ضعف کنونی عربستان را می توان در عرصه های مختلف می توان به خوبی مشاهده کرد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پایگاه تحلیلی «فارین پالیسی این فوکوس» و روزنامه «نیشن» در گزارشی مشترک به قلم «کان هالینان» نوشتند: در هشت دهه گذشته عربستان سعودی محتاطانه عمل کرده و با استفاده از ثروت عظیم نفتی خود بی سروصدا به گسترش محافظه کارانه اسلام خود در سراسر جهان اسلام پرداخته و به طور مخفیانه رژیم های سکولار در منطقه اش را تضعیف کرده و عاقلانه خود را در حاشیه قرار داده در حالی که دیگران جنگیده و کشته شده اند. این پول عربستان بود که به دست مجاهدین افغانستان رسید و هزینه تهاجم صدام به ایران را تامین کرد و هزینه های مورد نیاز جنبش های افراطی و گروههای تروریستی از قفقاز گرفته تا هندوکش را تامین کرد.
عربستان سیاستی متعادل نداشته بلکه سیاستی محتاطانه را دنبال کرده است.
امروز این دیپلماسی محتاطانه عربستان از بین رفته و خاندان سعودی بیش از هر زمان دیگری از زمان تاسیس این کشور در سال 1926 تاکنون آسیب پذیر شده است. دلایل اوضاع آشفته کنونی را می توان در این دید که به چه آسانی با وجود ثروت هنگفت غرور و توهم می تواند در هم شکسته شود.
سیاست نادرست نفتی
نخستین اشتباه عربستان، تصمیم استراتژیک این کشور در پاییز سال گذشته مبنی بر تضعیف رقبایش با افزایش تولید نفت خود و در نتیجه کاهش قیمت جهانی بود.
عربستان پیش بینی کرده بود که اگر قیمت یک بشکه نفت از بیش از 100 دلار به حدود 80 دلار کاهش یابد، رقبایی که بر منابع گران تر و فناوری های جدید اتکا دارند - از جمله استخراج کنندگان نفت شل در آمریکا، شرکت های اکتشاف نفت در اقیانوس منجمد شمالی و تولید کنندگان نوظهور مانند برزیل - از دور رقابت خارج خواهند شد. در عوض این وضعیت به ریاض اجازه می دهد تا سهم رو به کاهش خود از بازار انرژی را پس بگیرد. چنین وضعیتی همچنین این مزیت را داشت که قیمت های پایین تر نفت به کشورهای متکی به نفت که سعودی ها آنها را دوست نداشتند - از جمله روسیه، ونزوئلا، اکوادور و ایران - آسیب وارد کند.
این شیوه تا حدی جواب داد. صنعت نفت آمریکا تولید خود را کاهش داده، اکتشافات نفتی در کانادا کاهش یافته است و بسیاری از حفاران در اقیانوس منجمد شمالی فعالیت خود را متوقف کرده اند. و در حقیقت، کشورهایی مانند ونزوئلا، اکوادور و روسیه آسیب های جدی اقتصادی دیده اند.
اما مسائل دیگری نیز وجود داشت که عربستان از آن غافل مانده بود. برای مثال رکود اقتصادی در چین تقاضا در این کشور را کاهش داده و قیمت نفت را بیش از پیش کاهش داده بود.
بدین ترتیب قیمت نفت از بشکه ای 115 دلار در ژوئن سال 2014 به حدود 44 دلار کنونی رسیده است. در حالی که تولید هر بشکه نفت عربستان کمتر از 10 دلار هزینه دارد، عربستان برای متوازن کردن بودجه خود به نفتی با قیمت بین 95 تا 105 دلار نیاز دارد. مقامات سعودی که پیش بینی کرده بودند قیمت نفت به کمتر از 80 دلار کاهش نخواهد یافت - و این وضع موقتی و چند ماهه خواهد بود - اکنون برای جبران این اختلاف قیمت، در حال مصرف ذخایر ارزی خود هستند.
در حالی که احتمال می رود قیمت های نفت در پنج سال آینده افزایش یابد، پیش بینی می شود قیمت هر بشکه نفت در آینده به بیش از 65 دلار نرسد. در عین حال پیش بینی می شود بدهی عربستان از 6.7 درصد از تولید ناخالص داخلی آن در سال جاری به 17.3 درصد در سال آینده افزایش یابد و کسری بودجه آن در سال 2015 به 130 میلیارد دلار برسد.
این کشور اکنون مجبور است ماهانه 10 میلیارد دلار از ذخایر ارز خارجی خود را برای پرداخت صورت حساب هایش برداشت کند و از بازار مالی بین المللی پول قرض بگیرد. اخیرا «مسعود احمد» مدیر منطقه ای صندوق بین المللی پول به ریاض هشدار داد که این کشور ذخایر مالی خود را طی پنج سال به پایان می رساند؛ مگر اینکه بودجه خود را به شدت کاهش دهد.
خرید صلح همزمان با تامین مالی جنگ
عربستان نمی تواند صلح را بخرد و همزمان جنگ را تامین مالی کند.
زمانی که رویداد موسوم به «بهار عربی» در سال 2011 رخ داد، عربستان سعودی 130 میلیارد دلار به اقتصاد کشورش پول تزریق کرد و دستمزدها را بالا برد، خدمات را بهبود بخشید و فرصت های شغلی برای جمعیت رو به رشد خود ایجاد کرد. عربستان سعودی یکی از جوان ترین جمعیت ها را در خاورمیانه دارد که بسیاری از آنها بیکار و با تحصیلات کم هستند. حدود 25 درصد از جمعیت عربستان در فقر زندگی می کنند. صرف پول اوضاع در عربستان را کنترل می کند و در عین حال با سرکوب شدید حیات سیاسی این کشور را تامین می کند اما این وضعیت تا چه زمان می تواند ادامه یابد؟
سعودی ها با مداخله های خارجی نادرست خود در حال از بین بردن منابع مالی این کشور هستند. در ماه مارس این پادشاهی با این ادعا که ایران حامی یکی از جناحهای جنگ یمن بوده، مداخله در جنگ داخلی یمن را آغاز کرد و بمباران، محاصره دریایی و حملات زمینی محدود به راه انداخت - نتیجه گیری که حتی آمریکایی ها نیز با آن موافق نیستند.
عربستان سعودی بار دیگر دچار اشتباه محاسباتی شد؛ این در حالی بود که یکی از متحدان اصلی اش یعنی پاکستان به آنها هشدار داد که در مسیر نادرستی پیش می روند. غرور پادشاهی عربستان تا حدودی به سبب این توهم بود که حمایت آمریکا موجب خواهد شد جنگ در یمن سریع به نتیجه برسد و پایان یابد. آمریکایی ها عربستان سعودی را مسلح می کند، اهداف بمباران را اعلام و از محاصره دریایی حمایت می کنند و به هواپیماهای جنگی عربستان سوخت رسانی می کنند.
اما جنگ در یمن بعد از گذشت هفت ماه به یک بن بست تبدیل شده است. پنج هزار نفر از جمله بیش از 500 کودک در این جنگ کشته و شهرها با خاک یکسان شده اند و نفرت از عربستان را در دل بسیاری از مردم یمن انداخته است. جنگ عربستان همچنین یک بحران وحشتناک غذایی و پزشکی و نیز فرصت هایی را به وجود آورده است تا داعش و القاعده مناطقی در جنوب یمن را به تصرف خود در آورند. تلاش های سازمان ملل برای بررسی احتمال وقوع جنایات جنگی در یمن، توسط عربستان و آمریکا با مانع مواجه شده است.
از آن جایی که سعودی ها متوجه شده اند، جنگ اقدامی بسیار پر هزینه است - بار مسئولیتی که در شرایط عادی می توانند آن را به دوش بکشند ولی در زمانی که تنها محصول صادراتی ریاض یعنی نفت رو به کاهش است تامین هزینه های جنگی غیر ممکن است.
یمن تنها جنگی نیست که عربستان در آن دخالت دارد. ریاض همراه با قطر و امارات متحده عربی گروه های بسیاری را که سعی در براندازی «بشار اسد» رئیس جمهور سوریه دارند، تامین مالی می کنند. در زمان آغاز بحران سوریه در سال 2011 عربستان به همراه ترکیه و آمریکا پیش بینی کردند که اسد در چند ماه سرنگون می شود.
اما سعودی ها باز هم دچار اشتباه محاسباتی شدند و دولت سوریه سقوط نکرد. روسیه نیز حملات هوایی علیه مواضع داعش را در سوریه آغاز کرده است. و در چنین شرایطی لازمه ایجاد هرگونه منطقه پرواز ممنوع، مواجهه با نیروی هوایی روسیه است.
این جنگ موجی از پناهجویان را به راه انداخته که زنگ هشداری برای اتحادیه اروپا محسوب می شود.
هدف عربستانی ها برای منزوی کردن ایران نیز شکست خورده است. با وجود تلاش های عربستان و اسرائیل برای از بین بردن توافق هسته ای ایران و گروه 1+5 با موفقیت این توافق را با ایران نهایی کردند. واشنگتن نیز به سبب اصرار مسکو، از موضع خود در خصوص مخالفت با حضور ایران در مذاکرات در خصوص بحران سوریه عقب نشینی کرد.
بحران داخلی
عربستان که در سوریه با مانع روبه رو شده و در یمن در باتلاق فرو رفته است و منابعش بسیار شکننده شده است، همزمان با ناآرامی فزاینده ای در جنوب و شرق این کشور روبه روست. داعش نیز با بمب گذاری هایی شیعیان عربستان را هدف قرار داده است.
فاجعه حج امسال - که جان بیش از 2100 زائر را بر اثر ازدحام جمعیت گرفت - نیز موجب خشم از مقامات سعودی به سبب تعلل در بررسی این موضوع شده است. سعودی ها مدعی شدند که تنها 769 نفر در این حادثه جان باخته اند، آماری که هیچ کشوری در جهان آن را نپذیرفته است. و شایعاتی وجود دارد که مسدود کردن مسیرها برای عبور شاهزاده سعودی عامل این ازدحام جمعیت بوده است.
برخی از این اشتباه ها را می توان به پای «سلمان بن عبد العزیز آل سعود» پادشاه عربستان و نسل جوان و تهاجمی تر سعودی هایی گذاشت که وی آنها را در مناصب مهم به کار گماشته است. اما برخی از این مشکلات عربستان را باید از چشم برخی از تحولات منطقه دید.
ایران با منابع انرژی غنی، جمعیت تحصیل کرده و صنایع قوی در حال تبدیل شدن به یک بازیگر منطقه ای اصلی است. ترکیه در هرج و مرج سیاسی است. و بحران سوریه ادامه دارد.
در چنین شرایطی عربستان راهکارهای کمی برای مقابله با مشکلات خود در اختیار دارد.