اشاره: پس از اسرائیل، این تنها کشور مصر بود که ایران انقلابی، با فرمان رهبر خود، به رغم روابط عمیق فرهنگی، بطور یک طرفه تمام روابط سیاسی خود را با آن قطع کرد. چرایی این دیپلماسی انقلابی، رویکرد مصر به انقلاب ایران، روابط محمدرضا و انورسادات، بافت سیاسی جامعه مصر و جایگاه اخوان المسلمین در آن، انقلاب اخیر مصر و تاثیر آن بر روابط مصر با ایران، فلسطین و کشورهای خاورمیانه از جمله محورهایی است که در گفتگوی اختصاصی جماران با علی حکمت عضو موسس و نائب رییس انجمن دوستی ایران و مصر و سردبیر روزنامه خرداد بررسی می شود. علی حکمت در این گفتگو از روابط ایران و مصر را فراتر از روابط سیاسی و دیپلماتیک دولتها، روابط عمیق تاریخی بین ملت های ایران و مصر می داند و تاکید می کند که با ظهور نخبگان جدید در فضای سیاسی و اجتماعی مصر، این روابط هم در بعد سیاسی و رسمی و هم در بعد فرهنگی و اجتماعی در سطح عالی قرار خواهد گرفت.
به عنوان اولین سوال، روابط ایران و مصر پیش از انقلاب، چگونه بود؟
من فکر می کنم اصولا روابط مصر و ایران بیش از آنچه به عنوان رابطه دو دولت و دو رژیم بخواهد بررسی بشود، باید در قالب روابط بین دو ملت تحلیل شود. مسائل فی مابین ایران و مصر، چه در زمان شاه و چه بعد از انقلاب چه در زمان حسنی مبارک و چه الان که بصورت دولت انتقالی درامده و منبعث از جنبشی نوین و در مجموع مبارک است، بیش و پیش از روابط دولتی، روابط بین ملت هاست. مسائل ایران و مصر، فراتر از قالب های رسمی و دیپلماتیک و در کریدور های وزارت خارجه مصر و ایران بررسی شود. ایران و مصر در حقیقت دو چشم دنیای اسلام بودند و هستند اینها پیش قراولان عرصه فکر و فرهنگ و تمدن اسلامی بودند. جدای از مصر و ایران، سایر کشورهای اسلامی به تبع این دو کشور حرکت می کردند. اگرچه هر کشوری به نوبه خود توانایی ها و ظرفیت هایی داشت اما به نظر من، تابع این دو قطب فکری و فرهنگی بودند. ما در زمانهایی نه چندان دور شخصیتی مثل سید جمال را داشتیم که وقتی فضا را برای توسعه افکار خود در این منطقه دشوار می بیند به قاهره می رود و در قاهره شاگردان مبرز و معروفی مثل
عبده دور او جمع می شوند و بنیانگذار تفکر جدید و مدرن در رابطه با مفاهیم و آموزه های اسلامی می شوند و بعدها این افکار به وضعیت جدیدی منتقل می شوند و نشریه العروه الوثقی که هنوز برای روشنفکران امروز پرمحتوا و ناب است، محصول این روابط است. به نظر من رابطه ایران و مصر باید فراتر از چهارچوب های تنگ و محدود و منفعت پرستانه کریدورهای وزارت های خارجه، تحلیل شود. روابط ایران و مصر، بیش از آنچه رابطه بین دو دولت باشد رابطه بین دو ملت فهیم و متمدن است.
در سطح دولت ها، گویا پهلوی ها با حکومت مصر، روابط حسنه ای داشتند؟
قبل از انقلاب به طور طبیعی، به دلیل همخوانی سیاست خارجی مصر و سیاست خارجی رژیم سابق ایران، یک نوع همگرایی راهبردی وجود داشت. بنابراین، روابط بین رژیم شاهنشاهی ایران و رژیم مصر نسبتا در سطح عالی برقرار بود و در مسائل منطقه ای و بین المللی بویژه در رابطه با مساله فلسطین در ماهیت سیاستشان تفاوت زیادی نبود. هر دو دولت به نحوی از انحا، کم و بیش، تحت حمایت دولت آمریکا بودند و این بر همگرایی روابط بین مصر و ایران تاثیر می گذاشت.
با توجه به این روابط حسنه، رویکرد مصر در قبال انقلاب ایران چه بود؟
من تصور می کنم که دقیقا به همان دلیلی که عرض کردم با پیدایش رژیم نوین در ایران که در تعارض ماهوی با سیاست های ایالات متحده آمریکا بود و به تبع آن در تعارض با سیاست حاکم بر سیاست خارجی مصر بود، بطور طبیعی، ناسازگاری به وجود آمد و این ناسازگاری روز به روز شدت یافت و بخصوص بعد از دعوت انور سادات رییس جمهور اسبق مصر از شاه برای زندگی در آنجا، این مسائل حادتر شد و بعد هم روز به روز، به دلایل مختلف روابط ایران و مصر تیره تر شد.
چرا امام به یکباره طی نامه ای به دکتر ابراهیم یزدی، حکم به قطع رابطه با مصر دادند؟ امام چنین حکمی را حتی درباره آمریکا صادر نکردند.
من دقیقا نمی توانم قصد مرحوم امام را از این مساله بیان کنم اما می توانم تحلیل خود را از این مساله ارائه کنم. به هر حال کشور مصر با ایجاد روابط بین مصر و اسرائیل در قالب قرارداد کمپ دیوید، لطمه بزرگ و شکاف خیلی بزرگی در بین کشورهای منطقه ایجاد کرد و تابوی عدم رابطه با رژیم صهبونیستی را شکست. به تعبیری دیگر، کاری که انور سادات کرد به نظر من مانند خنجری بود که از پشت به پیکره امت اسلامی خورد. در سایه این قضایا رژیم مصر علاوه بر اینکه قرادراد همکاری با اسرائیل را بست در عمل یک نوع دهن کجی به سایر کشورهای اسلامی که به عنوان جبهه امنتاع خوانده می شدند و معتقد به رهایی فلسطین بودند، داشت. یعنی جدای از اینکه روابط حسنه داشت، دست به اقداماتی زد که نوعی جوامع اسلامی را تحریک می کرد. خود همین دعوت از شاه می توانست برای مردم ایران تلخ و ناگوار باشد. تحلیل من در مجموع این است که امام در عمل میخواهد نشان دهد که از آمریکا و کشورهای اروپایی توقع چندانی نمی رود ولی از کشوری همچون مصر که دارای تمدن دیرینه بوده و به عنوان مهد تمدن اسلامی شناخته شده و نقش بسزایی در بیدرای اسلامی در قرون جدید داشته و در مقابله با اسرائیل
پیشتاز بوده، انتظار نبود که اینقدر بد عمل کند. اتخاذ چنین رویکردی می توانست هر مسلمان غیرتمندی را ناراحت کند.
در این میان، اخوان المسلمین کجای روابط قرار دارد؟ و امام خمینی با توجه با تاکیدات فراوانشان بر بیدار ی اسلامی چه نگاهی به این جریان داشتند؟
اخوان المسلمین جزئی از یک مجموعه بزرگ در مصر است. اخوان المسلمین را نباید به عنوان تابلویی که با آن بتوان مصر را شناخت، تصور کرد. این گروه، قطعه ای از یک پازل است که جامعه مصر را تشکیل می دهد. اخوان المسلمین، بیشتر گرایش و تفکری بود که به عنوان یک واکنش در برابر اشغال فلسطین توسط صهیونیست ها، به وجود آمد و رشد کرد. بعدها به مسائل داخل مصر نیز کشیده شد و انشعاب های فراوانی به وجود آمد. گروه های تندتر و معتدل تری به وجود آمدند. همانطور که در گذشته نمی توانیم بگوییم مصر یعنی اخوان المسلمین، الان هم نمی توانیم چنین سخنی را بپذیریم. اخوان الملسمین با همه اهمیتی که دارد، بخشی از یک جنبش است.
از فهوای کلام امام و اندیشه های ایشان اینجوری می شود فهمید که امام توسل به زور و ترور را توسط گروه های اسلامی درست نمی دانست و از طرف دیگر، بطور مسلم با اقداماتی که توسط ناصر در رابطه با اخوانی ها شد بخصوص اعدام مرحوم سید قطب، موافق نبود. ملت مصر در نگاه امام، ملت بسیار بزرگ و باشکوهی هستند و شاید یکی از دلایلی که می شود در رابطه با فرمان امام برای قطع رابطه با رژیم مصر عنوان کرد، نوعی پاسخ به آمال و ارزوهایی بود که در درون ملت مصر وجود داشت و به تعبیر دیگر، حکم امام، تشفی قلب مصری ها بود.
امام سخنان جدی خطاب به ملت مصر مبنی بر قیام علیه حاکمانشان دارند، برخی ها خیزش اخیر ملت مصر را به نوعی لبیک مصری ها به سخنان امام می دانند. برخی دیگر چنین تحلیلی را رد می کنند. به نظر شما، وقایع اخیر در مصر و نسبت آن با اندیشه های امام چیست؟
این بخش از صحبت های امام به حدود سی و یکی دو سال پیش، مربوط می شود و در همان فضا و متعلق به آن ظرف زمانی و مکانی هست و باید در آن چهارچوب فهمیده شود. آنچه که الان در مصر اتفاق افتاده، یک جنبش اجتماعی است. جنبش های اجتماعی پدیده های خلق الساعه نیستند ریشه تاریخی دارند و در خیلی چیزها ریشه دوانده اند. جنبش اجتماعی فعلی مصر ریشه در بیداری اسلامی هم دارد اما اینکه این را بطور مطلق به حرکت امام و انقلاب اسلامی در ایران و تاثیر انقلاب در منطقه منحصر کنیم، منطقی نیست. مسلما در جنبش های اجتماعی عوامل متعددی موثر است که در جنبش مصر نیز، یکی از این عوامل، انقلاب ایران است و مسلما نقش غیرقابل انکاری در مصر و منطقه داشته است.
به جنبش فعلی مصر، نمی شود به عنوان یکی جنبش دینی و مذهبی نگاه کرد. این جنبش، جنبشی فرادینی و فرامذهبی است به دلیل اینکه اکثریت قریب به اتفاق ملت مصر مسلمان هستند و تفکرات اسلامی مبارزه جویانه و متعهدانه در مصر سابقه دارد بطور طبیعی، این جنبش نیز، تحت تاثیر اندیشه های اسلامی است. کسانی که الان پیروز شده اند طیف وسیعی از نیروهای اجتماعی را شامل می شوند از مذهبی ها تا ملی ها و حتی ناصریست ها و قبطی ها هم در این جنبش حضور دارند. از آنجایی که بدنه مصر اسلامی هست و اغلب مردم مسلمان هستند نقش اسلام و نقش مسلمان ها و به تبع آن نقش اخوان الملسمین هم زیاد است البته اخوانی ها معتقد به مدیریت ملسمان ها در جامعه هستند اما معتقد به حاکمیت اسلامی نیستند. جنبش مصر؛ بیشتر یک جنبش مدنی است.
مصر به کجا می رود؟ آینده مصر را چگونه می شود تحلیل کرد؟
جواب دقیقی به سوال شما نمی توانم بگویم برای اینکه قضایا خیلی پیچیده شده است و فضای غیرقابل پیش بیینی به وجود آمده است. نه من بلکه اغلب تحلیل گران هم تحلیل ئدقیقی از آینده مصر ندارند. اما آنچه مسلم است این است که من در مجموعه خوشبین هستم. الان به دلیل نقش کلیدی که مصر در منطقه و در دنیای اسلامی دارد راهگشای یک سری اقدام های معقول و منطقی و مثبت می شود. حوادث مصر، می تواند اقدام قابل تحسینی باشد که کل مشکلات را از زاویه معقول تر و منطقی تری ببنند. جدای از فضای باز و سالمی که در مصر بوجود آمد آقای حسنی مبارک رییس جمهور مخلوع مصر که حاضر نبود هیچکس را حتی به عنوان معاون خود نیز تحمل کند الان تحت بازداشت است. او الان باید به این سوالات پاسخ دهد که اینهمه ثروت را از کجا آورده است؟ و چرا نیروهای امنیتی و اطلاعاتی اش، به روی مردم آتش گشودند و چرا مردم را زندان انداخت و چرا روزنامه ها توقیف کرد؟ تمام این چراها توسط بازپرس ها در مقابل کسی گفته می شود که خود را کمتر از یک فرعون نمی دید. به شدت تلاش می کرد در جمهوری پایداری مثل مصر،
فرزند خود به عنوان جانشین تعیین کند. مبارک الان به عنوان فردی اقتدارگرا و مستبد در دست قانون گرفتار آمده و مورد مواخذه قرار می گیرد. این راس هرم حکومت مصر بود بدنه اش و نیروهایی که به اهداف استبدادی او کمک می کردند و ساطور دستش بودند همه یا در زندان هستند و یا تحت تعقیب. در این جریان، مطبوعات و روزنامه نگار ها نفس راحت می کشند. در مجموع من آنچه را که به وجود آمده به فال نیک می گیرم و این مسائل را با یک نوع مسرت و خوشحالی پیگیری می کنم و امیدوارم خدا هم لطف کند تا این ملتها از چاله های افراط و تفریط گذشته و فردای بهتری بسازند.
تاثیر این رویداد بر مسائل فلسطین چه خواهد بود؟
روابط بین فلسطینی ها و مصر خوب شده است. مرز رفح عملا باز است و رسما هم باز می شود. آن جدالی که بین فتح و حماس وجود داشت از بین می رود چون مانع اصلی آن، دستگاه های امنیتی مصر بودند و بیش از آنچه تحت تاثیر منافع ملی کشور خود باشند تحت تاثیر عوامل موساد و سیا بودند. این مساله باعث می شود، صفحه جدیدی در رابطه کشورهای عربی با مصر به وجود بیاید. قطع صدور گاز به اسرائیل مساله مهمی است. بطور کلی ورق برگشته است. این رویدادهای جدید، به دلیل اهمیت و موقعیتی که مصر دارد به سایر کشوهایی که در خط مصر بودند تسری پیدا می کند. آنها الان باید روابط خود را بصورت دیگری تنطیم کنند.
آینده روابط ایران و مصر چه می شود؟
چندی پیش آقای عصام شرف، نخست وزیر مصر به عربستان سعودی و کشورهای حوزه خلیج فارس سفر کرد. در آنجا بصورت خاص روابط ایران و مصر مطرح شد. خیلی از کشورهای حاشیه خلیج فارس دغدغه بزرگشان، به وجود آمدن یک نوع همراهی و هم آوایی بین مصر جدید و جمهوری اسلامی ایران بود. وضعیت مصر و وضعیت ایران به دلیل عمق تاریخی روابط فرهنگی و سیاسی و اجتماعی بین دو کشور، وضعیت خاصی است. آنها ناگزیرند که این روابط بهبود پیدا بکند. در آینده ای نه چندان دور، هم قاهره و هم تهران، این روابط را به سطح رسمی ارتقا خواهند داد. خیلی از این نقارها که بین دو کشور بود و مانع روابط دیپلماتیک می شد، برطرف و یا نادیده انگاشته خواهد شد و این، تحت تاثیر عمق روابط تاریخی است که ایجاب می کند این روابط بهبود پیدا می کند.
این رویداد، چه تاثیری بر روابط بین دو ملت مصر و ایران خواهد گذاشت؟
من فکر می کنم بطور طبیعی اگر شما اخبار مصر را تعقیب بکنبد مردم مصر همیشه نگاه مثبتی به ملت ایران داشته و ملت ایران هم هیچوفت تحت تاثیر القائات رژیم شاه نبودند چه زمانی که رژیم شاهنشاهی با جمال عبدالناصر روابط بدی داشت و چه زمانی که شاه با انورسادات روابط خوبی داشت، ملت ایران نگاه مثبتی به ملت مصر داشتند. مهم این است که ما بتوانیم جدا از روابط دولت ها با مصر روابط تاریخی خود را پایدار سازیم. روشنفکران، نویسندگان، هنرمندان، روزنامه نگاران و کسانی که به عنوان الیت در جامعه شناخته می شوند باید بتوانند روابط محکم و متینی بین جامعه نخبه مصر برقرار کنند. روابط سیاسی و اجتماعی با مصر برقرار خواهد شد. امیدوارم هر چه زوردتر روابط بین نخبه های دو جامعه ایران و مصر نیز برقرار شود و دوران طلایی گذشته احیا بشود که ریشه در همکاری بین سید جمال اسدآبادی و شیخ محمد عبده داشت. روابط بین نخبگان مصر همیشه وجود داشته است. در همین اواخر شیخ محمود شلتوت مفتی الازهر بعد از تاسیس دارالتقریب بین المذاهب اسلامی با ایت الله بروجردی تماس گرفت و
از ایشان تقاضا کرد که شخصی را به عنوان دبیرکل این مرکز معرفی کند. آقای بروجردی هم شخصی بنام شیخ محمد تقی قمی را به عنوان دبیر کل دارالتقریب تعیین کرد که سالها به عنوان دبیرکل دارالتقریب بین المذاهب بود. این نمونه ای از روابط عالی فرهنگی بین دو ملت بود. با عنایت به این روابط بود که مذهب شیعه اثنی عشری و مذهب شیعه زیدی به عنوان مذاهب رسمی در الازهر شناخته شدند.