پایگاه اطلاع رسانی جماران: حوادث صدر اسلام و بهویژه رویدادهای دوران حیات پیامبر عظیمالشأن اسلام(ص) همواره مورد توجه اندیشمندان و متفکران اسلامی و غیراسلامی قرار گرفته است. اهمیت این رویدادها از این جهت است که هم افراد تاثیرگذار در این حوادث، حائزاهمیت بودند و هم خود آن رویداد در روند تاریخی اسلام موثر بوده است اما در میان همه این اتفاقات، حادثه فتح مکه میتواند از جهات گوناگون اهمیت بیشتری داشته باشد.
نکته قابلتوجه در فتح مکه، تلاش همهجانبه پیامبر(ص) برای تصرف این شهر با کمترین هزینه و خسارت جانی و پرهیز از هرگونه اعمال قدرت و خشونت و خونریزی و جنگ تنبهتن است. پررنگ جلوهدادن این رویداد مهم تاریخی که در صدر اسلام با تدبیر و دقت و همت والای پیامبراکرم(ص) به سرانجام رسید، در روزگار کنونی میتواند تلاشهای رسانههای ضداسلامی در ارائه چهره خشن از اسلام را خنثی کند. حادثه فتح مکه علاوهبر این نکته، درسهای قابلتوجه دیگری نیز دارد که با توجه به جزئیات این رویداد تاریخی قابل دستیابی و استفاده است و علاقهمندان به آن میتوانند به کتب تفصیلیای که در اینباره نگاشته شده است، رجوع کنند. ما در این نوشتار تلاش میکنیم نگاه تاریخی گذرا به این رویداد مهم داشته باشیم.
سال ششم هجری، پیامبراسلام(ص) در حدیبیه قرارداد صلح را با سران کفر امضا کردند. آن روز شاید بسیاری از اطرافیان ایشان تصور نمیکردند که این قرارداد قرار است کلید فتح مکه و بازگرداندن قبله مسلمانان به اهلش باشد. اما دو سال پس از این ماجرا بود که این اتفاق افتاد و کلمه توحید بر فراز خانه توحید طنینانداز شد.
براساس یکی از بندهای توافقنامه حدیبیه، مسلمانان و قریش مىتوانستند با هر قبیلهاى پیمان ببندند. براساس این ماده، قبیله «خزاعه» با مسلمانان همپیمان شدند و پیامبر اسلام دفاع از آب و خاک و جان و مال آنان را به عهده گرفتند و در مقابل نیز قبیله «بنىکنانه» که از دشمنان دیرینه قبیله «خزاعه» و هممرز آنان بودند، با قریش همپیمان شدند. قریشیان سال هشتم و در پی ناکامی مسلمانان در یک ماموریت نظامی، تصور کردند مسلمانان دچار ضعف شدهاند و براساس همین تحلیل نادرست، اقدام به توزیع سلاح در میان بنیکنانه کردند. افراد بنیکنانه نیز شبانه و به وسیله سلاحهای اهدایی قریش به قبیله خزاعه هجوم بردند و جمعی از آنان را به قتل رساندند. خبر این اقدام ناجوانمردانه خیلی زود به پیامبراسلام(ص) رسید و این رفتار آنان، نقض آشکار قرارداد صلح از سوی مکیان به حساب میآمد؛ در این میان پیامبر گرامی اسلام(ص) به آسیبدیدگان دلداری و وعده دادند که در برابر این عمل ننگین، سکوت نخواهند کرد. اما هیچکس تصور نمیکرد پیامبر اسلام(ص) تصمیم دارند ریشه این عهدشکنی را بَر کنند و مکه را از شر بتپرست و بتپرستی پاک کنند.
این تصمیم مهم باید با رعایت کامل اصل غافلگیری اجرایی میشد. زیرا پیامبر(ص) درصدد بودند با کمترین درگیری و جلوگیری از هر گونه خونریزی و خشونت، مکه را فتح کنند و اگر احیانا مکیان از تصمیم ایشان آگاه میشدند، درگیری پیش میآمد و چهبسا کشتار بزرگی اتفاق میافتاد. به همین دلیل براى عملى ساختن این مهم، تمام راههای منتهى به مکه، تحت مراقبت ماموران حکومت اسلام قرار گرفت و رفت و آمدها، شدیدا کنترل میشد تا مبادا خبری از تصمیم بزرگ پیامبر(ص) برای فتح مکه به اهالی آن دیار برسد.
لشکریان اسلام در حالی خود را آماده و مهیا برای نهایی کردن تصمیم پیامبر(ص) میکردند که ناگهان جبرئیل به پیامبر عظیمالشأن اسلام(ص) گزارش داد یکی از اهالی شهر مدینه، نامهاى حاوی خبر حمله قریبالوقوع مسلمانان به مکه نوشته و به زنى به نام «ساره» پولی داده است تا وی آن نامه را به قریش برساند.
پیامبر(ص) به محض اطلاع از این خبر، به امیرمومنان علی(ع) ماموریت دادند که به همراه دو نفر دیگر، آن زن را تعقیب کنند، او را دستگیر کرده و نامه را از وى بگیرند، زیرا ایشان کاملا آگاه بودند که اگر مکیان از تصمیم بزرگشان آگاهی پیدا میکردند، واقعهای خونین به پا میشد و پیامبر برای جلوگیری از این اتفاق ناچار بودند جلوی هرگونه درز خبری را بگیرند.
امیرمومنان علی(ع) به اتفاق همراهانشان در نقطهای به آن زن رسیدند و از او خواستند تا نامه را به آنان بدهد. اما او وجود نامه به همراه خود را تکذیب میکرد. على(ع) در مقام یک سرباز مطیع و معتقد فرمود: «به خدا قسم! پیامبر هرگز خلاف نمىگوید، باید نامه را بدهى.»
پافشاری حضرت علی(ع) و اطمینان ایشان به سخن پیامبر(ص)، سبب شد ساره دست از انکار بردارد. او پذیرفت که همراه خود نامهای دارد و بعد به حضرت گفت که مقدارى فاصله گیرد. سپس نامه کوچکى را از لابهلاى تابهاى گیسوان بلند خود بیرون آورد و به امام على(ع) تسلیم کرد و به این ترتیب بود که یکی از توطئهها علیه تصمیم حضرت محمد(ص) خنثی شد. سپاه اسلام روز دهم ماه مبارک رمضان از مدینه به سمت مکه حرکت کرد. پیامبر(ص) در طول مسیر نیز مراقب بودند که اهل مکه از حرکت مسلمانان آگاهی پیدا نکنند. در طول این مسیر اتفاقی افتاد که چهره مهربان پیامبر(ص) را به تصویر میکشد.
جریان از این قرار بود که دو نفر از بنیهاشم مسلمان نشده بودند. این دو نیز با شیوع اسلام در سرتاسر شبهجزیره، تصمیم گرفتند مکه را ترک کنند و به مسلمانان بپیوندند. آنان در نیمه راه با لشکر اسلام روبهرو شدند و با توجه به رفتار بسیار خصمانهای که در دوران کفرشان با مسلمانان داشتند، چندان از حضور این دو نفر، از سوی مسلمانان استقبال نشد.
امیرمومنان علی(ع) که نسبت به روحیات و عواطف پیامبر(ص) آشنا بود، به هر دو نفر فرمودند: «بروید در برابر پیامبر رحمت(ص) بایستید و جملهاى را که برادران یوسف، در مقام معذرت و عرض پوزش به ایشان گفتند، شما نیز بر زبان جارى سازید.»
{ برادران یوسف در مقام درخواست عفو چنین گفتند:
لَقَدْ آثَرَکالله عَلَینا وَ ان کنا لَخاطِئِینَ؛ خدا تو را بر ما برترى داده و ما از خطاکاران بودیم.
یوسف از شنیدن جمله فوق، آنها را با جمله زیر عفو کرد و گفت: لا تَثْرِیبَ عَلَیکمُ الْیوْمَ یغْفِرُ الله لَکمْ وَ هوَ أَرْحَمُ الراحِمِینَ؛ امروز بر شما مواخذهاى نیست، خدا شما را بخشید و او ارحمالراحمین است}.
سپس امیرمومنان(ع) افزودند: «اگر شما جمله اول را بر زبان جارى سازید، او حتما شما را با جمله دوم پاسخ خواهد داد، زیرا ایشان رحمه للعالمین هستند.» آنان از آن راهى که امیر مومنان نشان داده بود، وارد شدند. پیامبر(ص) نیز مانند یوسف و با رویی گشاده و بخششی بیمثال از خطاهاى آنان گذشت و آنان را به دین مبین اسلام دعوت کرد؛ سپس هر دو از آن لحظه لباس جهاد بر تن کردند و تا پایان عمر در آیین توحید پایدار ماندند و به این ترتیب جلوهای از رحمت پیامبر(ص) نمایان شد.
سپاه اسلام به نزدیکی مکه رسیده بود و هنوز مکیان از حضور آنان آگاهی نداشتند. این بار نیز پیامبرگرامی اسلام(ص) تدبیری اندیشیدند و دست به اقدامی زدند که بتوانند بدون درگیری و جنگ مکه را تصرف کنند. ایشان دستور دادند سربازان اسلام در نقاط مرتفع آتش افروزند و براى ایجاد ترس و وحشت بیشتر، دستور دادند هر فردى بهطور مستقل آتشافروخته، تا نوارى از شعلههاى آتش تمام کوهها و نقاط مرتفع را فراگیرد تا مکیان به فکر جنگ و خونریزی نیفتند و بدون هرگونه مقاومت نظامی تسلیم محمد(ص) شوند.
زبانههاى آتش و شعلههاى آن در دل شب رعب و وحشتى در دل اهل مکه انداخت و توجه آنها را به جانب نقاط مرتفع جلب کرد. «ابوسفیان بن حرب» به همراه چند نفر از افراد خود، که از سران مکه بودند براى تحقیق از مکه بیرون آمدند و در اطراف مکه با عباس عموی پیامبر(ص) روبهرو شدند. عباس با توجه به آگاهی از تصمیم پیامبر(ص)، به آنان گفت: «به خدا سوگند! این شعلهها و آتشها مربوط به سربازان محمد(ص) است. او با سپاه بس نیرومند به جانب قریش آمده و هرگز قریش تاب مقاومت آن را ندارند.» سخنان عباس، لرزه شدیدى بر اندام ابوسفیان افکند و در حالى که بدنش مىلرزید و دندانهایش به هم گره خورده بود، رو به عباس کرد و گفت: «پدر و مادرم فدایت! چاره چیست؟»
عباس گفت: «چاره این است که همراه من به ملاقات پیامبر(ص) بیایى و از او امان بخواهى وگرنه جان همه قریش در خطر است.»
سپس او را همراه خود به اردوگاه مسلمانان برد و صبح فردا ابوسفیان خدمت پیامبر رحمت(ص) رسید. شاید برخی انتظار داشتند که پیامبر(ص) او را بهخاطر همه جنایتهایی که در تمام این دوران و با تمام توان علیه مسلمانان کرده است، به مرگ محکوم کنند. ابوسفیان نیز چهبسا انتظار چنین حکمی را میکشید. او با وحشتی که سرتا پایش را فراگرفته بود، در برابر پیامبر(ص) قرار گرفت. وقتى چشم پیامبر(ص) به ابوسفیان افتاد، گفت: «آیا وقت آن نشده است که بدانى جز خداى یگانه، خدایى نیست؟» ابوسفیان در پاسخ وى گفت: «پدر و مادرم فداى تو باد، چقدر بردبار و کریمی و با بستگان خود مهربانى؛ من اکنون فهمیدم که اگر خدایى جز خدای تو بود تاکنون به سود ما کارى انجام مىداد.» پیامبر(ص) پس از اقرار وى به یگانگى خدا افزود: «آیا وقت آن نشده که بدانى من پیامبر خدایم؟» ابوسفیان هر چند بدون ایمان و باور حقیقی، جمله قبلى خود را تکرار کرد و گفت: «چقدر تو بردبار و کریمى و با خویشاوندان مهربانى؛ من نیز به رسالت شما ایمان آوردم.»
این ایمان ابوسفیان هرچند مطلوب نبود اما برای پیامبر(ص) که درصدد بودند مکه بدون درگیری و خشونت و پرهیز از هرگونه خونریزی فتح شود، مغتنم شمرده میشد. رسول رحمت(ص) به ابوسفیان و همراهانش اجازه دادند به مکه برگردند و به مردم اطمینان دهند که هرکس به محیط مسجدالحرام پناهنده شود یا سلاح به زمین بگذارد و در پی کارزار با سپاهیان اسلام نباشد و بىطرفى خود را اعلام کند یا در خانهاش را ببندد یا به خانه ابوسفیان پناه ببرد، از تعرض ارتش اسلام محفوظ خواهد ماند. البته پیش از آن که برود، ابوسفیان در کنار پیامبر(ص) ایستاد و سپاه عظیم اسلام را مشاهده کرد و همین امر نیز باعث شد او کاملا روحیه خود را ببازد و توهم هرگونه ایستادگی در برابر سپاه عظیم و شکستناپذیر اسلام را از سرش بیرون کند.
ابوسفیان به مکه بازگشت و خبر حضور سپاه بزرگ اسلام را به مکیان منتظر داد و ضمن ابلاغ پیام پیامبر(ص) در باب محدودههای امن، آنان را از هرگونه مقابله و درگیری هراساند. ابوسفیان با این پیام، آنچنان روحیه مردم مکه را تضعیف کرد که اگر فکر مقاومت در دستهاى نیز وجود داشت به کلى از بین رفت.
پیامبر اسلام(ص) در این شرایط و با تدبیری که از پیش اندیشیده بودند، بدون هیچگونه مقاومتی از سوی مکیان، وارد شهر مکه شدند. مرکب رسول خدا با حشمت و شکوه هرچه تمامتر، از بالاترین نقطه مکه وارد شهر شد و در «حجون» کنار قبر عم بزرگوار خود «ابوطالب» فرود آمد و خیمه مخصوصى براى حضرتش زده شد تا به استراحت بپردازند. پیامبر(ص) اندکی استراحت کردند و سپس در حالى که سوار بر شتر بودند، براى زیارت و طواف خانه خدا رهسپار مسجدالحرام شدند. لباس نظامى بر تن و کلاهخود بر سر داشتند و مهاجران و انصار با هالهاى از عظمت او را پوشانده بودند.
در مسیر آن حضرت، مسلمانان و مشرکان ایستاده بودند؛ گروهى از خشم و ترس بهتزده بودند، دستهاى ابراز شادى مىکردند. پیامبر عظیمالشأن اسلام با اقتدار وارد مسجد شدند و وقتی در برابر حجرالاسود رسیدند، تکبیر گفتند. اصحاب نیز به پیروى از آن حضرت با صداى بلند تکبیر گفتند. شور عجیبى در مسجد حکمفرما بود و شادی در دل آنان موج میزد. مسلمانان در خاطرشان روزهایی زنده شد که در مکه به خاطر اسلام و کلمه الله توسط مشرکان و بتپرستان تازیانه خوردند و شکنجه شدند ولی اکنون با افتخار و اقتدار کلمه توحید و یگانهپرستی را در مسجدالحرام و در قلب مکه فریاد میکنند. پیامبر(ص) آنگاه طواف خانه خدا را شروع کردند. و حین طواف چشمان مبارکشان به بتهای بزرگی افتاد که فضای مسجدالحرام را آلوده کرده بود. رسول اکرم(ص) از حضرت علی(ع) خواستند برای سرنگونی بتها به یاری ایشان بیاید. پیامبرگرامی اسلام(ص) با کمک امیرمومنان علی(ع) بتهای ظلم و جور و تحجر و خرافهگرایی را نابود ساختند تا دیگر نشانی از واپسگرایی و تحجر در شهر مقدس مکه باقی نماند و سپس طواف را به پایان رساندند و در نقطهای قرار گرفتند تا با مردم سخن بگویند. سکوت تامى بر
محوطه مسجد و بیرون آن حکمفرما بود. نفسها در سینه ها حبس شده و مردم مکه و بتپرستان در آن لحظات به یاد آن همه ظلم و ستم و بیدادگرىهاى خود افتاده، فکرهاى مختلفى مىکردند و هرکدام برای خود سرنوشتی دردناک را تصور میکردند.
صدای سرشار از امید و مهربانی پیامبر رحمت در آن سکوت طنینانداز شد: «ما ذا تقولون؟ و ما ذا تظنون؟!»؛ «چه مىگویید و درباره من چگونه فکر مىکنید؟!»
مردم بهتزده و حیران و بیمناک ولی امیدوار به فضل و رحمت و رافت پیامبر عظیمالشأن اسلام، همگى با صداى لرزان و شکسته، گفتند: «ما جز خوبى و نیکى چیزى درباره تو نمىاندیشیم؛ تو را برادر بزرگوار خویش و فرزند برادر بزرگوار خود مىدانیم.» و بعد منتظر ماندند تا تصمیم پیامبر(ص) را درباره خود بشنوند. پیامبر رحمت(ص) پس از شنیدن این سخن پاسخ دادند: «من نیز همان جملهاى را که برادرم یوسف به برادران ستمگر خود گفت، به شما مىگویم: «لا تَثْرِیبَ عَلَیکمُ الْیوْمَ یغْفِرُ الله لَکمْ وَ هوَ أَرْحَمُ الراحِمِینَ»؛ امروز بر شما ملامتى نیست، خداوند گناهان شما را مىآمرزد و او ارحمالراحمین است.»
سپس رسول رحمت(ص) فرمودند: «شما مردم، هموطنان بسیار نامناسبى بودید. رسالت مرا تکذیب کردید و مرا از خانهام بیرون ساختید و در دورترین نقطه- که به آنجا پناهنده شده بودم- با من به نبرد برخاستید، پیروان آیین اسلام را شکنجه میکردید و به قتل میرساندید ولى من با این همه جرائم و جفاهایی که در حق من و پیروان من کردید، شما را بخشیده و بند بردگى را از پاى شما باز مىکنم و اعلام مىکنم: اذهبوا فأنتم الطلقاء؛ بروید دنبال زندگى خود، همه شما آزاد و رهایید.»
اینگونه بود که پیامبر گرامی اسلام(ص) با تدبیر و دوراندیشی بیمثال خود اعلام عفو عمومی کردند و بدون هیچگونه خونریزی و خشونت مکه را فتح کردند و قبله را به اهالی قبله سپردند. هنگام نمازظهر رسید. بلال به امر رسولالله بر بالای بام کعبه رفت و مرگ ظلم و ستم و تحجر و واپسگرایی را با ندایی ملکوتی اعلام کرد: « اللهاکبر؛ اللهاکبر»
مرتضی اشراقی، پژوهشگر حوزه