سرانجام زندگی پرفراز و نشیب سرهنگ معمر قذافی، رهبر 70ساله لیبی در زادگاهش شهر سرت در شمال لیبی به دست انقلابیون لیبی به پایان رسید. او حدود ساعت دو بعدازظهر پس از آنکه مقرش توسط نیروهای ناتو شناسایی شد و تمامی خودروها و مراکز آن مقر بزرگ که در نزدیکی یک جزیره در شهر ساحلی سرت قرار داشت بمباران شد در حال فرار و اختفا در یک لوله فاضلاب احتمالا توسط تیرهای شلیک شده انقلابیون و شاید به قول یکی از انقلابیون توسط یکی از محافظانش زخمی شد و پس از دستگیری در میان راه با اصابت گلولههایی به سینه و سرش قبل از رسیدن به بیمارستانی در مصراته کشته شد و همه آرزوهای بلندپروازانه و غیرواقعی خود که عبارت بودند از رهبری جهان عرب و جهان اسلام و سرانجام رسیدن به منصب شاه شاهان قاره 54 کشوری آفریقا را با خود به دنیای عدم و نیستی حمل کرد. سرهنگ دقیقا دو ماه پیش از یک جنگ و گریز نفسگیر در مقر نفوذناپذیر و افسانهای خود در بابالعزیزیه جان سالم به در برد و با تئوری انقلاب متضاد به جنگ با انقلابیون پرداخت و با امکانات محدود باقیمانده برای خود و با همراهی وفاداران خود که برخی لیبیایی و برخی مزدورانی از کشورهای آفریقایی بودند در
چندین نقطه از لیبی به مقاومت پرداخت، خصوصا در شهرهای بنیولید و سرت که محل فرماندهی و اختفای سرهنگ بود و دو ماه جنگ و گریز پس از سقوط طرابلس که توسط او و هوادارانش از آن نقطه هدایت میشد بهگونهای ایستادگی کردند که بارها انقلابیون را که با حمایت نیروی هوایی ناتو به این دو شهر حمله میکردند، مجبور به عقبنشینی کردند. تئوری انقلاب متضاد روشی شناخته شده است اما برای سرهنگ قذافی پاسخ نداد، زیرا آنگونه که قذافی گمان میکرد مردم لیبی حاضر به فداکاری برای او نبودند و موقعیت سرزمینی لیبی و نیز حمایتهای بینالمللی از انقلابیون اجازه نداد تا قذافی بتواند مردم و وابستگان به خود در مناطق دیگر را که طرفدارانی در آنجا داشت به میدان مبارزه با شورای انتقالی بکشاند
اما در عین حال شخصیت منحصر به فرد قذافی که معجونی از انقلابیگری و فرعونیت را با خود به همراه داشت موجب شد او هرگز تسلیم واقعیتهایی که از روز هم روشنتر بود، نشود. سرهنگ در آخرین پیام صوتی خود گفت: من در مکانی هستم که هرگز نمیتوانید به من دسترسی پیدا کنید اما کمتر از 10روز گذشت تا او از انقلابیونی که به او دسترسی پیدا کرده بودند، تقاضا کند که به او شلیک نکنند. بهگمانم قذافی تا لحظه زخمیشدن و دستگیری خود هنوز در توهم رسیدن فوج فوج مردمی بود که در دفاع از او به میدان بیایند و وابستگان به استعمار و غرب را از میان بردارند و او را بر دستان خود به بابالعزیزیه بازگردانند نکته قابل توجه زندگی سرهنگ قذافی در این دو ماه، آن است که او یک انقلاب دیگر را رهبری میکرد تا به انقلاب اول خود بازگردد. سرهنگ در سال 1969 با یک کودتا روی کار آمده بود اما شرایط زمانی آن روزها و جهتگیری او و دوستانش در آن سالها از او یک رهبر انقلابی ساخت که در داخل و خارج لیبی توانست ابتکاراتی را مطرح کرده و تا سالها بلکه دهها سال تاثیراتی در منطقه داشته باشد. اما کارنامه قذافی در این 42سال و نشستن در برج عاج و امر و نهی کردن به
همه عالم و کائنات و جمع کردن جمیعت از داخل و خارج، از او شخصیتی ساخته بود که نمیتوانست درک کند آن جمعیتها و آن احترامها، واقعیتهای دایمی نیستند و به پولهای نفت و سازمان جمعآوریکننده بستگی دارد. او نمیتوانست بفهمد برخی از اقدامات او تحقیر مردم خود و همسایگان و جهانیان بوده است و تحقیر دیگران عکسالعمل سختی را به دنبال خواهد داشت. هرچند سرهنگ قذافی در همین دو ماه مقاومت خود، مخاطبانی نیز داشت؛ مخاطبانی در کشورهای عربی و میان رهبرانی که از مقاومت سرهنگ جان میگرفتند مثل علی عبدالله صالح و دیگران یا کسانی که مقاومت سرهنگ آنها را به این فکر فرو میبرد که روسایجمهور تونس و مصر چرا به این سرعت فرار یا کنارهگیری کردند؟ اما حالا دیگر سرهنگ ابتدا دستگیر و سپس کشته شده و مخاطبان او درس دیگری را باید بگیرند و آن اینکه باید همه واقعیتها در کنار هم دیده شوند یا اینکه حتی اگر رهبران کشورها بخشی از جامعه را با خود داشته باشند نمیتوانند به حکومت خود و به تحقیر بخشهای دیگر جامعه ادامه دهند و دولتها نباید به واقعیتهای جدید جهانی بیتوجه باشند. واقعیتی که در تحولات لیبی خود را نشان داد و به بهانه دفاع از مردم
بیدفاع و حقوقبشر، قدرتهای بزرگ جهانی وارد کارزار با کشورها میشدند و مردم زجر کشیده و تحقیرشده که در طول سالیان دراز درد زندان و شکنجه را چشیده و با اجساد بیجان فرزندان خود که جرمشان حقطلبی بوده مواجه شدهاند با پذیرش تحقیری جدید تحقیر گذشته را جبران و به امید آیندهای بهتر تلاش میکنند.
از دیروز مردم لیبی که دیگر صددرصد سرزمین آنها از سلطه قذافی خارج شده است در حال جشن و پایکوبی هستند، هر چند دیگر تفنگها بهسوی هموطنان شلیک نمیکند بلکه آسمان را هدف قرار میدهد. اما با یک نگاه به گذشته و نظارهای به آینده میتوان به عمق فاجعهای که حکومتهای خودکامه بر ملتهایشان تحمیل میکنند، پیبرد. در همین هشتماه گذشته بنا به اقوال مختلف دهها هزار نفر از مردم در مقابله نظامی توسط یکدیگر کشته شدهاند. صدها مرکز اقتصادی چه توسط نیروهای هوادار قذافی و چه به واسطه هواپیماهای ناتو تخریب و نابود شدهاند. نیروی هوایی و بسیاری از امکانات نیروی دریایی و نیروی زمینی لیبی که متعلق به کل ملت لیبی بوده، نابود شده است. بوروکراسی و ساختار اداری در لیبی لطمات جبرانناپذیری دیده است. دخالت نظامی ناتو در این کشور هر چند بدون حضور نیروی پیاده بوده، ناتو به زودی اعلام خواهد کرد که ماموریت نظامیاش در لیبی پایان یافته. به خودی خود جامعه لیبی را تحتتاثیر قرار داده و مشکلات و مسایلی را به دنبال خواهد داشت و در آینده جامعهای که با جنگ، حکومت قبلی را سرنگون کرده هزینه و زمان بیشتری را نیاز دارد که ساختارهای جدیدی
بنا کند، حکومت دلخواه مردم خود را تشکیل دهد و کینهها و نفرتهایی که در جنگ داخلی نصیب ملتها شده تا سالهای سال به همراه تحولات سیاسی و اجتماعی نقش منفی خود را ایفا خواهد کرد. نمیخواهم بگویم بنعلی در تونس و حسنی مبارک در مصر بهتر از قذافی عمر خود را در جامعه و سیاست کشورهایشان به پایان رساندند یا قصد ارزیابی شخصیت این سه دیکتاتور را ندارم، چرا که همه دیکتاتورها مانع پیشرفت ملتها و کشورهایشان میشوند. هر سه دیکتاتور یادشده از فرصتهای خود استفاده نکردند و به اصلاحاتی که بتواند مردمشان را راضی کند، دست نزدند.
هر سه به اشکالی متفاوت سرنگون شدند اما کاری که قذافی کرد، هزینههای ملت لیبی را بیشتر کرد و شرایط آینده در این کشورها تفاوت خواهد داشت. قذافی با توهم فوق تصور خود نه فقط به اصلاحات فکر نمیکرد بلکه هنوز در فکر بازگشت به بابالعزیزیه و محاکمه میلیونها نفر از مردمی بود که از دیدگاه او عامل استعمار بودند. فکر کنید اگر او دوباره به قدرت میرسید یا فرصتی به دست میآورد چه کشتاری به راه میانداخت او اگر جان میگرفت و باقی میماند به احتمال زیاد لیبی تجزیه میشد، اما بههر مشکل تحولات لیبی و رفتار قذافی و عکسالعملها و نتیجه کار نشان داد که دیگر دوران حکومتهای غیرپاسخگو به پایان رسیده است.