قیام عاشورا از آن دست حوادث تاریخی است که درباره آن کم گفتگو و بحث نشده است. ناخودآگاه روایتهای بیگانه با حقیقت نیز کم در این میان دیده نمیشود. بررسی تحلیلی تاریخ عاشورا و اکتشاف ریشههای آن در چالش با اهالی اقلیم تاریخ میتواند، پرتوی بر حقائق این حادثه عظیم تاریخی و مذهبی بیفکند. به مناسبت ایام محرم و صفر به گفتگو با دکتر حسن حضرتی استاد تاریخ دانشگاه تهران نشستهایم تا بدینسبب، نگاهی دقیقتر و جامعتر به این ماجرا داشته باشیم.
به نظر میرسد برای ریشهیابی فاجعه کربلا باید مقداری از زمان واقعه به عقب برگردیم و عواملی را که بسترساز وقوع آن شد مورد واکاوی قرار دهیم. اصولاً چه عواملی باعث میشود که فرزند رسول گرامی اسلام (ص) در کمتر از نیم قرن از رحلت ایشان با چنین وضعیتی به شهادت برسد؟
برای تبیین هر رویداد تاریخی باید به عقب برگردیم و به صورت فرآیندی به تحلیل آن بپردازیم. به بیان دیگر زمینهها، علل و عوامل هر رویداد تاریخی را نباید در همان زمان وقوع آن جست و جو کرد بلکه هر رویدادی به زنجیرهای از عوامل متصل است تا در نهایت یک رخدادی به عنوان معلول تحقق یابد.
درباره عاشورا نیز اینگونه است به ویژه اگر رویکرد ما تاریخی و جامعهشناختی باشد، لازم است به عقب برگردیم و در رویدادهای مختلفی که پیشتر در جریان صدر اسلام رخ داده است علل این قیام را واکاوی کنیم.
البته باید این نکته را یادآور شویم که منظور ما از بازگشت به عقب و تحلیل زمینه رویداد این نیست که همه اتفاقاتی که در گذشته حادث شده باطل هستند و اقدامات مثبت خلفای نخستین را نبینیم، اما چون درصدد تبیین رخداد عاشورا هستیم آن بخش از اقداماتی را که پس از وفات پیامبر(ص) انجام گرفت و در وقوع قیام تأثیرگذار بود، بررسی میکنیم. این رویداد که تقریباً پس از پنجاه سال از وفات پیامبر(ص) اتفاق افتاد، رخداد اندوهناکی است که گزارشگران اهل سنت نیز به آن اشاره دارند از جمله ابن خلدون با وجود اینکه نمیخواهد اقدام یزید را اشتباه بداند، میگوید برخوردی که با امامحسین(ع) در کربلا صورت گرفت خشن بود و یزید میتوانست با ملایمت بیشتری رفتار کند.
بنابراین ما فقط در قالب یک بررسی تاریخی، این بازگشت به عقب را انجام میدهیم.
از جمله عوامل تأثیرگذار در قیام عاشورا سیطره تفکر قبیلهای است که به ویژه در نزد بنی امیه وجود داشت. از همان داستان بعثت پیامبر(ص)، نگرش بنی امیه در ارتباط با این مسأله، نگرش تصحیح شدهای نبود و تصورشان مبتنی بر این بود که پیامبر(ص) به دنبال این است که تسلط بنی امیه را بر قریش و دیگر قبایل عرب مکه از بین ببرد و از این رو همیشه از اتفاقات یک تفسیر قبیلهای ارائه میدادند که نمود این تفکر را در این شعر یزید که پس از ماجرای عاشورا سرود، میبینیم: «لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلک فَلا خَبر جاءَ و لا وحی نَزَل» بنی هاشم با پادشاهی بازی کرد وگرنه نه وحی ای آمده بود و نه خبری.
یعنی او این تقابلی که در صحنه کربلا بین خلیفه زمان و نوه پیامبر(ص) اتفاق افتاد را تقابل قبیلهای میداند؟
بله، تصورش بر این است که اینجا نقطه رویارویی بین بنی هاشم با بنی امیه است نه نقطه رویارویی حق با باطل یا اسلام واقعی با اسلام وارونه، همچنین این نگرش قبیلهای را در تفسیرهایی که بعد از حادثه عاشورا توسط امویان و نویسندگان اموی صورت گرفته، مشاهده میکنیم. بنابراین جدالهایی که بین بنی هاشم و بنی امیه پیش از بعثت پیامبر(ص) وجود داشت در دوره نبوت و خلافت نیز ادامه پیدا کرد و در نهایت به یک رویارویی جدی منجر شد که در صحنه عاشورا شاهد هستیم.
در ادامه اگر بخواهیم این تفکر را ردگیری کنیم به ماجرای سقیفه میرسیم. ابوسفیان سردمدار بنی امیه که در واقع او نیز این تفکر قبیلهای را رهبری میکرد بعد از ماجرای سقیفه به حضرت علی(ع) اعتراض کرد که چرا شما برای جانشینی پیامبر(ص) اقدام نکردید.
البته این اعتراض به این جهت نبود که امام علی(ع) را قبول داشت بلکه او مخالف انتخاب ابوبکر بود و نقدی که بر انتخاب او داشت این بود که او از ما نیست و از یک تیره بینام و نشان است یعنی نقدش بر خلافت ابوبکر در وهله اول این است که در تفکر قبیلهای، او صلاحیت این را که بر ما مسلط شود ندارد و در جاهای مختلف بعد از وفات پیامبر(ص) یا همزمان با وفات پیامبر(ص)، میبینیم بنی امیه به دنبال این هستند که آرام آرام بار دیگر قدرت را به دست بگیرند و به این دلیل هم این امکان برای آنها در سقیفه فراهم نشد چون آنها به روی پیامبر(ص) شمشیر کشیده بودند از این رو نمیتوانستند ادعای جانشینی داشته باشند و از همان روزهای اول انتخاب ابوبکر سعی کردند خود را وارد قدرت کنند و موفق نیز شدند و بعد از یک سال به بازوی قدرت خلافت اسلامی تبدیل شدند.
این را در نبردهای ردّه نیز میبینیم. به نظر میرسد بنی امیه از طریق این جنگها جای پایی در حکومت برای خود ایجاد کرد.
بله، نبردهای ردّه یک سال پس از روی کار آمدن ابوبکر اتفاق افتاد که یازده قبیله به انتخاب ابوبکر به عنوان جانشین پیامبر(ص) اعتراض کردند و ابوبکر نیز یازده سپاه را به سرکوبی آنها فرستاد و از این یازده سپاه، شش تن از فرماندهانشان از بنی امیه بودند. یعنی پس از یک سال این بازگشت قدرت بار دیگر صورت گرفت که این مسأله نشان از این است که بنی امیه در حال فراهم کردن مقدمات به دست گرفتن قدرت در سالهای آتی هستند و در زمان عثمان خلیفه سوم این امکان برایشان فراهم گشت.
در نتیجه تصور بنی امیه از رخداد عاشورا در دوره یزید بر این امر مبتنی است که بنی هاشم تلاش دارد قدرت را از آنها پس گیرد و واقعه عاشورا را کشمکش دو طایفه از قریش میدانند و در این زمان نوه پیامبر(ص) درصدد است قدرت را دوباره از آنها بگیرد در حالی که چنین تفکری در نزد بنی هاشم و امام حسین(ع)جایگاهی نداشت ولی بر اساس دادههای تاریخی که وجود دارد چنین تفکری نزد بنی امیه وجود داشت، از این رو نمیتوانیم تأثیر تفکر قبیلهای را در این واقعه نادیده بگیریم.
دیگر عامل تأثیرگذار در رخداد عاشورا، ماجرای سقیفه است. در ارتباط با این ماجرا باید گفت که همزمان با وفات پیامبر(ص) و در حالی که بنی هاشم مشغول کفن و دفن پیامبر(ص) بودند در گوشهای دیگر از مدینه، انصار و مهاجر در حال مشورت برای جانشینی پیامبر(ص) هستند که این اتفاق در واقع تحولات بعد از وفات پیامبر(ص) را در تاریخ اسلام رقم زد و داستان سقیفه از آن جهت برای ما دارای اهمیت است که یک مفهوم جدید سیاسی را که همان خلافت است وارد ادبیات سیاسی مسلمانان کرد و با ورود مسلمانان به دوره خلافت از جمله مباحث مهمی که نزد مسلمانان مطرح میشود این است که شیوه مشروع انتخاب خلیفه چیست و این مسأله در اندیشه سیاسی اهل سنت بحث دراز دامنهای است.
خلیفهای که در سال 61 هجری در مقابل نوه پیامبر اسلام(ص) ایستاده بود و میجنگید از چه جایگاهی در جامعه اسلامی برخوردار بود؟
برای پاسخ به این سؤال باید شیوه انتخاب خلفا را از ابتدا بررسی کنیم. ابوبکر به شیوه معروف اهل حل و عقد انتخاب شد، در واقع اهل حل و عقد، به مسلمانان ذی شوکت و صاحب نفوذ میگفتند که در ارتباط با یک مسأله مهم مانند جانشینی پیامبر(ص) با هم مشورت میکردند و تصمیم میگرفتند و از خلفا، ابوبکر و حضرت علی(ع) به این شیوه انتخاب شدند. شیوه دوم معروف به استخلاف است یعنی اینکه خلیفه وقت، خلیفه بعد از خود را انتخاب کند و همان کاری است که ابوبکر در ارتباط با خلیفه بعد از خود انجام داد و در لحظات پایانی عمر خود اشاره کرد که بهتر است خلیفه بعد از من عمر باشد.
شیوه سوم، معروف به شورا است به این صورت که خلیفه تعدادی از صحابه را انتخاب کند و این صحابه نیز در قالب یک شورا برای انتخاب خلیفه با هم مشورت میکردند و تصمیم میگرفتند یعنی همان روشی که بر اساس آن عثمان انتخاب شد.
البته یک نظریه چهارم نیز وجود دارد که به نظریه استیلا معروف است یعنی هر کس که توانست امنیت را در جامعه اسلامی ایجاد کند میتواند بر جامعه مستولی شود و در قرن 7 هجری از سوی «ابن جماعه» مطرح شد که مربوط به بحث ما نمیشود.
در بین این شیوههایی که قبل از سال 61 هجری درباره انتخاب خلیفه مطرح کردیم، یکی از آنها راه را برای موروثی کردن قدرت و خلافت فراهم کرد و آن نظریه استخلاف است که میگوید خلیفه وقت میتواند خلیفه بعد از خود را انتخاب کند و همین نظریه است که به معاویه اجازه داد خلیفه پس از خودش ر ا انتخاب کند و نه تنها از میان صحابه این انتخاب را انجام نداد بلکه پسرش یعنی یزید را انتخاب کرد و اندیشمندان اهل سنت این اقدام معاویه را آغاز حاکمیت پادشاهانه و سلطنتی و تبدیل خلافت به ملوکیت میدانند.
میتوان گفت عامل اصلی که باعث شد رخداد عاشورا به وقوع بپیوندد تأثیر تحولات فکری و اندیشههایی بود که بر جامعه حاکم شده بود.
نباید تصور کرد که مردم آن دوره، مردمی بودند که کلاً اسلام را به کنار گذاشته بودند و به این خاطر امام حسین(ع) را همراهی نکردند، اینگونه نبود بلکه آنان مردمی بودند که به خاطر سیطره تفکرات غلط و انحرافی که به نام اسلام در آن جامعه تبلیغ میشد در تشخیص حق و باطل دچار مشکل شده بودند تا جایی که به خاطر این تفکرات نوه پیامبر(ص) را خارجی یعنی از دین خارج شده میدانستند، حال این سؤال مطرح میشود که چه اندیشهای پشت آن بوده است؟ در دوره خلافت بنی امیه تا پایان که با خلافت معاویه آغاز میشود یک تفکری همیشه مسلط بود و سعی در تئوریزه کردن آن نیز داشتند و آن این بود که مقام معنوی خلیفه بالاتر از مقام نبی است، چرا؟ چون دوره نبوت تمام شده و حالا خلیفه است که نماینده و جانشین خداوند روی زمین است بنابر این برای خلافت مقام معنوی قائل شدند و این را به صورت واضح در دوره حجاج بن یوسف ثقفی نیز میبینیم که علما را جمع کرد و گفت آیا مقام معنوی خلیفه بالاتر است یا مقام نبی، علما نیز طومار جمع کردند و اظهار داشتند مقام خلیفه بالاتر است یعنی تقویت همان فکری که معاویه شروع کرده بود.معاویه نیز بیست سال قدرت را در دست داشت و در
طول این بیست سال روی فکر جامعه کار کرد که خود را به عنوان خلیفئالله به مردم بقبولاند و برای خود جایگاه معنوی قائل شود و خود را نماینده خدا روی زمین به مردم نشان دهد و به قدرتش قداست ببخشد و موفق نیز شد.
معاویه با این کار در واقع میخواست قدرت خود را مطلقه کند، در این زمان یک جریان فکری نیز به نام مرجئه شکل گرفت که میگفتند اگر خلیفه خطا کرد ما نباید درباره اشتباه او تصمیم بگیریم، نباید او را مجازات کنیم و باید این کار را به خدا بسپاریم، در واقع تفکر ارجاء همه چیز را واگذار به خدا میکند و از این رو منتقد قدرت نیز نبودند.
آیا این جریان فکری تحت حمایت قدرت نیز بود؟
مرجئه اولیه نه، ولی مرجئه متأخر که این فکر را تبیین کردند بله و به امویان خیلی نزدیک شدند. از این رو شرایط فکری برای بنی امیه فراهم شد که قدرت مطلقه خود را هر گونه که دوست دارند پیش ببرند بدون این که نقدی از سوی جامعه بر آنها بشود و با این تفکر خلیفه اللهی یک هالهای از قدرت به دور خود کشیدند، حال اگر با این تفکر به رخداد عاشورا بنگریم میبینیم که در کربلا امام حسین(ع) با خلیفهای روبه رو است که نماینده خدا روی زمین است و از این رو مردم اسلام را در قامت یزید میدیدند، چون قدرت و خلافت در دست او بود و آن را هبه خداوند به او میدانستند و از این رو کسی که علیه این خلیفه شورش میکرد را خارجی و از دین خارج شده میدانستند چون خلاف اراده خداوند عمل کرده است و این تفکر بعداً توسط نویسندگان اهل سنت تئوریزه شد از جمله ابوبکر بن عربی در کتاب العواصم من الغواصم خود میگوید، چرا بعضیها سؤال میکنند که چرا خلیفه حجر را کشت؟
طرح این سؤال خطاست، چون خلیفه هر کاری انجام دهد درست است و باید گفته شود چرا حجر علیه خلیفه مشروع که نماینده خدا روی زمین بود قیام کرد و بر همین استدلال ابن خلدون قیام امام حسین(ع) را زیر سؤال میبرد و میگوید این قیام شورشی است علیه خلیفه بر حق زمان و امام حسین(ع) نباید این کار را میکرد یعنی در واقع او این قیام را بر اساس دستگاه فکری اهل سنت تفسیر میکند که چون مقام معنوی خلیفه کمتر از مقام نبی نیست نباید کسی علیه او قیام کند از این رو ابن خلدون در ارتباط با قیام امام حسین(ع) گفت: گرچه یزید اشتباهی مرتکب نشد ولی با خشونت عمل کرد و میتوانست خشونت به خرج ندهد.
واکنش مردم پس از قیام عاشورا چه بود؟آیا پس از قیام عاشورا، مردم اظهار پشیمانی و ناراحتی کردند؟
پس از واقعه عاشورا در کوتاه مدت جامعه چندان تکانی نخورد و تنها قیام توابین و مختار را داریم که هر کدام از آنها نیز همراه با انگیزههای دیگری نیز بوده است.
مسعودی در قرن چهارم میگوید من با قبایلی رو به رو شدم که القاب خاصی دارند و معروف هستند به «بنو مکبرین» یعنی کسانی که افتخار میکنند نیای آنها بر سر بریده و پشت سر بریده امام حسین(ع) تکبیر گفتند و همچنین قبیله دیگر که معروف به «بنو اسنان» بودند یعنی کسانی که افتخار میکنند به سر بریده امام نیزه زدند و این نشان میدهد بخشی از جامعه از اتفاقی که در کربلا افتاده است،پشیمان نیست چرا؟ چون قدرت حاکمه فکر جامعه را عوض کرده بود و دانشی ساخته بود از جنس قدرتی که ایجاد شده بود بنابراین تحولات فکری که پس از سقیفه آرام آرام بر جامعه اسلامی حاکم شد مشروعیتی به مقام خلافت داد که به او اجازه میداد هر کسی حتی نوه پیامبر(ص) را که در مقابلش قیام کرد به بهانه خروج از دین سرکوب کند.
با وجود چنین شرایط اجتماعی حاکم بر جامعه چرا امام حسین(ع) قیام کرد و با خانواده راهی چنین سفری شد؟
وقتی امام با خانواده راهی چنین سفری شد میدانست که آخر این سفر چه پیش میآید.
در طول مسیر پیرزنی ایشان را میبیند و مانع رفتن ایشان میشود که تو را میکشند و نیز شاعری که باز به ایشان میگوید نرو تو را میکشند و اینها نشان میدهد وقتی چنین افرادی از فرجام کار آگاه بودند امکان ندارد که امام آگاه نباشد ولی ایشان میخواستند با شهید شدنشان، اسلام ناب را با اسلام وارونهای که شاخصهاش همین تفکرات غلط درباره تقدیس قدرت و جایگاه معنوی خلیفه بود
متمایز کند.
امام گرچه به دلیل قدرت زیاد امویان نتوانستند حکومت تشکیل دهند ولی درصدد بودند کاری کنند که نسلهای بعدی اسلام ناب را با این اسلام وارونه که مبلغ آن بنی امیه بود یکی ندانند، یعنی اگر ما آلان ادعا داریم که عاشورا صحنهای است که با آن حق را از باطل و اسلام واقعی را از اسلام وارونه تشخیص میدهیم به خاطر همین حرکت امام است و در واقع امام به واسطه شهادت خود میخواست اسلام را زنده نگه دارد و با خانواده این کار را انجام داد تا در واقع این رویداد پیام آورانی داشته باشد که به واسطه آنان این پیام عاشورا به نسلهای بعدی و آیندگان رسانده شود و حضرت زینب (س) و حضرت سجاد(ع) این کار را انجام دادند.
نکته جالب این است که درباره گزارش قیام عاشورا، کمترین اختلاف نظر بین مورخان است یعنی درباره جزئیات خیلی اختلاف نظری نیست جز یکسری تحریفاتی که در منابع تاریخی نیز وجود ندارد و توسط یک تعداد از انسانهای نا آگاه به تاریخ وارد شدهاند و به قول شهید مطهری این تحریفات در داستان عاشورا وارد شده و بر مظلومیت امام حسین(ع) افزودهاند.
منبع: ایران