در نهایت، زمانی که برجام در سال 2015 امضا شد، آمریکا و اتحادیه اروپا دریافتند که ایران می تواند به غنی سازی ادامه دهد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، «پیتر جنکینز» نماینده پیشین انگلیس در آژانس بین المللی انرژی اتمی در یادداشتی در مجله آمریکایی «نشنال اینترست» در گزارشی نوشت: برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که در ژوئیه گذشته میان ایران و گروه 1+5 مورد توافق قرار گرفت، تا حد زیادی نگرانی ها را برطرف کرد. دستیابی به این توافق 12 سال به طول انجامید و درس های متعددی می توان از این پرونده طولانی و دشوار گرفت.
درس اول، اهمیت کسب دانش از اهداف است زمانی که برنامه هسته ای یک کشور به دلیلی برای نگرانی تبدیل شده است. در اوت سال 2002 ادعا شد که ایران در حال ساخت یک تاسیسات غنی سازی اورانیوم مخفی برای دستیابی به سلاح هسته ای است. در آن زمان هیچ آگاهی در مورد اهداف ایران وجود نداشت و تنها ادعاها و شایعات پخش می شد. در ماه اوت سال 2003 نیز آژانس بین المللی انرژی اتمی گزارش داد که ایران مخفیانه در حال توسعه ظرفیت غنی سازی اورانیوم است. منابع دیگری مدعی شدند که تحقیقاتی در مورد فن آوری سلاح هسته ای در حال انجام است. اما هدف نهایی ایران چه بود؟
انگلیس، فرانسه و آلمان بدون آگاهی از نیات ایران، در تایید گزارش آژانس پیشتاز در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا بودند.
در نتیجه، زمانی که مذاکره کنندگان ایرانی در بهار سال 2005 برای حل و فصل نگرانی ها ابراز تمایل کردند، این سه کشور اروپایی این پیشنهاد را رد کردند. در آن زمان، این کشورها ادعا کردند که محدودیت در غنی سازی و رها کردن رآکتور آب سنگین اراک برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای کافی نیست.
تنها در سال 2007 بود که جامعه اطلاعاتی آمریکا گزارش اطلاعاتی ملی (NIE) را منتشر کرد که بر آن اساس مشخص شد ایران تصمیمی برای دستیابی به سلاح هسته ای نداشته و در سال 2003، پژوهش های مربوط به فن آوری سلاح هسته ای را کنار گذاشته است.
ضعف اطلاعاتی امری خطرناک است. آگاهی از قابلیت های بدون آگاهی از نیات می تواند گمراه کننده باشد و به قضاوت های نادرست منجر شود. اگر آن سه کشور اروپایی در بهار سال 2005 می دانستند قرار است گزارش اطلاعاتی ملی آمریکا در سال 2007 چه باشد، نیازی نبود آن قدر بر توقف غنی سازی ایران اصرار بورزد؛ آنها می توانستند برای یک دوره اعتماد سازی، غنی سازی طولانی را محدود کنند و همان 10 سال قبل به برجام دست یابند.
درس دوم از پرونده ایران مربوط به سیاست گروه تامین کنندگان هسته ای (NSG) می شود. ادعای اینکه ایران برنامه مخفی برای ساخت سلاح هسته ای دارد در سال 2002 و از سوی یک سازمان تروریستی مطرح شد. در مرکز این ادعا، تاسیسات در حال ساخت در نطنز قرار داشت.
در سال 2000 ایران به آژانس اعلام کرد که قصد دارد یک مرکز صنعتی تبدیل اورانیوم در اصفهان راه اندازی کند. در اوت 2002 این مرکز در آستانه تکمیل شدن قرار داشت. بدون در اختیار داشتن یک تأسیسات غنی سازی صنعتی برای مصرف مواد تولید شده در این تاسیسات، راه اندازی چنین مرکزی بی معنا بود.
تهران در واقع نگران بود که اگر غرب در خصوص نطنز آگاه شود، بدون هیچ آگاهی آن را تعطیل کند.
در اینجا سوالی مطرح می شود: آیا سیاست گروه تامین کنندگان هسته ای در ایجاد محدودیت در رابطه با عرضه فن آوری های هسته ای خاص کاری عاقلانه است؟
هنگامی که ان پی تی در سال 1970 به اجرا گذاشته شد، اعلام شد که کشورهای عضوی که سلاح هسته ای ندارند، می توانند به راحتی به فن آوری صلح آمیز هسته ای دست یابند؛ به شرطی که حقی برای خود برای دستیابی به سلاح هسته ای قائل نشوند. با این حال پس از آزمون هند در سال 1974، آمریکا و دیگر تولیدکنندگان عمده تنظیم قوانین را برای محدود کردن دسترسی به فن آوری های حساس مانند غنی سازی آغاز کردند. به این منظور، آنها در سال 1976 از طریق مجموعه ای از دستورالعمل ها، در مورد محدودیت انتقال تجهیزات حساس، تکنولوژی و مواد قابل استفاده در تسلیحات با یکدیگر توافق کردند.
بسیاری از کشورهای عضو ان پی تی خارج از گروه تامین کنندگان هسته ای از این محدودیت ها پیروی نکردند (و هنوز هم پیروی نمی کنند). این کار، بسیاری را از جمله کشورهای جنبش عدم تعهد را به خشم آورد. اگر موثر بودن محدودیت دسترسی به فن آوری های خاص اثبات شده بود، پس این خشم می توانست ارزشش را داشته باشد. اما این محدودیت به طور کامل موثر نبود.
به علاوه، این خشم در نهایت می تواند پیامدهای ناخواسته ای داشته باشد.
کشورهای عضو گروه تامین کنندگان هسته ای باید در سیاست خود تجدید نظر کنند. آنها باید با هر کشور عضو ان پی تی که معتقد است برای تامین نیاز داخلی باید اورانیوم غنی سازی کند، به بحث و گفتگو بنشینند. تامین امکانات غنی سازی تنها یکی از چندین گزینه ای است که می تواند مورد بحث قرار گیرد. مذاکره می تواند به درک نگرانی ها و نیات کشور متقاضی بیانجامد. درک متقابل بهتر از محدودیت می تواند عدم گسترش سلاح را تضمین کند.
درس سوم در مورد ایران این است که برای بسیاری از کشورها در اختیار داشتن فن آوری های پیشرفته هسته ای با اعتبار و شهرت گره خورده است. در مورد ایران، فقدان همدلی کشورهای اروپایی با ایران بین سال های 2003 و 2006 آنها را از این واقعیت بازداشت که برای تصمیم گیرندگان ایران دستیابی به فن آوری هسته ای نوعی اعتبار ملی محسوب می شود. برای این کشورها دستیابی ایران به توانایی غنی سازی بومی غیر منطقی بود و آنها هیچگاه انگیزه نهان این کشور را درک نمی کردند. اکنون همدلی به نظر می رسد چشمان اروپا را به روی این واقعیت باز کرده باشد.
این اعتبارجویی منحصر به ایران نیست. بسیاری از کشورهای عدم تعهد به خصوص در آسیا و آمریکا لاتین به دنبال این هستند که نشان دهند کشورهای آنها سزاوار احترام بین المللی هستند. ایران نیز می خواست جایگاه بین المللی که لیاقت آن را داشت، بازیابد.
درس چهارم، نگرانی ها در مورد استفاده از زور است. نزدیک به یک دهه پس از اوت سال 2002، وزرای انگلیس و آمریکا تاکید کردند که گزینه استفاده از زور علیه ایران همچنان روی میز قرار دارد. در نهایت آنها دریافتند این گزینه اگر هم بتواند نگرانی ها را سریعا برطرف کند، می تواند ایران را به سلاح هسته ای متمایل کند.
چنین اقدامی در عین حال می توانست وجهه بین المللی این کشورها را به شدت خدشه دار کند. در عین حال، چین و روسیه نیز می توانستند از طریق شورای امنیت سازمان ملل، مشروعیت این کار را به شدت زیر سوال ببرند.
پنجمین و آخرین درس این است که اعمال تحریم ها نتایجی را که ادعا می شود، ندارند.
دولت امریکا و دولت های اروپایی مدعی شده اند که تشدید تحریم ها در سال 2012 ایران را پای میز مذاکره آورد. اما شواهدی وجود دارد که نشان می دهد دیپلماسی قهری الزاما در حل و فصل نگرانی ها تاثیری که وانمود می شود را ندارد.
ایران در ژانویه 2012 موافقت کرد تحت نظارت ترکیه با اعضای گروه 1+5 دیدار کند. این موافقت ایران تنها دو هفته پس از تشدید تحریم های اتحادیه اروپا صورت گرفت.
در طول دوازده ماه پس از نشست استانبول در آوریل 2012، ایران و 1+5 پنج بار با یکدیگر دیدار داشتند. (آمریکا و ایران نیز مخفیانه در طول این مدت ملاقات هایی داشتند). محتوای این دیدارها محرمانه باقی مانده است. با این حال، نشست های خبری گاه به گاه نشان داد که اختلافات چندان گسترده نیست.
دیپلماسی قهری هیچ چشم انداز موفقیت آمیزی برای حل مسئله هسته ای ایران به وجود نیاورد و در عین حال گشایشی در کار ایجاد نکرد تا زمانی که در اوت سال 2013 عمل گرایانی در ایران به قدرت رسیدند که مذاکره کنندگانی با اعتماد به نفس بالا و ماهر به مذاکرات فرستادند.
در نهایت، زمانی که برجام در ژوئیه 2015 امضا شد، روشن بود که آمریکا و اتحادیه اروپا دریافته اند ایران می تواند به غنی سازی ادامه دهد. واشنگتن اعلام کرد که ایران با خواسته های آمریکا موافقت کرده پس در نتیجه تحریم های این کشور لغو خواهد شد. اما این تنها بخشی از داستان بود. در مورد امتیازاتی که ایران در سال 2015 پیشنهاد کرده بود، به طور کلی در سال 2005 نیز مذاکره شده بود. این پذیرش غنی سازی ایران - و نه موضوع تحریم ها - از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا بود که به امضای توافق هسته ای منجر شد.
مورد ایران همچنین نشان می دهد نگرانی در مورد گسترش سلاح هسته ای را می توان بدون دیپلماسی قهری (تحریم) نیز حل و فصل کرد.