همه پرسی جدایی انگلیس از اتحادیه اروپا هفته گذشته برگزار شد و 52 درصد رای دهندگان به خروج این کشور از اتحادیه اروپا رای دادند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پایگاه اینترنتی آمریکایی «لوبلاگ» با ارائه گمانه زنی هایی در خصوص تاثیر خروج انگلیس از اتحادیه اروپا بر توافق هسته ای ایران نوشت: بریتانیا در یک همه پرسی تاریخی رای به جدا شدن از اتحادیه اروپا داد. تبعات این همه پرسی در سال های آینده مشخص خواهد شد اما آنچه روشن است این است که «برگزیت» (خروج انگلیس از اتحادیه اروپا) بیش از آنکه در مورد بازگشت سیاست های ابرقدرت باشد در مورد امور حوزه اروپایی است. «یان برمر» اعلام کرده است برگزیت از زمان بحران موشکی کوبا قابل توجه ترین ریسک سیاسی است که جهان تجربه کرده است. تعجبی نخواهد داشت اگر توافق هسته ای ایران به عنوان چشمگیرترین دستاورد دیپلماتیک قرن تحت تاثیر تصمیم انگلیس برای خروج از اتحادیه اروپا قرار بگیرد.
این رویداد قطعا در ایران با واکنش هایی روبرو شده است. «حمید ابوطالبی» معاون سیاسی دفتر «حسن روحانی» رئیس جمهور ایران، نسبت به اقدام و رای مردم انگلیس به جدایی این کشور از اتحادیه اروپا واکنش نشان داد و در صفحه شخصی خود در توییتر نوشت: «برگزیت فرصتی برای ایران ست که باید از آن استفاده کند.» از سوی دیگر سردار «مسعود جزایری» معاون ستاد کل نیروهای مسلح رای گیری برگزیت را ستود و آن را نشانه ای از رد سیاست های آمریکایی دانست. این اظهارات نشان می دهد بازیگران سیاسی در ایران نیز با دقت روند برگزیت را زیر نظر دارند.
اما ایران باید به عنوان یک رویداد خوش خیم نگران این اتفاق باشد. عدم اطمینان و آشفتگی که اکنون گریبانگیر اروپا شده ممکن است تاثیر شگرفی بر اجرای برجام بگذارد. در حالی که ایران بر روی ورود مجدد به جامعه جهانی کار می کند که بر هماهنگی مرکزی با اتحادیه اروپا وابسته است، ظرفیت های سیاسی و اقتصادی این اقدام منحرف و فرسوده شده است.
ابزارهای سیاسی
گرچه اکثر مباحثات در خصوص پیشرفت اجرای برجام بر روابط ایران و آمریکا و نقش وزارت خارجه این کشور متمرکز شده است، چارچوب دیپلماتیک اجرای برجام در ساختار اتحادیه اروپا ریشه دارد. ضمیمه چارچوب برجام بر ایجاد یک کمیسیون مشترک برای بررسی و رایزنی در خصوص مسائل مربوط به لغو تحریم ها در میان دیگر مسئولیت های مربوط به مسائل عدم اشاعه تاکید دارد. این ضمیمه به طور ویژه از «فدریکا موگرینی» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا را به عنوان «هماهنگ کننده کمیسیون ویژه» برای اجرای توافق ایران نام برده است.
موگرینی به نوبه خود ریاست بخش خدمات اقدام خارجی اروپا (EEAS)، به عنوان بخش دیپلماتیک اتحادیه اروپا که نقش مرکزی در هماهنگی مذاکرات ایران با قدرت های جهانی ایفا کرده را برعهده دارد. او یک چهره کلیدی در طول مذاکرات هسته ای بود و در کنار «جواد ظریف» وزیر خارجه ایران در طول قرائت بیانیه برجام پشت تریبون قرار گرفت.
در بخش خدمات اقدام خارجی اروپا، پرونده ایران در اختیار «هلگا اشمید» است که به تازگی به عنوان دبیر کل این بخش برگزیده شده؛ اقدامی که زمان بیشتری را برای تمرکز بر روی توافق ایران در اختیار وی قرار می دهد. در زیر مجموعه اشمید، گروه ویژه ای در سطح کارشناسی برای ایران در سال 2015 تاسیس شد. این گروه که توسط «هوگو سوبرال» دیپلمات پرتغالی مدیریت شد، از هفت عضو تشکیل شده و در پشت صحنه به طیف گسترده ای از مسائل مربوط به پیاده سازی برجام می پردازد. ایران منحصر به فرد است زیرا در راس سلسله مراتب سازمانی بخش خدمات اقدام خارجی اروپا نشسته است. ایران یک مسئله پیچیده است و در سال های اخیر برای دیپلماسی اتحادیه اروپا تا حدی مرکزیت پیدا کرده که اجرای برجام در بالاترین سطوح در حال مدیریت است.
در حالی که هماهنگی اتحادیه اروپا یک دارایی برای توافق هسته ای ایران است، در حال حاضر این هماهنگی در معرض خطر قرار گرفته است. اولا، تبعات دیپلماتیک برگزیت می تواند دستور کار بخش خدمات اقدام خارجی اروپا را که قبلا بر روی ایران متمرکز بود، از کار خود منحرف کند. دوما، «دیوید کامرون» استعفای خود را اعلام کرده است، و «فرانسوا اولاند» و «آنگلا مرکل» هم به احتمال زیاد باید بر کنترل احزاب خود متمرکز شوند. وزرای خارجه اروپا که در مذاکرات هسته ای ایران شرکت داشتند در معرض از دست دادن سمت خود هستند. سوما، برگزیت به وضوح تاثیر بسیار زیاد و بدی بر ظرفیت سیاسی اتحادیه اروپا دارد. در حال حاضر، سیاستمداران پوپولیستی نظیر «ماری لوپن» در فرانسه و «گیرت ویلدرز» در هلند خواستار برگزاری همه پرسی برای خروج از این اتحادیه شده اند. هر چه تمرکز بر موضوعات سیاست داخلی بیشتر شود، از ظرفیت رهبران اروپایی برای حضور در عرصه بین المللی کاسته خواهد شد.
ابزارهای اقتصادی
هیچ نهاد هماهنگ کننده دیگری برای توافق ایران خارج از چارچوب اتحادیه اروپا وجود ندارد. نقش مرکزی اتحادیه اروپا در برجام، مرتبط با منافع سیاست خارجی انگلیس، فرانسه، آلمان، بر ظرفیت اجرای برجام و اجماع با آمریکا، روسیه و چین تاثیر گذاشته است. این اجماع در مسیر اجرای رفع تحریم ها از جمله مهمترین بخش های این توافق از منظر ایرانیان بود. بنابراین اگر ایران شاهد رونق اقتصادی مد نظر خود نباشد، توافق هسته ای در معرض خطر قرار خواهد گرفت.
به طور دردسر سازی برگزیت اثر منفی بر توانایی هم انگلیس و هم اروپا در ارائه مزیت های اقتصادی به ایران دارد. مانع اصلی برای سرمایه گذاری و تجارت با ایران تردید بانک های اصلی برای استفاده از فرصت ها در ایران بوده است. بانک های اروپایی نگران گرفتار شدن در تحریم های ثانویه آمریکا بر ایران بوده اند. ظریف از موگرینی و اتحادیه اروپا خواسته است تا از آمریکا بخواهند به بانک های اروپایی اطمینان خاطر بیشتری در مورد تعامل با ایران بدهد. اما تاکنون پیشرفت های کمی در این خصوص صورت گرفته است. اکثر سرمایه گذاران در خصوص سرمایه گذاری در ایران قبل از برگزیت مردد بودند اما اینک حتی تردیدشان بیشتر نیز خواهد شد. از آنجایی که فعالیت های زودهنگام در بازار نشان داده است، برگزیت تاثیر نزولی بر دارایی های بازارهای در حال ظهور داشته است. برگزیت تاثیر نزولی بر بازار های نوظهوری مانند ایران دارد و اگر نوسانات تداوم یابند، ایران فرصتی با جاذبه کمتر برای سرمایه داران خواهد بود.
دومین مانع در خود انگلیس قرار دارد. افراد خوش بین ممکن است این گونه استدلال کنند که رهایی انگلیس از اتحادیه اروپا می تواند به این کشور کمک کند تا از فرصت ها در بازارهای در حال ظهور جهان بهره مند شوند. گرچه تمرکز بر چین و هند بوده، ممکن است ایران از این فهرست جا بماند.
در حقیقت انگلیس برای تجارت با ایران در دوسال گذشته تلاش های بسیاری کرده اما به موفقیت های کمی دست یافته است. در سال 2015 «جورج آزبورن» وزیر دارایی انگلیس قصد داشت هیئت تجاری را به ایران اعزام کند اما با توجه به نگرانی های متحدان منطقه ای، از این کار منصرف شد. انگلیس سال ها است که «لرد نورمان لامونت» را به عنوان نماینده تجاری این کشور در ایران منصوب کرده است اما لرد لامونت موفقیت کمی در گسترش تجارت با ایران بدست آورده و در زمینه سرمایه گذاری مستقیم خارجی بعد از فرانسه، آلمان و ایتالیا قرار گرفته است. امید می رود که لرد لامونت از برگزیت حمایت کند و نفوذ سیاسی پس از همه پرسی کسب کند.
با این وضعیت مدیران شرکت های مهم انگلیسی و اروپایی با چالش لجستیکی و تدارکاتی مواجه می شوند و باید توجه خود را به برنامه های بعد از برگزیت معطوف نمایند. اینک آنها کمتر می توانند منابعی را برای توسعه فرصت ها در ایران به ویژه در سطوح بالا اختصاص دهند. در واقع ایران اولویت برنامه اقتصادی دوره بعد از برگزیت نخواهد بود.
رای گیری برگزیت در کمتر از یک سال از زمان آغاز اجرای برجام برگزار شد. آنچه که ممکن است در حال حاضر برای ما که برجام را دنبال کرده ایم و از به نتیجه رسیدن آن به وجد آمده ایم، شوکه کننده باشد طرز فکرهای مختلف بر چشم انداز سیاسی و اقتصادی آن در حال حاضر است.
زمانی که توافق ایران اعلام شد، به نظر رسید که این مسئله نمونه یک پیروزی بزرگ در همکاری و چشم انداز منافع هفت کشور مختلف به عنوان نمایندگان جامعه جهانی بود که سرانجام با شکل گیری یک توافق مستحکم شد. اما برگزیت و نتیجه آن از بسیاری از جهات، رد نوع سیاستی بود که توافق با ایران را به ارمغان آورد.
ایران در حال بازگشت به جامعه بین الملل است. اما با فروپاشی بالقوه اتحادیه اروپا، به نظر می رسد این جامعه کمتر مورد استقبال قرار گیرد.