سرزمین لیبی یکی از پهناورترین و قدیمیترین کشورهای آفریقایی است که 760/1 میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد و 90 درصد آن بیابان و صحرا و لم یزرع است. مناطق مسکونی آن عمدتا در حاشیه و به موازات دریای مدیترانه به عمق حدود 100 کیلومتر قرار دارد و 90 درصد جمعیت لیبی در این ناحیه که سرزمینی به مساحت تقریبی 200 هزار کیلومتر مربع است، زندگی میکنند. مرز آبی لیبی در کنار دریای مدیترانه و در نزدیکی و به موازات ایتالیا از مصر تا تونس اندکی کمتر از 2000 کیلومتر است. بخش عمدهای از مردم لیبی در دو شهر طرابلس و بنغازی زندگی میکنند و چادرنشین و قبیلهای نیستند. لیبی در سال 1326 از استعمار ایتالیا رهایی یافت و در سال 1330 از نظارت فرانسه و انگلیس استقلال خود را به دست آورد و یک حکومت پادشاهی تشکیل داد. سروان قذافی در سن 27 سالگی در سال 1348 با کمک گروهی از افسران جوان و با حمایت جمال عبدالناصر رئیسجمهور مصر و با یک کودتای نظامی ملک ادریس اول پادشاه لیبی را سرنگون و خود قدرت را به دست گرفت.ملک ادریس سنوسی مردی سنتی و مرتجع اما متعلق به خاندانی بسیار قدیمی بود. قذافی که خود را رهبر انقلاب میخواند جماهیری عربی
سوسیالیستی خلق بزرگ لیبی را بنیان گذاشت و کتاب سبز را به منزله قانون اساسی و دستورالعمل حکومت خود تنظیم نمود. معمر قذافی علیه نظام سلطنتی لیبی کودتا نمود و خود را فردی انقلابی میدانست که کشورش را از وابستگی به ایتالیا نجات داده است. او با ساده زیستی شروع کرد و داعیه مبارزه با استعمار جهانی را داشت و با این بهانه تمام آزادیهای سیاسی و اجتماعی را از ملت لیبی سلب نمود و یک سیستم بسته حکومتی را ایجاد کرد. مشخص است که سیستمهای بسته نسبت به سیستمهای باز بیشتر اشتباه میکنند زیرا مقامات در این سیستمها در فضایی محدود و بسته تصمیم میگیرند. در سیستمهای بسته جریان آزاد اطلاعات وجود ندارد و پاسخگویی مسئولین ضعیف است و آنها از اشتباهات خود نمیآموزند. (Walt,2011:51) قذافی در چادر و در صحرا مقر حکومتی خود را بر پا کرد و تحصیلات رایگان را در کشور به راه انداخت و توانست 25 درصد از واجدین شرایط جمعیت شش و نیم میلیونی لیبی را به سطح تحصیلات عالیه برساند. در دوران قذافی،لیبی یکی از ثروتمندترین حکومتهای آفریقایی بود که با درآمد سرانه نزدیک به 10 هزار دلار، روزانه یک و نیم میلیون بشکه نفت سبک و شیرین به
جهان صادر میکرد.البته با این ثروت هنگفت مردم از رفاه خوبی برخوردار نبودند و لیبی جزء کشورهای عقب افتاده صنعتی محسوب میشد. از زمان شروع اعتراضات مردم علیه قذافی و در چند ماه اخیر تنها 160 میلیارد دلار از پولهای لیبی در کشورهای غربی مسدود شد. قذافی از درآمد هنگفت نفت برای پیشرفت کشور و رضایت مردم کشورش استفاده نکرد بلکه یک قدرت نظامی پرخرج و تعداد زیادی نهاد امنیتی ایجاد کرد و پیشرفتهترین سلاحهای روسی را در ارتش خود بکار گرفت.با این شیوه،قذافی بیش از چهار دهه با تکیه بر قدرت فردی و بکارگیری نهادهای امنیتی و نظامی انواع طوفانهای سیاسی را پشت سر گذاشته بود.گرچه این کشور بدهی خارجی نداشت و نان ارزان را در اختیار مردم میگذاشت ولی نرخ بیکاری در آن حدود 30 درصد بود. قذافی تمام آزادیهای سیاسی را از مردم گرفته بود و در این کشور هیچ حزب و رسانة مستقلی وجود نداشت. از انتخابات و تغییر دولتها به دست مردم هم خبری نبود. مردم هم باید به اسلام آن گونه که او تفسیر میکرد گردن مینهادند. او در جلوی اشخاص نماز هم میخواند و خیلی علاقمند بود که امام جماعت هیئتهای سیاسی بازدیدکننده از لیبی باشد ولی به گفته اماط یکی از
محافظین شخصی قذافی، او در زندگی روزمره نه نماز میخواند و نه روزه میگرفت(روزنامه جمهوری اسلامی،7/6/1390 : 16). اکثر محافظین شخصی وی دختران جوانی بودند که بعضی از آنها پس از سقوط قذافی مطالبی از عیاشیهای او را در اختیار رسانهها گذاشتند.طرز تفکرمعمر قذافی رهبر لیبی این گونه بوده است که اگر مردم به لحاظ اقتصادی بینیاز باشند از وی اطاعت نخواهند کرد، لذا باید مردم نیازمند به دولت باقی بمانند که فکر اقدام علیه حکومت به ذهنشان خطور نکند. باوجود این طرز تفکر و همچنین سوسیالیستی بودن نظام حکومتی، مردم لیبی با تحریمها و شروع حملات کشورهای غربی با فشارهای اقتصادی در داخل و چالشهای سیاسی غرب نیز مواجه شدند.
قذافی به شدت ضد پادشاهی عربستان سعودی بود و از جامعه عرب جدا شد و به سمت کشورهای آفریقایی رفت. از دهة 1980 قذافی به پشتوانه پول نفت به آموزش و تربیت آفریقاییهایی همت گماشت که بعدها در کشور خود کودتا به راه اندازند. او پایگاهی را به اسم "مرکز انقلابی جهانی" در نزدیکی بنغازی تأسیس و راه اندازی کرد تا انقلابیون آفریقا را تربیت کند. در این اردوگاه که در بیابانهای لیبی قرار داشت افراد از جند هفته تا بیش از یک سال آموزش میدیدند. قذافی مخالف اسرائیل بود و رهبران عرب را سازشکار میخواند و آنها را مورد تمسخر قرار میداد.البته عملا هیچ اقدامی علیه اسرائیل انجام نداد و حتی از برگزاری راهپیمایی روز قدس در آن کشور جلوگیری میکرد. او با تروریستهایی مانند کارلوس ونزوئلایی و ابو نضال بعثی ارتباط داشت و آنها را تغذیه میکرد. قذافی امام موسی صدر را در سوم شهریور ماه 1357 از لبنان به لیبی دعوت کرد و از 9 شهریور همان سال دیگر خبری از ایشان و دو همراهش به دست نیامد.قذافی به مخالفین سیاستهای خود رحم نمیکرد و آنها را به اشکال مختلف از صحنه خارج میکرد. قذافی با تداوم حکمرانیاش بر لیبی تمام همّ و غمّش حفظ خود در رأس
قدرت بود. او نتوانست انقلابی باقی بماند و خود تبدیل به فردی با خصلتهای شاهانه شد. وی در این اواخر خود را شاهنشاه آفریقا میخواند. (مصاحبه عبدالرحمن شلقم با روزنامه الحیات) قذافی در طول دوران حکومتش بر لیبی همیشه با مشت آهنین حکومت میکرد و ساختارهای امنیتی را جهت سر به نیست کردن مخالفین توسعه داد.آخرین اقدام وی در حق مردم لیبی قتل عام زندان بوسلیم بود که بیش از 1200 زندانی در آن کشته شدند.(حجتالله جودکی) به محض به قدرت رسیدن، وی کمیتههای مردمی را تشکیل داد تا به ظاهر دموکراسی مستقیم را در کشور برقرار نماید ولی عملا این کمیتهها ابزاری برای جاسوسی و سرکوب مردم شدند. قذافی فردی جاه طلب و مغرور بود و میخواست رهبر اتحادیه آفریقا باشد. قذافی مدام از مردم حرف میزد و خود را نماینده مردم میدانست و معتقد بود که مردم لیبی حاضرند جانشان را فدای او کنند ولی هیچگاه حاضر نبود که با برگزاری یک انتخابات آزاد مشخص سازد چند درصد از مردم طرفدار اویند. قذافی فکر میکرد که صاحب بهترین اندیشه است و تفکرات او میتواند نجات بخش مردم جهان باشد. او طی چهار دهه حکومت خودکامه،پیوند عمیقی بین قدرت و ثروت ایجاد کرد و با تکیه بر
پول نفت در اندیشه تغییر حکومتهای آفریقایی به نفع خود بود.روابط قذافی با غرب به ویژه آمریکا همواره با سردی و گاهی با نزاع و خشونت همراه بوده است. قذافی در دورهای از حکومت خود به شدت با آمریکا مخالف بود و همین امر باعث شد تا در 30 آذر ماه 1367 برابر با 21 دسامبر 1988 یک هواپیمای مسافربری پان امریکن را با 270 سرنشین در آسمان شهر لاکربی در اسکاتلند با کمک دو نفر از عوامل خود منفجر نماید.این حادثه موجب بمباران مقر قذافی در طرابلس و باز شدن دست شورای امنیت سازمان ملل علیه لیبی شد. (پژوهش و بررسیهای بین المللی،ص/12) البته لیبی پس از چند سال با پذیرش مسئولیت انفجار هواپیمای آمریکایی و پرداخت بیش از یک میلیارد دلار خسارت، خود را از تحریمهای سازمان ملل که از سال 1371 علیه این کشور وضع شده بود رهانید و تحریمهای آمریکا و سازمان ملل علیه این کشور از سال 2003 لغو شد. در نهایت قذافی با آمریکا در نابود سازی تأسیسات هستهای خود همکاری کرد و با امضای پروتکل الحاقی منع گسترش سلاحهای هستهای در سال 1383 موجب شد تا روابط خود با آمریکا و غرب را عادی سازد. آگاهی از نداشتن پایگاه اجتماعی در درون مرزها و رو به روشدن با چشم
اندازهای نومیدکننده در بیرون، قذافی را بر آن داشت که چرخشی شگفت انگیز در سیاست خارجی لیبی پدید آورد و او را به برجستهترین منابع اطلاعاتی امریکا در جنگ با تروریسم در دوران جرج بوش و ستیز با رادیکالیسم در دوران باراک اوباما تبدیل نماید. به هر حال در چهل و دو سال گذشته رهبر لیبی با به کار گرفتن دو شیوه یکسره متفاوت "سلفی گری" و "کاربرد زور" بر سر کار مانده است(دهشیار، 1389: 18). به میزان بهبودی رابطه لیبی با آمریکا، قذافی از ایران فاصله گرفت. ولی در تغییر اوضاع همچنان خفقان در لیبی ادامه داشت تا این که تنها چند روز پس از به ثمر رسیدن قیام مردم مصر، از 27 بهمن ماه سال 1389 در لیبی هم تظاهراتهای اعتراض آمیزی از سوی مردم با شعار غالبالله اکبر علیه قذافی برگزار گردید.همسایگی لیبی با مصر و تأثیرگذاری تاریخی مصر بر لیبی را نمیتوان در بروز تظاهرات مردم این کشور بینقش دانست. با اوج گیری قیام در لیبی، تجمعات مردم بلافاصله از سوی نیروهای امنیتی قذافی سرکوب شد.حتی قذافی از هواپیماهای جنگی برای برخورد با معترضین استفاده کرد که بین 1000 تا 2000 نفر بر اثر آن کشته شدند(منابع سازمان ملل). ولی این بار مردم و قبائل به
اعتراضات خود ادامه دادند و ادامه تظاهرات گسترده مخالفان موجب آزادی بنغازی و افتادن سلاح به دست مردم شد. آرام آرام بعضی از وزرای حکومتی از جمله وزرای کشور،دادگستری و امور خارجه از قذافی جدا شدند و شکاف در رأس حکومت آشکار گردید. او در اعتراضات اخیر که منجر به فرار و سرنگونیاش شد تظاهر کنندگان مخالف را به رگبار بست و آنها را موش نامید و حدود 60000 تن از مخالفین را به زندان انداخت (رادیو فارسی بیبی سی،اخبار 7 صبح مورخة 7/6/1390). قذافی فراموش کرده بود که سیاست و قدرت از معنای قدیمی و تاریخی استبدادی آن فاصله گرفته و به مفهوم جدید "قانون"،"نظام حقوقی" و "مسئولیت" تبدیل شده است.( Greene,2004)) وی خود را رهبر مادام العمر انقلاب سبز لیبی میدانست که هیچکس را یارای کنار زدنش نیست.قذافی همچون سایر دیکتاتورها به گزارشها و آمار غیرواقع بینانه اطرافیان خود در باره وضعیت سیاسی،اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی جامعه باور داشت و از شناسایی و فهم مطالبات واقعی مردم خود عاجز بود. او در مراحل نخست مواجهه با اعتراضات و تظاهرات پرشمار مردمی به جای تن دادن به خواستههای مردم،راهکار اتکا به زور و بازداشتهای گسترده و نقض
فاحش حقوق بشر را برگزید تا ضمن خاموش کردن صدای مخالفان،بتواند همچنان به حکومت خود بر آنان ادامه دهد. او در واقع مصداق این شعر بود:
هر که ناموخت از گذشت روزگار
هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار
به هر حال شیوه غلط برخورد قذافی در آرام سازی اعتراضات مردمی، بهترین بهانه را به آمریکا و پیمان ناتو داد که بتوانند از این فرصت طلایی برای نابودی یکی از مخالفین سنتی و نیز گسترش حضور نظامی شان در شمال آفریقا و تقویت نیروهایشان در حوزه دریای مدیترانه استفاده کنند. با اوج گیری بحران لیبی،توجه شورای امنیت در راستای تعریف جدید از محدوه وظایف این شورا به حوادث داخلی لیبی جلب شد.اهمیت لیبی برای غرب و به ویژه کشورهای اتحادیه اروپایی موجب شد تا ارتش کشورهای عضو پیمان ناتو به منظور تغییر قذافی در حوزه سیاسی و فضای سرزمینی لیبی وارد عمل شوند.دخالت شورای امنیت در جریان برپایی اعتراضات مردم لیبی و مداخله نظامی آمریکا و ناتو در این کشور سرنوشت قذافی را با سرعت زیادی رقم زد و پیروزی مخالفین را به جلو انداخت. استفاده قذافی از جنگ افزارهای ارتش برای مقابله با مخالفین و نیز اقدام ناتو در بمبارانهای هدفمند پایگاههای ارتش،حرکت مسالمت آمیز اعتراضات مردم را به سرعت تبدیل به یک جنگ مسلحانه از سوی حکومت و مخالفان داخلی کرد و مفهوم مشروعیت حکومت و قدرت آن را به چالش کشید. توسعه جنگ مسلحانه و کشتار مردم از سوی دولت موجب
افزایش مداخله شورای امنیت سازمان ملل شد. شورای امنیت سازمان ملل به فاصله کوتاهی در همان اوایل درگیریهای مردم با نیروهای امنیتی و نظامی، دو قطعنامه الزام آور را تحت فصل هفتم منشور ملل متحد علیه قذافی به تصویب رسانید که امکان انجام عملیات نظامی علیه قوای حکومتی در لیبی را فراهم آورد. ابتدا ارتش آمریکا و سپس نیروی هوایی ناتو در حمایت از مردم و علیه قذافی وارد عمل شدند. قذافی مقاومت کرد و حدود پنج ماه جنگ بین قوای ناتو و ارتش قذافی ادامه یافت.مخالفین در همان ماه اول قیام مردم در بنغازی دومین شهر بزرگ لیبی دولت موقت تشکیل دادند که در مدت زمان کمی مورد شناسایی دولتهای غربی و عربی واقع گردید.سرانجام با دخالت نظامی ناتو در لیبی قیام مردمی که توانست موجب آزادی بنغازی از دست دولت قذافی شود تبدیل به یک جنگ مسلحانه داخلی شد به طوری که طرفین از انواع سلاحها و جنگ افزارها علیه یکدیگر استفاده کردند. سرانجام طرابلس پایتخت لیبی نه با قیام صرف مردمی بلکه با نفوذ گروههای مسلح مخالف قذافی که با بمبارانهای هواپیماهای جنگی ناتو حمایت میشدند در روز 31 مرداد 1390 فتح شد و مقر قذافی در باب العزیزیه به تصرف مخالفین درآمد.گرچه
قذافی به شهر سیرت فرار کرد و در آنجا به مقاومت ادامه داد اما سرانجام با سقوط سیرت، وی در روز پنجشنبه 28 مهر 1390 پس از بمباران مخفیگاهش توسط هواپیماهای ناتو در حالی که زخمی شده بود به دست انقلابیون دستگیر و بلافاصله کشته شد و جسدش به مصراته انتقال یافت. در همین روز پسرش معتصم نیز کشته شد وپسر دیگرش سیف الاسلام نیز دستگیر شد. فروپاشی حکومت سرهنگ معمر قذافی با کشتار،تلفات و درد و رنج فراوانی همراه بود.حدود شش ماه طول کشید تا قیام مردم در لیبی به نتیجه اولیه برسد و پایتخت به دست انقلابیون بیفتد. سرانجام حکومت مطلقة 42 ساله قذافی به طور کامل در روز جمعه 29/7/1390 فرو پاشید و شرایط برای روی کار آمدن نظام جدید فراهم شد. شیوه حکومت و رفتار قذافی با مردم لیبی عبرت بزرگی برای حاکمان ظالم در دیگر کشورهایی است که فکر میکنند کشته شدن دیکتاتور به دست مردم فقط سرنوشت قذافی است. فاعتبروا یا اولی الابصار
* قذافی تمام آزادیها را از مردم لیبی سلب کرد و یک سیستم بسته حکومتی ایجاد کرد. مشخص است که سیستمهای بسته نسبت به سیستمهای باز بیشتر اشتباه میکنند
* قذافی از درآمد هنگفت نفت برای پیشرفت کشور و رضایت مردم کشورش استفاده نکرد بلکه یک قدرت نظامی پرخرج و تعداد زیادی نهاد امنیتی ایجاد کرد
* قذافی به مخالفین سیاستهای خود رحم نمیکرد و آنها را به شکلهای مختلف از صحنه خارج میساخت
* قذافی همچون سایر دیکتاتورها به گزارشها و آمار غیر واقع بینانه اطرافیان خود درباره وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه باور داشت و از فهم مطالبات واقعی مردم خود عاجز بود
* شیوه حکومت و رفتار قذافی با مردم لیبی عبرت بزرگی برای حاکمان و ظالمان در دیگر کشورهائی است که فکر میکنند کشته شدن دیکتاتور به دست مردم فقط سرنوشت قذافی است