دیدارهای اخیر میان مسئولان ایران و ترکیه نشانه ای از پیشرفت های احتمالی جدید در روابط دو کشور است.؛پیشرفت هایی که فشارها را بر عربستان سعودی به سمت انزوای استراتژیک تشدید کند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پایگاه تحلیلی المانیتور در گزارشی نوشت: در سال های اخیر تنش میان ایران و ترکیه به دلیل اختلاف بر سر تحولات منطقه ای به جای اختلافات دوجانبه ریشه گرفته است. در واقع اگر در طول دو دهه گذشته مراودات بین دو کشور همسایه مورد بررسی قرار گرفته باشد، می توان دید که اختلاف بر سر مسائل منطقه ای عملا تنها منبع درگیری دو کشور بوده است. با این حال در حال حاضر و پس از گذشت بیش از پنج سال از آغاز بحران در سوریه، شواهد از کاهش اختلافات میان ایران و ترکیه حکایت دارد.
از دیرباز یکی از خواسته های اصلی ترکیه برکناری «بشار اسد» رئیس جمهور سوریه بوده است. پذیرش تلویحی ترکیه برای ماندن بشار اسد در قدرت در اصل برای آنکارا گران تمام شد، اما به تدریج سعی کرده است خودش را با واقعیت های جدید سازگار کند. این روند تغییر در سیاست خارجی ترکیه در پی کودتای نافرجام در ژوئیه شدت یافته است. یک هفته قبل از کودتا در اواخر ماه ژوئن، ترکیه رسما از روسیه به دلیل ساقط کردن جنگنده روسی عذرخواهی کرد و در نتیجه به مشاجره خود با مسکو پایان داد. علاوه بر این «رجب طیب اردوغان» رئیس جمهور ترکیه در ماه اوت در اولین سفر خود به خارج از کشور پس از کودتای نافرجام به شهر «سنت پترزبورگ» سفر کرد و در آن جا درباره مسائل دوجانبه و منطقه با همتای روسی خود «ولادیمیر پوتین» مذاکره کرد. از آن زمان اخباری در مورد احتمال تغییر در رویکرد استراتژیک ترکیه در قبال سوریه منتشر شده است؛ به خصوص با توجه به موضع روشن روسیه در خصوص این موضوع.
در همین حال قبل از شکست کودتا «محمد جواد ظریف» وزیر خارجه ایران دو بار سفر به ترکیه را لغو کرد. در مقابل، وی در طول سفر خود به ترکیه در ماه اوت نه تنها با همتای ترک خود بلکه با اردوغان هم دیدار داشت و حتی در نماز جمعه در کنار رئیس جمهور ترکیه حضور یافت.
سفر ظریف بعد از آشکار شدن موضع حمایتی ایران از اردوغان پس از کودتا صورت گرفت که به بهبود روابط با ترکیه کمک کرد. در واقع به رغم اختلاف نظر جدی دو کشور همسایه بر سر سوریه، بهبود روابط دوجانبه دو کشور ادامه یافت. ظریف پس از سفر خود به شهر «نیویورک» در آمریکا برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، در 28 سپتامبر توقف غیر منتظره ای در شهر «آنکارا» برای چند ساعت در راه بازگشت به تهران داشت.
یک منبع آگاه در وزارت خارجه ایران به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت: «این طبیعی است که ترکیه نمی خواهد به طور رسمی در مورد تغییر استراتژی این کشور در قبال سوریه اظهار نظر کند. ما انتظار نداریم که آنها به سرعت تغییر موضع دهند. با این حال ما می توانیم تغییر در موضع آنها در قبال سوریه را - چه در عمل و چه در مذاکرات دوجانبه - مشاهده کنیم. ما عجله ای نداریم زیرا می دانیم که این فرایند نیاز به زمان دارد.»
سوال این است که آیا ایران و ترکیه واقعا می توانند بر اختلافات خود درباره سوریه غلبه کنند. «نصرت الله تاجیک» دیپلمات سابق و تحلیلگر مسائل بین الملل به المانیتور گفت: «بازی ترکیه در سوریه، که در شهرهای «حلب»، «جرابلس» و یا مناطق دیگر جریان دارد، می تواند بسیار خطرناک باشد و اوضاع را بدتر کند. زیرا آنها همزمان که کردها و داعش را هدف قرار می دهند از گروه های مخالف مسلح در سوریه هم حمایت به عمل می آورند. پس از کودتای شکست خورده و سفر اردوغان به روسیه، دیدگاه کلی این بود که آنکارا قصد دارد استراتژی خود را در قبال سوریه تغییر دهد. با این حال ما باید به یاد داشته باشیم که این تغییر تاکتیکی و استراتژیک است. به عبارت دیگر ترکیه به جای حمایت از داعش، در حال حاضر از گروه های دیگر پشتیبانی می کند.»
با این وجود، ژئوپلیتیک منطقه، ایران و ترکیه را وادار به تلاش برای برقراری روابط بهتر با یکدیگر کرده است. به دنبال تلاش برای کودتا، ایران اولین کشوری بود که اقدامات کودتاگران را محکوم کرد. تصمیم ایران برای ایستادن در کنار اردوغان باعث شد تا ترکیه متوجه شود که تهران قابل اطمینان ترین دوست آن در منطقه است. علاوه بر این، گذشت زمان احتمالا به آنکارا فهمانده است که استراتژی منطقه ای قبلی اش، به خصوص استراتژی اش در قبال سوریه، برای آن کشور هیچ ره آوردی نداشته است.
از سوی دیگر به دنبال توقف ظریف در آنکارا در 28 سپتامبر، وی و «مولود چاوش اوغلو» همتای ترک اش در بیانیه ای که توسط وزارت امور خارجه ایران صادر شد، اعلام کردند که ایران و ترکیه برای همکاری با یکدیگر برای پایان دادن به درگیری ها در سوریه و ارسال کمک های بشردوستانه به این کشور توافق کرده اند. این یک دستاورد جدید و مهم است که می تواند به عنوان نشانه ای برای آشکار شدن قریب الوقوع یک پیشرفت مهم در سوریه قلمداد شود.
با این حال، این نسخه رسمی داستان است و اطلاعات کمی در مورد توافقات در پس پرده وجود دارد. با این حال، سفر ظریف مهم است اگر چه ربطی به سفر «محمد بن نایف» ولیعهد عربستان سعودی در روز بعد از آن نداشته باشد. این اقدام همراستا با روندی صورت می گیرد که مقامات ارشد عربستان، به ویژه «عادل الجبیر» وزیر خارجه این کشور در پیش گرفته و به هر مکانی که ظریف دیدار کرده، سری می زنند. تازه ترین نمونه سفر الجبیر به آفریقا بلافاصله پس از بازدید ظریف از این قاره بود. روزنامه الشرق الاوسط معتقد است که دلیل سفر آفریقایی الجبیر جلوگیری از نفوذ ایران بود. تلاش های عربستان سعودی را در این زمینه به دیپلماسی عمومی بسط می دهند. برای مثال وقتی ظریف در تاریخ 10 ژانویه در روزنامه نیویورک تایمز مقاله ای نوشت و در مورد اتهام عربستان سعودی برای حمایت از افراط گرایان ستیزه جو افشاگری کرد، الجبیر یک هفته بعد در 19 ژانویه در همان روزنامه در مطلبی ایران را متهم به حمایت از تروریسم کرد.(!)
به این ترتیب، پرسش کلیدی این است که وقتی بحث گام های بعدی در سوریه مطرح می شود ترکیه طرف چه کسی را خواهد گرفت. یک منبع آگاه در وزارت خارجه ایران به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت: «این دیدارهای پی در پی اخیر توسط مقامات ایرانی و ترک نشانه هایی از پیشرفت های احتمالی جدید در روابط ایران و ترکیه است. این پیشرفت می تواند این دوره از وقایع در منطقه را تغییر دهد و فشارها را بر عربستان سعودی به سوی انزوای استراتژیک تشدید کند. این مسئله شبیه به تحولات اخیر در روابط عربستان و آمریکا است که دولت عربستان سعودی را عصبانی و نگران کرده و آن را در وضعیتی قرار داده که باید در تمامی جبهه ها بجنگد.»