اهمیت آثار ماندگار روحانی مهاجر ایرانی به لبنان تنها در صورتی قابل فهم است که شرایط آن روزهای شیعیان لبنان وموقعیت سیاسی واجتماعی انها در آن کشور متنوع شناخته شدهباشد. روحانی با فضل وباسوادی که به پشتوانه خانوادگی ممتاز خود مورد توجه مراجع قم ونجف قرار داشت، در سال 1338 با توصیه مراجع وبزرگان به لبنان عزیمت وبه وصیت سیدعبدالحسین شرفالدین عمل کرده ورهبری شیعیان لبنان را بر عهده گرفت. آیتالله ایرانی که در لبنان با عنوان امام موسی صدر شناخته میشد، با تکیه بر اعتماد به نفس مثالزدنی خود که محصول آزادگی، فضل وپشتوانه حوزوی وخانوادگی او بود، دست به اقدامی زد که همه را به شگفتی وتحسین واداشت. بازسازی هویت شیعیان در لبنان بخشی از کوه بزرگ مشکلاتی بود که او با درایت آنرا هموار کرد وجایگاه شیعیان لبنان را در جامعه، اقتصاد وسیاست لبنان دگرگون کرد.
امام موسی در ایران در کنار چهرههای ممتازی همچون آیتالله شبیری زنجانی، آیتالله بهشتی ونیز آیتالله موسوی اردبیلی، در نگاه مراجع بزرگ حوزهعلمیه قم از امیدهای آینده حوزه، اسلام وایران بهشمار میآمد و در مبارزات سیاسی ملت ایران علیه رژیم پهلوی با امام خمینی(ره) و چهرههای مبارز ارتباط تنگاتنگی داشته است.
این روحانی نوگراکه فلسفه را نزد فیلسوف بزرگ حوزه قم علامه طباطبایی وفقه واصول را از زبان مرجع بزرگ تشیع آیتالله بروجردی در قم وآیتالله حکیم در نجف فرا گرفتهبود، در سال 38 به سرزمینی گام نهاد که شیعیان به عنوان بزرگترین طائفه وگروه اجتماعی درآن کشور از حداقل امکانات مادی وسیاسی برخوردار بودند. با نگاهی گذرا به تاریخ لبنان در خواهیم یافت که سیطره اهل سنت ومسیحیان در دورههای پیش وپس از جنگجهانی اول بر این کشور متنوع وپرتنش موقعیت درخشان گذشته شیعیان که زمانی با جبلعامل وعلمای بزرگخود در آن شهر،جایگاه سیاسی واجتماعی ممتازی برای تشیع بهشمار میرفت، را به شکل اسفباری از میان بردهبود.
هنگامیکه امام موسی به لبنان قدم گذاشت، مسیحیان کاتولیک مارونی با حمایت دولت فرانسه برای دهها سال بر لبنان حاکم بودند. نظام سیاسی وپستهای کلیدی اقتصاد و فرهنگ وروابط خارجی وهمه امکانات حیاتی پیشرفت به آنان تعلق داشت، طائفه سنی نیز که قبل از جنگ جهانی اول از فرصت حضور عثمانی که صدها سال بربخش مهمی از جهان اسلام منجمله شامات به ویژه لبنان حکمرانده بودند، بهره برده وخود را تقویت کردهبودند، در دوران پس از جنگ به عنوان رقیب اصلی مارونیها در پی دستیابی به موقعیت گذشته خودبودند. اما شیعیان لبنان که برای صدها سال از مشارکت در بازی قدرت محروم بوده وبا کمال تاسف امکانات خود را حتی برای استمرار زندگی کریمانه واستفاده عادلانه از امکانات کشورشان از دست دادهبودند، در شرایط دشوار اقتصادی وفرهنگی بسر میبردند. بیپناهی شیعیان لبنان به گونهای بود که اکثرمشاغل «پست» به آنها تعلق داشت وبه شکل محسوسی از امکانات اولیه زندگی و خدمات آموزشی و فرهنگی و حتی از داشتن قبرستان و غسالخانه مستقل محروم بودند. مشکلات مربوط به منازعه اعراب و اسراییل و حملات رژیم اشغالگر به جنوب لبنان وهمچنین درگیریهایی که در این مناطق پیش آمدهبود. جنوب لبنان را که جایگاه اصل شیعیان لبنان به حساب میآید به محلی برای نزاع دوطرف درگیر تبدیل کردهبود.
مردم شیعه جنوب که که از سازمان اجتماعی حمایت کننده در ابعاد فرهنگی، اقتصادی و آموزشی و نظامی وسیاسی محروم بودند، در میان غوغای درگیریها و تبعات طاقت فرسای جنگ به شدت احساس تنهایی وبیپناهی میکردند. به نظر میرسید شیعیان لبنان پس از رحلت مرحوم شرفالدین دیگر حتی دارای رهبری دینی و طایفهای نیز نبودند. در آن ایام حضور یک روحانی شجاع و باهوش که مردم بتوانند دور او جمع شده و از هویت و منافع خود دفاع کنند از ضروریات جامعه لبنان محسوب میشد، ظهور سید موسی در چنین شرایطی بارقهای از امید به آینده را در دل جوان و پیر شیعه لبنان زندهکرد و مردم مانند پروانه اطراف شمع وجود او جمع شده و او را امام موسی صدر نامیدند و از وی رهبری ساختند که هنوز صدای کلامش و خبرهای مربوط به او بند دل لبنانیها را پاره میکند. جاذبه امام موسی صدر قامت راست و بلند او و چشمان نافذش را پیرمردهای لبنانی کماکان به یاد یکدیگر میآورند. نگارنده خود بارها و بارها شاهد بودم که با اسم او خنده و گریه در چهرههای پیر و جوان لبنانی آشکار میشود.
بد نیست در این بخش خاطرهای از سفر یادگارامام جناب آقای سیدحسن خمینی را به لبنان بازگو کنم. چهره سیدحسن خمینی که به سبب قرابت نسبی سیمای امام موسی را در ذهن متبادر میکند در کنار قرابت نظری این دو چهره، همچنین انتساب به امام خمینی که بسیاری از لبنانیها او را بزرگترین یاور و رهبرو ناجی خود میدانند، به سفر او در جنوب لبنان فضایی ویژه بخشیده بود.
خمینی جوان هنگامیکه پا در روستاها میگذاشت،مردم با احساس به استقبال از خمینی به خیابانها میآمدند و با هلهله و شادی و قربانی کردن گوسفند از چهرهای استقبال میکردند که یادآور خمینی و صدر بود. خود بارها شنیدم که میگفتند امام موسی صدر بازگشته است و یا پیرمردها و پیر زنان در چهره سید حسن خیره میشدند و میگفتند:«راستی که سید موسی آمده است.»
امام موسی صدر برای لبنانیها همه چیز بود او هویت ترک خورده لبنانیها را ترمیم کرد او چهره شیعه لبنان را تغییر داد. حیات کریمه و نشاط و اعتماد به نفس را برای آنان به ارمغان آورد نکته جالب توجه این است که امام موسی صدر در عین درک حوزههای علمیه قم و نجف و برخورداری از فضل و سواد بالای علوم قدیمه در دانشگاه تهران در دانشکده اقتصاد و حقوق تحصیل کرده و گفته میشود اونخستین آخوندی است که به دانشگاه تهران راه یافته است.
هوش سرشار و آشنایی او با متدهای علمی جدید از او یک عنصر برنامهریز ساخته بود. او با مطالعه دقیق مشکلات جامعه لبنان، ستون فقرات معظلات را در سه عنصر فقر اقتصادی، کمبود آموزش و فقدان قدرت سیاسی برای شیعیان ارزیابی کردو با استفاده از نیروهای لبنانی و پشتوانه ایران و عراق و با برقراری ارتباطات گسترده در داخل و خارج از لبنان و همچنین با استفاده ازشیوههای اقناعی برای گفتوگو با رقبا راه دشوار تحقق برنامههای خود را هموار کرد.
سید با تقویت نیروهای شیعه لبنان و ضمن ایجاد زمینه رشد نشاط و انگیزه در میان نیروهای جوان به تشکیل موسسات اجتماعی که بتواند با فقر و بدبختی مبارزه کند و به مردم شیعه بفهماند که با حرکت و کار میتوانند فقر و بدبختی را از جامعه دور کنند، مبادرت ورزید.
اولین موسسه فقط یک سال پس از ورود او در سال۱۳۳۹ هجری شمسی با نام «جمعیت احسان» در جنوب لبنان تشکیل شد و این جمعیت راهی بود که امام موسی صدر به مردم نشان داد. تشکیل جمعیتهای خیریه اولین برنامه او برای ریشه کن کردن فقر در این دیار بود.
پس از تشکیل این جمعیت، تشکیل موسسات آموزشی که در لبنان همچنان یک مشکل جدی برای طوایف مختلف محسوب میشد دربرنامه کار امام موسی صدر بود. تشکیل تعداد قابل توجهی از مدارس، دبیرستانها و هنرستانهای فنی با هدف جبران عقبافتادگی کودکان و جوانان شیعه لبنانی وتربیت نیروی کار متخصص در این بخش از جامعه لبنان بود.
اما سومین و مهمترین فعالیت امامموسی صدر، تشکیل «مجلس اعلایشیعیان» لبنان است که یک امر حاکمیتی و ملی بود. این مجلس با هدف استیفای حقوق سیاسی واجتماعی این بخش از جامعه لبنانی تاسیس شد. هرچند این اقدام بسیار دشوار بود اما او برای موفقیت در این راه از تکنیک قابل توجهی استفاده کرد. هوش سرشار آیت الله ایرانی و امام لبنانی و نیاز به همراهی مردم شیعه لبنانی و منطق عقلانی و انسانی سید موسی این راه صعب العبور را هموار کرد.
وی پس از زنده کردن روح وحدت و همدلی، ایجاد انگیزه در میان بزرگان شیعه از روشنفکران گرفته تا روحانیون و کسبه، با بزرگان مسیحی و رهبران اهل سنت رابطه دوستی برقرار کرد. اخلاق نیکوی سید زبانزد همه شد، حضور او در کلیساها و مساجد اهل سنت راهی جدید را در لبنان به همه اقشار و طوائف نشان میداد.
کلام او چنان تاثیری را در جامعه مسیحیت لبنان گذاشت که تا پیشاز این کمتر کسی به درجه تاثیرگذاری وی دستیافته بود. رفتن امام موسی به کلیسای «مارمارون» در بوشریه که مرکز مهم و تاریخی مسیحیان مارونی است و سخنرانی تاریخی او در این کلیسا به همه ثابت کرد که بر گفتههای خود مبنی بر لزوم گفتگو و زندگی مشترک جدی است و در همه سخنان خود صادق است.
او دیدگاههای فقهی مدرن خود را با شجاعت بیان میکرد. به طور نمونه استفاده از ذبیحه اهل کتاب را برمسلمانان حلال اعلام کرد و با اصرار بر روی صندلی بستی فروشی مسیحی نشست و بستنی خورد و به همه طوایف ثابت کرد که حرف و عملش با هم تطابق داشته و برای همزیستی مسالمت آمیز صادق است. با همین شیوه و با پیشقدم شدن در دیدارها و نامهنگاریها بسیاری از مشکلات لاینحل در میان مسلمانان و مسیحیان را حل کرد.
او در پایان دادن به جنگهای داخلی در لبنان و حل مشکلات داخلی این کشور نقش بسیار مهمی را ایفا کرد. بسیاری معتقدند که در صورت ادامه حضور او در لبنان حوادث لبنان پس از او به گونه دیگری رقم خورده بود و شاید دوباره آتش جنگ برافروخته نمیشد. این ادعایی بعید نیست چراکه منطق او گفتگو بود و همه این منطق را پذیرا بودند. امام موسی درد واقعی لبنان را خوب شناخته بود و میفهمید در جامعهای که ۱۸ طایفه مختلف در آن زندگی میکنند و میتوان جهانی کوچک شده نامش نهاد، بدون تساهل در رفتار، تسامح در فکر و اندیشه، نمیتوان آرامش و امنیت را نهادینه کرد.
امام صدر به گفتگو به عنوان اولین و آخرین راه حل ایمان داشت جالب است که یادآوری کنیم که در یکی از سخنرانیهایش میگوید قرن ۲۱ (آینده) قرن گفتگوی مذاهب و تمدنها است. اجازه دهید که باز هم خاطره دیگری را یادآوری کنیم در سال ۲۰۰۰ زمانی که رئیس جمهور وقت ایران آقای خاتمی پیشنهاد نامگذاری سال گفتگوی تمدنها را مطرح کرد و سازمان ملل هم این پیشنهاد را پذیرفت و این امر با استقبال جهانی روبرو شد. نگارنده در لبنان سفیر بودم و بارها گفتهام که درست است که این پیشنهاد راه حلی برای کل جهان بود اما برای لبنان هم راه حل ملی محسوب میشد. همه طوایف و شخصیتها بدون استثنا از این پیشنهاد با شعف حمایت کرده و میگفتند این راه حل مشکلات لبنان است. !S1!
آنان باتجلیل از شخصیت خاتمی، اندیشههای امام موسی صدر و آرزوهایش را یادآوری کرده و جای او را خالی میدیدند. لبنانیها در جریان سفر تاریخی آقای خاتمی از لبنان استقبال کم نظیری از او کردند زمانیکه که استادیوم هشتادهزار نفری بیروت با حضور همه رنگها و مذاهب مملو از جمعیت شد و همه گروهها با رهبران و پرچمهای خود در این همایش شرکت کردند در واقع تجلیل از خاتمی و پیشنهادش را به نمایش گذاشتند و خاتمی به حق از امام موسی صدر به عنوان مدافع این تفکر و پیشتاز این ایده تقدیر به عمل آورد.
یکی از چهرههای با نفوذ شیعه با احساساتی شدن از اینکه نمایندگان همه طوایف لبنانی بااین شور و حرارت از یک روحانی سید شیعه اینگونه تجلیل میکردند گفت: جای امام موسی صدر خالیست. امام موسی صدر به وحدت طوایف و مذاهب لبنانی ایمان داشت و همانگونه که در نامه خود به شیخ حسن خالد مفتی اهل سنت گفت: «وحدت کلی نباید به یک شعار و یا یک جمله زیبا جلوه گر شود بلکه باید در تار و پود اندیشه و احساس ما و تپشهای قلب ما و نیز در راه و روش ما خودنمایی کند.»
منطق کم نظیر امام موسی صدر روش تعاملی او با نیروهای لبنانی و منطقهای به کام دیکتاتورها و خودکامگان خوش نیامد و او بارها گفته بود «که نیک میداند که ایستادن در مقابل خودکامگان پرهزینه خواهد بود». وی سرانجام هم گرفتار دام یکی از این خودکامگان شد.معمر قذافی با اندیشههای خودخواهانه و وهم انگیز خود خیال میکرد که همه چیز را با اسلحه و پول میتواند از آن خود کند. سعی میکرد تا صحنههای سیاسی خاورمیانه را تحت تاثیر خود قرار دهد و برای خود محبوبیت کسب کند. همین خودبزرگ بینی افراطی او بود که موجب شد تا پرونده سیاهی از خود در تاریخ برجای بگذارد. ناپدید شدن امام موسی صدر که بیش از سی سال است به عنوان یک معما برای ملت ایران و لبنان حل نشده باقی مانده است بدون شک یکی از جنایتهای فراموش نشدنی رهبر جنایتکار و بدعاقبت لیبی است.
خانواده دردمند صدر همچنان در آرزوی دیدار او چشم میمالند آیا مردم لبنان و ملت ایران غایب سی و چند ساله خود را دیدار خواهند کرد؟ آیا استقبالی که به ویژه در لبنان بسیار بزرگ خواهد بود شکل خواهد گرفت؟ آیا همانگونه که رهبر کنونی مقاومت سید حسن نصرالله گفته است امام موسی به لبنان باز میگردد و از دیدن فرزندان خود خوشحال خواهد شد و به مقاومتی که خود آن را تاسیس کرده افتخار خواهد کرد.
بدون شک تا حل این معمای سی و سه ساله زمان زیادی باقی نمانده است و البته نگارنده قصد گمانهزنی و گفتن کلامی قبل از خانواده محترم امام موسی، خواهر گرامی و فرزندان محترم ایشان را ندارد و صرفا لازم میدانم تاکید کنم که در هر صورت وظیفه همه ماست و وظیفه دولتهای ایران و لبنان است تا با همه وجود برای حل این معما تلاش کنند تا با حل این معما فرصتی به وجود بیاید تا اندیشههای چارهساز مردی همچون امام موسی صدر بیش از پیش مورد بررسی و مداقه قرار بگیرد.
منبع:نسیم بیداری