخواهید که واقعاً یک جمعیت غیر متعهد، یک سران غیر متعهد باشید و بتوانید به آن عدم تعهد خودتان عمل بکنید، در رأس امور تصفیه است. اگر یک نفر فاسد در بین شما باشد نمىگذارد کار شما انجام بگیرد. باید اول امثال اینها را، صدام را، حسین[پادشاه اردن] را، حسنى[حسنی مبارک] را، حسن [پادشاه مراکش] را و امثال اینها را از بین خودتان طرد کنید تا بتوانید یک کنفرانس صحیح تشکیل بدهید و یک جنبش غیر متعهد باشد. و الّا هر چند سال یک دفعه شما اجتماع مىکنید با آن همه زحمت، با آن همه خرج، با آن همه گرفتارى، بیش از یک مسائلى که طرح مىشود و گفته مىشود و بعدش هم عمل نمىشود، بیش از این کارى انجام نمىدهید. و این براى این است که، بین شما اینهایى که نفوذ کردهاند نمىگذارند که کارها انجام بگیرد.
(صحیفه امام، جلد 17، ص 363)
عدم تعهد ایران در قبال قدرتها
باید در رأس امور این باشد که اینها کنار بروند و خودتان بنشینید، همان طور که ایران دستش را پیش هیچ کس دراز نمىکند و نکرده است در این چند سال و مستقل ایستاده است و زن و مردش ایستاده است در مقابل امریکا و در مقابل شوروى و در مقابل هر متعدّى. اینها غیر متعهدند واقعاً، نه تعهد فرهنگى دارند، نه تعهد نظامى دارند، نه تعهدهاى دیگرى دارند اما اگر یک جایى باشد که بگویند که ما تعهد نظامى نداریم اما تعهد فرهنگى داشته باشند، تعهد فرهنگى بدتر از تعهد نظامى است، وابستگى است نه تعهد. آنها هم که مىگویند تعهد و لا تعهد، اصلًا شما وابسته هستید و غلام حلقه به گوش اینها، بعضى از اینها هستند. اگر بخواهید که متعهد نباشید باید اساس را عوض بکنید نه تعهد از یک راه نظامى فقط. باید شما غیر متعهد و غیر وابسته باشید، در صنعت، در فرهنگ، در همه امورى که یک کشورى احتیاج به آن دارد؛ اگر این طور شد غیر متعهد مىشوید و مىتوانید سرپاى خودتان بایستید. و اگر این افراد وارد شما باشند نمىگذارند شما غیر متعهد بمانید و شما را وابسته مىکنند و شما را بدتر از تعهد درست مىکنند؛ براى اینکه، تعهد طرفینى است، این براى او تعهد مىکند او براى این تعهد مىکند. اما اینها مىخواهند وابسته کنند و بىچون و چرا همان طور که خودشان وابسته هستند و براى آنها کار مىکنند و همه دارایى کشور خودشان را با آن فقرایى که سرتاسر کشورشان هست به جیب ابرقدرتها مىریزند، اینها وقتى که وارد بشوند در بین شما همین کار را سر شما درمىآورند. من امیدوارم که غیر متعهدهاى واقعى در فکر بیفتند و این اشخاص فاسد تفاله را بیرون بریزند تا بتوانند براى کشورهاى خودشان و براى ملتهاى ضعیف یک کارى انجام بدهند.
(صحیفه امام، ج17، ص: 364)