قطع روابط دیپلماتیک تهران و ریاض در زمانی صورت گرفت که آمریکا و دیگر کشورها امیدوار بودند که همکاری هر چند محدود بین این دو کشور به پایان دادن جنگ در سوریه و یمن و در عین حال کاهش تنش در عراق، بحرین، لبنان و برخی از دیگر کشورها کمک کند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، روزنامه آمریکایی «وال استریت ژورنال» در گزارشی نوشت: عربستان سعودی در روز یکشنبه روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد و به دیپلمات های ایرانی 48 ساعت فرصت داد تا این کشور را ترک کنند؛ اقدامی که بسیاری از تحولات در خاورمیانه را تحت الشعاع قرار خواهد داد.
این اقدام غافلگیر کننده در کنفرانس خبری «عادل الجبیر» وزیر خارجه عربستان و به دنبال انتقادات شدید ایران از اعدام «شیخ نمر باقر النمر» روحانی برجسته شیعه عربستانی و اقدام برخی معترضان در حمله به سفارت عربستان در تهران صورت گرفت.
قطع روابط دیپلماتیک تهران و ریاض در زمانی صورت گرفت که آمریکا و دیگر کشورها امیدوار بودند که همکاری هر چند محدود بین این دو کشور به پایان دادن جنگ در سوریه و یمن و در عین حال کاهش تنش در عراق، بحرین، لبنان و برخی از دیگر کشورها کمک کند.
«مایکل استفنز» یک تحلیلگر از موسسه سلطنتی خدمات متحده در شهر «لندن» گفت: «این یک تنش بسیار نگران کننده است که عواقب زیادی برای مردم منطقه خواهد داشت و به بی ثباتی در سراسر منطقه منجر خواهد شد.»
مقامات آمریکایی گفته اند که قطع روابط ایران و عربستان تلاش های بین المللی برای برقراری صلح را با شکست مواجه می کند.
آمریکا خواستار گفتگوی طرفین شد و «جان کربی» سخنگوی وزارت خارجه این کشور گفت: «ما باور داریم که با توجه به اختلافات گسترده، تعامل دیپلماتیک و گفتگوهای مستقیم همچنین اقداماتی ضروری است و ما ما همچنان رهبران سراسر منطقه را به برداشتن گام های مثبت به سمت رفع تنش ها فرا می خوانیم.»
چشم انداز تعامل میان تهران و ریاض به پایین ترین حد خود طی سال های گذشته رسیده است. عربستان سعودی همواره به ایران به چشم رقیبی در خاورمیانه می نگرد که شتاب این رقابت در سال های اخیر با توجه به جنگ عراق و تحولات مربوط به بهار عربی تشدید شده است.
در بحرین، عربستان سعودی تانگ های خود را در حمایت از حکومت این کشور علیه معترضان به رهبری اکثریت شیعه این کشور جزیره ای ارسال می کند، در سوریه نیز ایران از دولت «بشار اسد» رئیس جمهور این کشور حمایت کرده، در حالی که عربستان سعودی از تروریست های این کشور حمایت مالی و لجستیکی کرده است. و در یمن، عربستان سعودی یک عملیات هوایی علیه انصارالله آغاز کرده که ایران اعتراض خود را به این اقدام اعلام کرده است.
دیگر نگرانی عربستان در خصوص توافق هسته ای ایران است که مدعی شده می تواند توانایی تهران را برای گسترش نفوذ خود افزایش دهد. و ایران نیز پس از فاجعه منا و کشته شدن 2400 زائر از جمله 450 ایرانی خشمگین است.
اما آنچه در نهایت به تنش مستقیم میان دو کشور منتهی شد، موضوع اعدام روز شنبه ی شیخ النمر بود. دولت عربستان سعودی او را به دامن زدن به خشونت ها در این کشور متهم کرد و او را با 46 نفر دیگر که گفته می شود از اعضای القاعده بوده اند، اعدام کرد.
این اقدام خشم بسیاری را در منطقه برانگیخت و رهبران شیعه از عربستان به دلیل اعدام این رهبر شیعه انتقاد کردند.
پس از آن در روز شنبه، شماری از معترضان در تهران پس از تظاهرات مقابل سفارت عربستان، به این مکان حمله کردند.
«حسن روحانی» رئیس جمهور ایران نیز این اعدام را محکوم کرد، اما گفت که حمله به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری عربستان در مشهد به وجهه ایران آسیب زد. وی در بیانیه ای گفت: « حرکتی که توسط جمعی افراد افراطی در تهران و مشهد صورت گرفت و به وارد آمدن خسارت به سفارت و کنسولگری کشور عربستان منجر گردید، به هیچ عنوان قابل توجیه نیست و قبل از هر چیزی توهین به نظام و لطمه به آبروی جمهوری اسلامی ایران تلقی می شود. همه مسئولان نظام، عزم قاطع دارند که با این خودسری ها و اعمال مجرمانه برخورد جدی شود.»
«بان کی مون» دبیر کل سازمان ملل متحد نیز روز شنبه گفت که از اعدام شیخ نمر و گروهی دیگر که نگرانی های جدی بر سر ماهیت اتهامات و عادلانه بودن روند برگزاری دادرسی پرونده اتهامات آنها وجود دارد، عمیقا متاسف است. اتحادیه اروپا نیز در جملات مشابهی آزادی بیان و احترام به حقوق مدنی و سیاسی در عربستان را زیر سوال برد.
دولت اوباما نیز با توجه به حساسیت تعامل دو کشور موضع روشنی در قبال این اقدام عربستان سعودی اتخاذ نکرد.
وزارت خارجه عربستان روز یکشنبه به انتقادات ایران پاسخ داد و ساعاتی بعد، الجبیر اعلام کرد که روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع خواهد کرد. وی در یک کنفرانس خبری در شهر «ریاض» مدعی شد که به ایران اجازه نخواهد داد امنیت این کشور را تضعیف کند.
«عباس کاظم» عضو ارشد سیاست خارجی در دانشکده مطالعات پیشرفته بین المللی در دانشگاه «جان هاپکینز» گفت: «این دو کشورها به یکدیگر اعتمادی ندارند و اکنون عربستان به این تحولات به عنوان فرصتی برای افزایش سطح تنش ها می نگرد.»
این در حالی است که نگرانی هایی در خصوص تاثیرگذاری این تنش بر بحران سوریه و دور جدید مذاکرات در این خصوص وجود دارد. این مذاکرات که قرار است در ماه جاری آغاز شود، نخستین مذاکراتی است که دولت سوریه، مخالفان و طیف وسیعی از کشورها از جمله ایران و عربستان را دور یک میز جمع می کند.
یکی از مقامات ارشد دولت اوباما گفت: «بدیهی است که ما نگران این وضعیت هستیم اما پیش بینی در خصوص تبعات آن زود است.»
با این حال، مقامات دولت اوباما از تلاش ایران برای کنترل اوضاع در اطراف سفارت عربستان تقدیر کردند. «مایکل مورل» معاون رئیس سابق سازمان سیا در مصاحبه با شبکه «سی بی اس» آمریکا گفت: «ایرانیان در این مورد مسئولانه عمل کردند و پلیس به سرعت وارد عمل شد و تعدادی را بازداشت کرد.»
با وجود این، برخی مقامات و کارشناسان بر این باورند که این تنش بر جنگ سوریه و یمن، حداقل برای مدتی، تاثیر گذار خواهد بود. و این در حالی است که در هفته های آینده آمریکا و شرکای وی در مذاکره با ایران در تدارک اجرایی کردن برجام از جمله اقدامات لازم در جهت لغو تحریم ها خواهند بود.
مدت کوتاهی پس از اعلام خبر اعدام شیخ نمر در روز شنبه، عربستان سعودی گفت که به آتش بس دو و نیم هفته ای در یمن که هرگز واقعا به آن متعهد نبود، پایان خواهد داد.
عربستان سعودی تقریبا 10 ماه پیش عملیات نظامی خود را در یمن آغاز کرد و مدعی شد انصارالله را که مورد حمایت ایران است هدف قرار خواهد داد. اما دیپلمات های غربی می گویند که سعودی ها در خصوص نقش ایران حداقل در شروع این جنگ اغراق آمیز عمل کرده اند. با این حال، ائتلاف نظامی به رهبری عربستان سعودی، با حمایت آمریکا، هزاران نفر از غیر نظامیان را در حملات هوایی کشته است.
مذاکرات صلح که ماه گذشته در سوئیس برگزار شد، به شکست انجامید و امید کمی وجود دارد که دور بعدی آن که هفته آینده قرار است برگزار شود، به نتیجه برسد.