جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

دکتر محمدجواد حق شناس: تجربه لیبی در سوریه تکرار نمی شود

کد خبر: ۲۲۲۹۵
دکتر محمدجواد حق شناس: تجربه لیبی در سوریه تکرار نمی شود

قیام های مردمی منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا که از آن به عنوان بهار عربی یا به تعبیر دیگر، بیداری اسلامی یاد می شود، بخش های وسیعی از منطقه را فراگرفته است و اکنون با ابعاد کاملا متفاوتی، سوریه را نیز متاثر ساخته است. با وجود گذشت حدود شانزده ماه از آغاز ناآرامی ها در این کشور، برخلاف پیش بینی ها، نه تنها اوضاع، آرام نشده بلکه با ورود بازیگران جدید، وضعیت در این کشور رو به وخامت می رود. چگونگی واکنش بازیگران داخلی و خارجی، پرسش های متفاوتی را در این باره مطرح می کند. در میان بازیگران خارجی در سوریه، ترکیه خواهان نقش فعال تری در این بحران است. برخی معتقدند اعمال نقش رهبری در جهان اسلام و احیای امپراطوری عثمانی، خواست این کشور است. آگاهی از نوع تحولات، سابقه و ماهیات اعتراضات، جنس مطالبات و میزان فراگیری اعتراضات و اینکه اکنون سوریه در چه مرحله ای قرار دارد موضوعاتی است که خبرنگار شفقنا با دکتر محمدجواد حق شناس، استاد دانشگاه و تحلیل گر مسایل بین الملل به بحث گذاشته است.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران،متن گفت وگوی شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) با دکتر محمدجواد حق شناس به این شرح است:

*برخی کارشناسان معتقدند اعتراض های موجود در سوریه حاصل نارضایتی های امروز و دیروز نیست؛ ریشه این اعتراضات و ماهیت این نارضایتی ها از کجا نشات گرفته است و با نگاه تاریخی به تحولات این کشور، ریشه این اعتراضات را در کجا می توان جست وجو کرد؟

حق شناس: نگاه به مساله سوریه از چند جهت باید مورد مطالعه قرار گیرد. برای اینکه بتوانیم ارزیابی دقیق از بحران سوریه داشته باشیم، باید یک نگاه از درون به سوریه بیندازیم. به هر حال شما اگر بخواهید تجزیه و تحلیل دقیقی از ساختار سیاسی قدرت در سوریه داشته باشید، می بینید که سوریه بر اساس اصول شناخته شده دموکراتیک که امروزه حکومت ها بر اساس آن مشروعیت پیدا کرده و اداره می شوند، شکل نگرفته است و این، شاید بیماری و رنجی است که بیشتر دولت های موجود در خاورمیانه کم و بیش با آن درگیرند. چگونگی شکل گیری کشور سوریه یکی از گرفتاری های امروز سوریه است.

بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی که آرام و به تدریج قبل از جنگ جهانی اول شروع شد، با حمایت کشورهای غربی، یک ناسیونالیسم عربی ایجاد می شود. ما در این منطقه شاهد وجود اقلیتی نیرومند از مسیحیان که دولت های اروپایی و مشخصا فرانسه از آنان حمایت می کند، هستیم و این مسیحیان هم با توجه به وجود یک امپراتوری و خلافت مذهبی که امپراتوری اسلامی را اداره می کرد در یک تعامل آشکار با دولت های اروپایی به ویژه فرانسویان بودند. همچنین وجود اقلیت مذهبی شیعی در این منطقه (عمدتا در جبل عامل که لبنان امروزی را شکل می دهد) و تفاوت این مذهب با اکثریت سنی سوریه، حضور دروزی ها که به نوعی در تقابل با سنی ها هستند و نزدیک به شیعیان محسوب می شوند و همچنین وجود کردها در منطقه که با اکثریت ترک و اعراب منطقه تقابل دارند و نیز وجود ارامنه که با اعراب مسلمان منطقه در تقابل هستند. طبیعی است این منطقه با این شرایط و تنوع یاد شده می توانست آبستن حوادث و مقابله جویی با حاکمیت عثمانی باشد و از طرفی می توانست شروع کننده تقابلی برای حضور نیروهای غربی در منطقه به شمار آید.

*این موارد مربوط به پیش از فروپاشی امپراتوری عثمانی است. پس از فروپاشی این امپراتوری، وضعیت در این منطقه چگونه تغییر می کند؟

حق شناس: بعد از داستان فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ اول جهانی، می بینیم در سال 1916 و بر اساس قرارداد «سایکس پیکو» که بین وزرای خارجی فرانسه و انگلیس در مصر منعقد شد، زمینه جدایی بخش های عربی امپراتوری عثمانی فراهم می شود و نهایتا در تقسیماتی که صورت می گیرد، سوریه و لبنان امروزی را فرانسه در اختیار می گیرد و بعد برای اینکه بتواند موقیعت خود را تثبیت کند، شاهد جدا شدن بخش طبیعی سوریه یعنی لبنان امروزی هستیم و بدین ترتیب اکثریت مسیحی لبنان دارای اقتدار و قدرت تصمیم گیری می شوند.

لذا وقتی نگاه به نقشه منطقه بیندازید می بینیند که لبنان به جز سوریه و رژیم اسراییل، همسایه دیگری ندارد و این حاکی از قراردادی و مصنوعی بودن مرزهای ترسیمی در این حوزه سرزمین است. با گذشت زمان و پس از جنگ دوم جهانی، شاهد پایان دوران قیمومیت و آغاز استقلال کشورهای منطقه هستیم. در این میان سوریه نیز استقلال می یابد و در این مقطع شاهد نوعی روند شکل گیری تمایلات ناسیونالیستی عربی هستیم که با تشکیل حزب بعث و با تفکرات میشل افلق و بیطار بروز و ظهور می کند. این روند بعدها با شکل گیری دولت اسراییل در حاشیه مدیترانه و سرزمین فلسطین اتفاقاتی را رقم می زند که خواه ناخواه به خاطر همسایگی اسراییل با سرزمین سوریه لاجرم بخشی از بحران های فلسطین به سوریه منتقل می شود و می بینیم که سوریه در بحران های فرامنطقه ای مثل بحران اشغال فلسطین و شکل گیری دولت اسراییل، بحران ناشی از جدایی سوریه از ترکیه و انتقال بخشی از مسایل ترکیه سوریه (مثل مساله کردها همچنین ترکیبات مذهبی مثل علوی ها و مسیحیان و اعراب مسلمان) و همینطور جدا شدن لبنان از سرزمین سوریه بزرگ یا شامات که بخشی از سرمایه طبیعی اجتماعی و سیاسی سوریه را رقم می زند و اختلافات ارضی و مرزی که با سوریه و ترکیه وجود داشت، درگیر می شود.

*شما به تشکیل دولت رژیم صهیونیستی به عنوان بحران سوریه اشاره کردید. تشکیل این دولت چگونه می توانست برای سوریه ایجاد بحران کند؟

حق شناس: با شروع اختلافات اعراب و اسراییل، شاهد انتقال بیشتر بحران به سوریه هستیم. سوریه در اولین جنگ اعراب و اسراییل یک بخش از ماجراست. زمانی که ما با پدیده ناصر در مصر رو به رو هستیم، بحث وحدت میان سوریه و مصر یک روند جدیدی را آغاز می کند که حاکی از بحران فقدان رهبری در سوریه است. با عدم توفیق این اتحاد، با مشکل کارآمدی و مشروعیت دولت سوریه مواجه می شویم. بعد از آن، شاهد روی کارآمدن آقای حافظ اسد از طریق کودتا هستیم که ابتدا حزب را در اختیار می گیرد و سپس به ریاست جمهوری سوریه می رسد.

می توان گفت سوریه جدید عملا حاصل قدرت گرفتن آقای حافظ اسد از دهه 60میلادی است. خانواده اسد مجموعا نیم قرن است که در سوریه حکومت می کنند. حکومت حافظ اسد در سوریه توانست بین سه نهاد حزب بعث، ارتش و دولت ارتباط برقرار کند. حزب بعث در سوریه مهمترین حوزه اقتدار و سازمان سیاسی است که در اختیار کامل خاندان اسد و نیروهایشان قرار دارد و از طرفی دیگر به دلیل اینکه حافظ اسد خود خلبان و فرمانده نیروی هوایی ارتش سوریه بود طبیعتا نهاد ارتش را نیز در اختیار دارند که قدرتمندترین نهاد نظامی در سوریه است و نهاد سوم، نهاد دولت است. این نهاد نیز در اختیار خاندان اسد به عنوان رییس جمهور قرار دارد. در واقع حکومت خاندان اسد ترکیبی از سه نهاد بوروکراتیک (حزب بعث، ارتش و دولت) و نهاد جمعیتی، نژادی و مذهبی است و این مسایل موجب می شود تا اسد به عنوان یک علوی ریشه دار و یک نظامی پر قدرت و یک سیاستمدار حزبی و در عین حال یک دولتمرد اقتدارگرا را در سیستم سیاسی سوریه در قدرت حضور داشته باشد.

از سوی دیگر به دلیل وجود یک چالش و نزاع دائمی با اسراییل با استفاده از قانون وضیعت ویژه (وضعیت جنگی) با ایجاد محدودیت های سیاسی اجتماعی در مانایی و استحکام قدرت خود افزوده است و تا زمان مرگ حافظ اسد سوریه ثبات نسبی ای را تجربه می کرد.

* با مرگ حافظ اسد چه تغییراتی موجب خدشه دار شدن این ثبات سیاسی سوریه می شود؟

حق شناس: طبیعی است تا زمانی که حافظ اسد با هوش سیاسی بالای خود، قدرت را در اختیار داشت، وضعیت در سوریه کاملا مطلوب بود. به خاطر بروز بحران جانشینی به علت بیماری سرطان حافظ اسد و به علت اینکه فرزند ارشد حافظ اسد قبل از فوت حافظ در حادثه ای جان باخته بود، خاندان اسد، کوچک ترین یعنی بشار که آمادگی لازم برای حضور در قدرت نداشت را وارد عرصه قدرت سیاسی می کنند. بشار جوانی است که به دلیل حضور در فضای سیاسی انگلستان برای تحصیلات پزشکی و ازدواج با یک انگلیسی سوری الاصل، ادامه اقتدار دولت حافظ اسد را با مشکل مواجه می سازد. با انتقال قدرت به بشار اگرچه حزب و خاندان علوی، سعی می کنند این انتقال قدرت به نحوی مطلوب صورت گیرد اما شاهد چالش های اولیه در سوریه هستیم و آن جدا شدن چهره های سیاسی مطرح دوران حافظ اسد یعنی آقای فاروق الشرع و عبدالحلیم خدام که از نسل قدیم رهبران سوریه بودند از همراهی با بشار است. با رفتن خدام به پاریس عملا می شود گفت بخشی از حافظه تاریخی - سیاسی نهاد اقتدار سوریه به خارج از این کشور یعنی اروپا، منتقل شد.

* شما اشاره کردید که در زمان حضور حافظ اسد، سوریه به طور مطلوب اداره می شد اما اگر نگاهی به دهه 80 این کشور بیندازیم، خواهیم دید همین منطقه حمص که امروز نیز کانون اعتراضات در سوریه است، اعتراض های شدیدی به حافظ اسد داشته است. به نظر می رسد اعتراضات از زمان خود حافظ اسد به نوعی کلید می خورد...

حق شناس: بله، در دهه 80 میلادی در منطقه سنی نشین حمص شورش هایی علیه خاندان اسد صورت می گیرد. در آن سالها این شورش با شدیدترین وضعی توسط دولت سرکوب می شود. همین شورش ها حاکی از وجود یک پتانسیل طبیعی برای رسیدن به خواسته هایی در سطح جامعه برای رسیدن به سطح اول سیاسی توسط اکثریت اعراب سنی (75درصد کل جمعیت سوریه) است و در عین حال به لحاظ ساختاری به نوعی دارای پیوند با اخوان المسلمین در مصر بودند و از طرفی به لحاظ همبستگی های مذهبی با اهل سنت و نگاه سنتی که در عربستان وجود داشت مورد حمایت قدرت های عربی قرار داشتند که با سبک و سیاق غیرمشروع دایر شدند و به نوعی طرفداران غرب بودند. در خلال سال های جنگ ایران و عراق، سوریه برخلاف کشورهای عربی منطقه با یک انتخاب استراتژیک، جانب ایران را گرفت و به حمایت از ایران پرداخت و برای جبران این هزینه هنگفت، ایران از طریق تامین نفت برای سوریه، بخشی از نیازهای این کشور را برآورده می کرد. در این روند، حمایت ایران از گروه های ضد اسراییلی به ویژه حزب الله و حماس، زمینه همگرایی ایران و سوریه را فراهم می آورد. این روند با اتفاقاتی که از سال 2010 میلادی، منطقه را فراگرفت (بهار عربی) و موج این خیزش ها که از تونس و لیبی و مصر آغاز شد تمام منطقه را تحت پوشش قرار داد. این مهم با توجه به طرحی بود که قبلا با عنوان خاورمیانه بزرگ توسط آمریکا طرح ریزی شده بود و با تهاجم آمریکا به عراق و افغانستان، در حال تکمیل بود و منطقه پذیرای آغاز یک دموکراسی جدید اما پرهزینه شد.

با روی کار آمدن اوباما سیاست خاورمیانه ای آمریکا، به جای اینکه از طریق سخت افزاری پیش رود، سعی شد راهکارهای کم هزینه ای را دنبال کند و اهداف قبل را نیز پیگیری نماید. سقوط دیکتاتورهای منطقه (بن علی، مبارک، قذافی و عبدالله صالح) که همگی به طور مشخص دارای شیوه نظامی بودند و حضورشان در قدرت، از راه مشروع حاصل نشده بود و غیر دموکراتیک بوده و عمدتا با کودتا سرکار آمده بودند؛ سقوط دیکتاتورها در منطقه به معنی پایان عمر حکومت های اقتدارگرای غیر مشروع در منطقه بود. فضای سوریه نمی توانست از این تحولات متاثر نباشد، کما اینکه در سوریه اقلیتی بر اکثریت حکومت می کرد که این اکثریت قرابت معنایی زیادی با اخوان المسلمین در مصر و النهضه در تونس داشتند. این اکثریت محروم، حالا فضا را برای حضور در ساخت قدرت مناسب می دیدند. این فضا با ابزارهای رسانه های ثروتمند عربی و غربی مانند الجزیره، العربیه و شبکه های NBC و CNN فراهم می شد. به تدریج تحولات منطقه، کشور سوریه را هم متاثر کرد. در چنین شرایطی، بشار اسد جوان، با اعتراضات متاثر از تحولات منطقه اما به صورت محدود مواجه می شود و به جای اینکه راه حلی را برای برون رفت از ماجرا پیدا کند، متاثر از بافت قدیمی و سنتی حزب بعث با محوریت ولید معلم (وزیر امور خارجه سوریه) ترجیح داد از تجربه قدیمی و سرکوب وحشتناک دهه 80میلادی استفاده کند. همین کار ناپخته باعث گسترش خشونت در منطقه درعا، حمص و حماء شد. در عین حال فضای رسانه غربی و کشورهای ثروتمند حوزه خلیج فارس سعی کرند زمینه تحولات ناشی از بهار عربی را به سمت سوریه منتقل کنند. گرچه تحولات در مصر و تونس مورد علاقه صاحبان قدرت در عربستان نبود ولی تحولات سوریه مورد اقبال عربستان و قطر قرار گرفت و به حمایت از این ناآرامی ها پرداختند. در بعد سیاسی نیز در اتحادیه عرب، رای به اخراج سوریه دادند. (تنها رای مخالف را لبنان می دهد) در سیستم جهانی هم مساله سوریه را به شورای امنیت ارجاع می دهند. اینجاست که شاهد تقابل دوستان و دشمنان سوریه هستیم و برای اولین بار بعد از جنگ دوم جهانی، قطب بندی در شورای امنیت ایجاد شده و رودر روی هم قرار می گیرند.

قطب چین و روسیه به عنوان دوستان سوریه در مقابل قطب آمریکا و اتحادیه اروپا به عنوان دشمنان سوریه. قطب بندی منطقه ای نیز شامل قطب ترکیه، عربستان، قطر و اتحادیه عرب به عنوان مخالفان سوریه در مقابل قطب ایران و لبنان به عنوان حامی سوریه شکل گرفت و این رویارویی تا امروز ادامه دارد. با شدت یافتن مخاصمات و هدف قرار دادن جنگنده F4 ترکیه توسط سوریه، بیشتر هم شد. حضور کوفی عنان در میانه میدان رویارویی غرب و روسیه چین حائز اهمیت است. از طرفی به علت تبار آفریقایی وی، مورد اعتماد اتحادیه عرب نیز هست. کوفی عنان با طرح شش ماده ای اش خواهان آتش بس در سوریه و ورود نیروهای سازمان ملل و اجازه فعالیت در سوریه می شود. با فعال شدن نیروهای خارج از سوریه، قتل های خشونت آمیز در شهرهای حلب و حمص و روستاهای حومه دمشق به اوج می رسد که نشانگر عدم توانایی اسد برای اداره کشور هست. گروه های مخالف با تخریب نهادهای امنیتی و رسانه ای می خواهند زمینه را برای اقدام شورای امنیت و پایان دادن به حکومت اسد فراهم کنند.

*به ترکیه اشاره کردید. نقش ترکیه در بحران سوریه چیست؟ و چه عواملی باعث تقابل ایران و ترکیه در مساله سوریه می شود؟

حق شناس: با روی کار آمدن اردوغان در ترکیه که یک اسلامگراست و تقابل اسلامگرایان با رژیم صهیونیستی، اردوغان پرچم ضد اسراییلی را در دست می گیرد. در داستان کاروان آزادی و اجلاس داووس و مواضع تند او علیه اسراییل، انحصار مبارزه با اسراییل که قبلا در دست ایران بود به دست ترکیه می افتد و ترکیه خود را به عنوان لیدر جهان اسلام معرفی می کند. در خصوص سوریه نیز ترکیه خواهان نقش موثری در این بحران است. عواملی زمینه ساز برای این امر هست. از جمله حضور تاریخی عثمانی ها در منطقه به علاوه قرابت های مذهبی سنتی ترکیه با اکثریت مردم منطقه خاورمیانه به ویژه سوریه و پیوندهای جمعیتی دو کشور سوریه و ترکیه که شامل کردها و علوی های دو کشور می شود. همچنین وجود مرز مشترک. سوریه کانال ورودی ترکیه به دنیای عرب و شاخ آفریقاست (با توجه به اینکه عراق با اکثریت شیعه نمی تواند این نقش را برای ترکیه به خوبی بازی کند.) ترکیه خواهان حمایت های بیشتر و همکاری بهتر دولت آینده سوریه است. تصور ترکیه این بود که پس از اسد دولتی برسر کار می آید که قرابت معنایی بیشتری با ترکیه خواهد داشت و مطیع تر از دولت اسد برای ترکیه می شود.

ایران نیز با توجه به ارتباط خوبی که با سوریه در سالیان گذشته داشته، نمی خواهد به همین راحتی، بشار اسد را که دولت مطلوبی برایش هست را از دست بدهد. سوابق خوب سوریه در زمان جنگ تحمیلی، یکی از دلایل حمایت ایران از این کشور است. همچنین سوریه به عنوان پلی برای دسترسی ایران به لبنان و فلسطین و گروه های حزب الله و حماس محسوب می شود. ایران، سوریه را متحد اصلی خود در مبارزه با رژیم اسراییل می داند و در صورت سقوط دولت متحد خود (بشار اسد) به هر طریق، موجبات نزدیکی اسراییل به ایران فراهم می شود. در نتیجه تعرض به سوریه تعرض به ایران تلقی می شود و به همین خاطر برخورد با سوریه را تحمل نمی کند و آن را در راستای دشمنی با خود می داند. همین امر باعث تنش غیرمستقیم ایران با ترکیه شده است. در اجلاس ژنو، هم روسیه خواهان حضور ایران به عنوان کشوری تاثیرگذار بر سوریه بود و این مساله مورد تایید کوفی عنان نیز بود، اما با کارشکنی غرب، مانع از حضور ایران در اجلاس می شوند و در ازای امتیاز به روسیه، از طرفی عربستان را نیز از حضور در اجلاس حذف می کنند.

*آیا تعاملی در روابط ایران و ترکیه در بحران اخیر مشاهده می کنید؟

حق شناس: من فکر می کنم در شروع بحران، تعاملات و همکاری هایی برای پیدا کردن راه حلی جهت خروج از بحران بود. اکثر قدرت های منطقه ای (همانند ترکیه) مایل به تزلزل یکپارچگی سوریه نبودند. حتی به نظر می رسید اسراییل هم خواهان ادامه بحران نبود چراکه سوریه برای اسراییل دشمنی بی آزار بود و از سال 1973 تا کنون، سوریه هیچ گونه تعرضی به اسراییل نکرده بود و اسراییل نمی توانست فضا را به امید شانس برای دولت بعدی سوریه بیازماید. همچنین ترس از اخوان المسلمین با سابقه مذهبی، مورد خواست اسراییل نبود. هرچه زمان پیش رفت ما شاهد روشن شدن مواضع کشورها و رویارویی دو کشور ایران و ترکیه بودیم. به ویژه در کنفرانس دوستان سوریه که بدون حضور ایران در استانبول برگزار شد، ترک ها حق را به خود دادند که از معارضان سوری حمایت کنند. اما در ماجرای گروگان های ایرانی که توسط معارضان سوری ربوده شده بودند، ترک ها از نفوذ خود استفاده کرده و نسبت به آزادی گروگان ها اقدام کردند. این از معدود موارد تعامل بین ایران و ترکیه بود.

*از نظر شما امکان تکرار تجربه لیبی در سوریه وجود دارد؟ یعنی آیا سوریه مانند لیبی می شود ؟

حق شناس: با توجه به موقعیت جغرافیایی متفاوت سوریه از لیبی و با عنایت به جمعیت و حوزه جغرافیایی اش و همچنین همسایگی سوریه با ایران، عراق و ترکیه و حمایتی که روسیه از سوریه دارد، بعید به نظر می رسد طرح لیبی یک بار دیگر توسط غرب در سوریه تکرار شود. باید این نکته را هم مورد توجه قرار داد که در لیبی حاکمیت در دست فرد بود و اما در سوریه اقتدار حزبی بوده و حاکمیت دولتی است و فضای سوریه مشابه لیبی نیست.

* در شرایط کنونی، مواضع ایران چگونه باید باشد؟

حق شناس: ایران باید براساس منافع ملی خود حرکت کند. درست است که حضور اسد مطابق با منافع ملی ایران است اما پایداری اسد نیز به هر قیمتی ممکن نیست و باید با دوراندیشی و نگاه به آینده، زمینه را برای تعامل با دولت آینده در نظر گرفت.

انتهای پیام

دیدگاه شما