جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

در اولین روز نشست «سقوط پهلوی نقدی از درون» عنوان شد:

اصلاحات ارضی و سرکوب مبارزه مسلحانه نیروهای مذهبی عامل سقوط نظام شاهنشاهی بود

کد خبر: ۷۳۲۰۹
اصلاحات ارضی و سرکوب مبارزه مسلحانه نیروهای مذهبی عامل سقوط نظام شاهنشاهی بود

محمد بهشتی: سقوط نظام شاه از همان سال 42 پس از مطرح شدن موضوع اصلاحات ارضی رقم خورد. خانیکی: حریف طلبیدن نظام شاهنشاهی و سرکوب مبارزه مسلحانه نیروهای مذهبی بود که باعث شد صدای امام شنیده شود

به گزارش پایگاه خبری و اطلاع رسانی جماران کتاب خانه ملی به مدت پنج روز نشست هایی را با موضوع «سقوط پهلوی نقدی از درون» بر گزار می کند. محتوای این نشست ها را صحبت های بعضی از منصوبین، مقامات و نزدیکان حکومت پهلوی تشکیل می دهد، که به کوشش حسین دهباشی مستند ساز ایرانی تهیه شده است.

دراولین روز این نشست که روز یکشنبه 12 بهمن برگزار شد، دکتر هادی خانیکی مدرس ارتباطات، مهندس سید محمد بهشتی، رییس پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی و حسین دهباشی، مدیر پروژه تاریخ شفاهی و تصویری عصر پهلوی دوم حضور داشتند. در این جلسه پس از نمایش بخشی از صحبت های مسئولین آن زمان از جمله آذر برزین این منتقدین به بررسی دلایل سقوط پهلوی از بعد فرهنگی پرداختند. متن این نشست به شرح زیر است.

محمد بهشتی با تاکید در اهمیت تاریخ شفاهی، گفت: گذشته نزدیک به تاریخ معاصر از موضوعات فرار است که با توجه به نداشتن تجربه ما در جمع‌آوری اسناد و مدارک زندگی روزمره‌مان، رجوع به تاریخ شفاهی از اهمیت بالایی برخوردار است.

وی ادامه داد: اسناد بعد از جمع‌آوری، چیزهایی را حکایت می کنند که در اهمیتش جای تردید نیست. اما در بسیاری از مواقع اصل موضوع را بیان نمی‌کنند. اگر ما اطلاعات موجودات جانداری را که در قید حیات هستند جمع‌آوری کنیم، در تدوین پیشینه جامعه می‌توانیم از آن بهره ببریم.

بهشتی با اشاره به اینکه تاریخ با حب و بغض همراه است، گفت: هنر تاریخ نویسان در این است که بعد از جمع آوری آنچه به عنوان سند تاریخی در دست دارند بتوانند از لا به لای آنها تاریخ واقعی را کشف و احصا کنند. تاریخ همیشه با حب و بغض همراه است این هنر پژوهشگران است که این حب و بغض را کنار بزنند و گذشته ای نزدیک به واقعیت را روایت کنند، چرا که حب و بغض در تاریخ شفاهی دیده می شود.

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی در ادامه بیان کرد: ما درباره سقوط رژیم پهلوی معمولا به آن بخش از اسناد و مدارکی که در حوزه خودآگاه و ارادی ما قرار دارد مراجعه می کنیم. تاریخ به مثابه نمایشنامه‌ای است که جمعی از خادمان و خائنان آن را بازی می کنند. آنچه در روایت این نمایشنامه اهمیت دارد، همه فاعل هستند فاعلانی که بخشی نقش خادم را ایفا می کنند و بعضی نقش خائن را بر عهده دارند.

بهشتی با بیان اینکه از دوره قاجار تا امروز با نمایشنامه های خلاصه و متنوعی رو به رو هستیم، اظهار کرد: در تمام این نمایشنامه ها آنچه اهمیت داشته است فاعلان بوده اند، فارغ از اینکه تاریخ در چه متنی به وقوع پیوسته است. زمانی که از تاریخ صحبت می شود بسیار کم اتفاق می افتد که حوزه اصلی متن وقوع تاریخ باشد نه حاصل کار خادمان و خائنان، چرا که این فاعلان تاریخی با توجه به متن جامعه واکنش نشان می دهند.

وی در تاکید به اهمیت متن در وقوع تاریخ اظهار کرد: سقوط نظام شاه از همان سال 42 پس از مطرح شدن موضوع اصلاحات ارضی رقم خورد. به این معنا که عامل اصلی سقوط پهلوی تغییرات و تحولاتی بود که در ساختار کشور ایجاد کرد، فارغ از این که بازیگران چه کسانی باشند. اهمیت بازیگران در این است که می توانند یک حادثه تاریخی را عقب و جلو بیاندازند و یا شدت ببخشند اما در اصل وقوع تغییر حاصل نمی کنند.

رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی در توضیح اینکه چه اتفاقی در متن جامعه افتاد که رژیم پهلوی سقوط کرد، گفت: در سال 1357 برای اولین‌بار در طول تاریخ کشور، جمعیت شهرنشین با جمعیت روستانشین و عشایری برابر شد، درحالی‌که جمعیت شهری به شدت دوقطبی شده بود. این دو گروه شامل گروه شهری که از ابتدا ساکن شهر بودند و گروه روستایی که به شهر مهاجرت کرده بودند، می‌شدند. گروه روستانشین جزو حاشیه‌نشین‌هایی بودند که دائم تحقیر می‌شدند. این افراد در سرنوشت کشور هیچ نقشی را ایفا نمی‌کردند.

بهشتی با اشاره به اینکه اصلاحات ارضی منجر به مهاجرت روستاییان به شهر و درنتیجه عدم توازن در شهر و روستا شد، ادامه داد: این عدم توازن منجر به گسستی در متن کشور شد که در نهایت به انقلاب ختم شد. عدم توازنی که خود نظام شاه در آن دمیده بود.

وی در ادامه تاکید کرد: اسناد و مدارک به دست آمده، حاکی از آن است که افراد دارای بصیرت و دانایی در خارج و داخل رژیم به شاه تذکراتی برای جلوگیری از وقوع انقلاب می‌دادند.

وی در پایان سخنان خود گفت: نباید به تاریخ معاصر به مثابه نمایشنامه کوچکی که بازیگران محدودی دارد، نگاه کنیم بلکه باید تاریخ را همچون چراغ پیش رو برای آینده بدانیم.

در ادامه هادی خانیکی با اشاره به اینکه ورود به تاریخ از منظر تاریخ شفاهی افق تازه ای را پیش روی ما باز می کند، بیان کرد: در ما در تاریخ شفاهی با تعبیر و تفسیر کسانی که درباره موضوع تاریخی سخن می‌گویند مواجه هستیم. هر یک از روایت سندی است که محقق با کنار هم گذاشتن آنها به روایتی جدید دست پیدا می کند.

وی در ادامه اظهار کرد: ادبیاتی که شاه از آن استفاده می کند و در این مستند ها افراد نیز به آن اشاره می کنند ادبیات خودش نیست، وی متاثر است از کسانی که می خواهند مصلح اندیشانه جلوی این اتفاق را بگیرند.

این استاد دانشگاه با طرح این سوال که چه اتفاقی افتاد که لایه های زیرین جامعه دیده نشد، بحث خود را به موضوع سقوط پهلوی معطوف کرد و گفت: سال‌های 55 تا آستانه انقلاب برای نیروهای مبارز مذهبی، سال‌های خوبی نبود، زیرا امید این گروه به مبارزات رادیکال سیاسی توسط نیروهای مبارز مذهبی‌، بسته شده بود اما مبارزه مجاهدین خلق لطمه به فضای مبارزاتی وارد کرد.

خانیکی در ادامه فضای بیرونی کشور در سال 55 را اینگونه تشریح کرد: از بیرون تسلط شاه بر جامعه، سرکوب مبارزین و مخالفان، زندانی و تبعید شدن آنها دیده می شد. حزب رستاخیر با این شعار همه مردم عضو این حزب هستند و هر کس این حزب را نمی خواهد از کشور خارج شود، در ظاهر بر اوضاع مسلط بود.

وی حریف طلبیدن نظام شاهنشاهی و سرکوب مبارزه مسلحانه نیروهای مذهبی را عواملی دانست که باعث شد صدای امام شنیده شود.

این جامعه شناس با بیان اینکه از سال 55 به بعد تحولاتی در متن جامعه رخ داد که دیده نمی شد گفت: وقتی خارج از کلیشه ها جامعه آن زمان را نگاه کنیم قدرت شاهنشاهی در ظاهر شبیه به کوه استوار بود ولی در حقیقت برفی بود که کم کم اب شد.

وی افزود: آنچه در سطوح رسمی در کشور ابراز می‌شود، مطابق با متن سیاسی است اما آنچه در جامعه دیده می‌شود مطابق با زمینه تغییرات جامعه شکل می‌گیرد و از جمله این تغییرات می‌توان به تغییرات اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی اشاره کرد. درنتیجه از عواملی که می‌توان آن را باعث شکل‌گیری انقلاب اسلامی در کشور دانست می‌توان به بحران فرهنگی و اجتماعی اشاره کرد.

خانیکی در ادامه به تحقیقی اشاره کرد که در آن زمان از سه دسته دانشگاهیان به اعتبار علمی شان، از مدیران فرهنگی به دلیل شناخت وضع موحود و دسته سوم از دانشجویان به خاطر آرمان خواهی آنها گرفته شده بود، و گفت: نتیجه این تحقیق در آن زمان نشان داده بود که یک تغییر در راه است و ان تغییری مذهبی است.

این استاد ارتباطات در پایان سخنان خود گفت: آنچه در سطوح رسمی در کشور ابراز می‌شود، مطابق با متن سیاسی است اما آنچه در جامعه دیده می‌شود مطابق با زمینه تغییرات جامعه شکل می‌گیرد و از جمله این تغییرات می‌توان به تغییرات اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی اشاره کرد. درنتیجه از عواملی که می‌توان آن را باعث شکل‌گیری انقلاب اسلامی در کشور دانست می‌توان به بحران فرهنگی و اجتماعی اشاره کرد.

در ادامه یکی از جامعه شناسان حاضر در این جلسه در صحبتی کوتاه گفت: ما در تاریخ دو نوع ادبیات داریم یکی ادبیات فروپاشی و دیگری ادبیات نفرت. آنچه ما در تاریخ بعد از انقلاب نمایش داده ایم بیشتر ادبیات نفرت بوده است، در حالی که انچه باعث پیشرفت و کمک به عدم تکرار تاریخ می شود ادبیات فروپاشی است.

دکتر زمانی با بیان اینکه ادبیات فروپاشی دو دسته خطای محاسباتی و اخلاقی- انسانی دارد، ادامه داد: این اشتباه بزرگی است که به همه خطاهای نظام پهلوی رنگ خطاهای اخلاقی را می دهند، در حالی که این اهمیت بیشتری دارد که خطاهای محاسباتی و تخصصی انها توجه بیشتری داشته باشیم جرا که در ادبیات فروپاشی است با محاسبه می توان تجربه را شکل داد.

در ادامه این نشست حسین دهباشی با اعلام در دسترس بودن منابع پروژه تاریخ شفاهی و تصویری عصر پهلوی دوم برای پژوهشگران گفت: پژوهشگران در تهران و پنج استان کشور می‌توانند از همه منابعی که در جریان پروژه تاریخ شفاهی عصر پهلوی گردآوری شده استفاده کنند و این امکان از یک ماه گذشته میسر شده است.

وی با بیان اینکه بعضی از سوالات مطرح شده از رجال سیاسی رژیم پهلوی در این پروژه ثابت بودند افزود: از سوالات ثابت در جریان مصاحبه‌ها می‌توان به این پرسش که شما به عنوان یکی از مقامات مسئول کشور چه زمانی متوجه بزرگی انقلاب شدید اشاره کرد. من از میان تمام این مصاحبه‌ها موردی را به خاطر ندارم که شخصی زمانی زودتر از دی‌ماه را عنوان کرده باشد.

دهباشی افزود: ما در انجام این پروژه با حدود 100 نفر از رجال سیاسی رژیم سابق گفت‌وگو کردیم اما تعداد زیادی از این افراد اجازه انتشار مصاحبه و اسنادشان را به ما ندادند و در نهایت 48 نفر حاضر به منتشر شدن گفت‌وگو‌هایشان با ما شدند.

این مستندساز با بیان اینکه ابهت و بزرگی انقلاب را تصمیم‌سازان حکومت سابق پیش‌بینی نکرده بودند افزود: بسیاری از این افراد بعد از وقوع انقلاب، ایران را ترک نکردند، زیرا بر این عقیده بودند که آمریکا، ایران را با این موقعیت رها نمی‌کند، به همین دلیل بسیاری از آنها سرمایه‌های خود را از کشور خارج نکردند. افرادی هم مانند دکتر نصر که به طور اتفاقی از کشور خارج شده بودند زندگی فقیرانه‌ای داشتند که من از نزدیک شاهد آن بودم.

انتهای پیام

دیدگاه شما