جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

دیکتاتور چکمه پوش

در این روایت رضاخان که پیش از حکومت آه نداشت که با ناله سودا کند پس از آن به ثروتمندترین مرد ایران تبدیل شده بود. در این روایت، عملکرد او در برقراری امنیت ملی، سرکوب اقوام، عشایر و مذاهب ایرانی تلقی می شود.

کد خبر: ۳۲۴۶۳
دیکتاتور چکمه پوش

گویی تمام شادی ها و موفقیت های دودمان پهلوی در زمستان رقم خورده و بحران ها و مشکلات آن ها در تابستان بیشتر جلوه گر شده است. رضاخان در اسفند ماه کودتا و در آبان ماه تاج گذاری کرد. در شهریورماه هم از سلطنت خلع شد و به تبعید رفت. به بهانه نهم آبان ماه سالگرد تصویب انقراض حکومت قاجاریه توسط مجلس و آغاز دیکتاتوری رضاخان در سال 1304 بر آن هستیم تا به بررسی شخصیت و عملکرد رضاخان بپردازیم.
در مورد رضاخان روایت‌ها و قضاوت‌ها بسیار متنوع و متفاوت است. چه این که این تنوع برداشت ها طبیعت هر جامعه انسانی است. بخصوص در کشوری مانند ایران که مردم جامعه همواره در معرض تصمیم گیری ناگهانی حکومت های خود در طول تاریخ بوده اند و دنباله ای از رفت و آمد رجال و دودمان ها را آن هم به صورت خشن دیده اند. در نتیجه در تاریخ ایران توالی دوره های امنیت با سلسله ای از دوران نا امنی همراه شده است. هر کس که با غلبه بر دیگران در ایران به قدرت می رسید، از سوی قضاوت عمومی صاحب فره ایزدی و نماینده وجدان پیروز عمومی تلقی می شد، هرگاه هم که از سریر قدرت به زیر کشیده می شد، کلاه ها به احترام فرمانروای بعدی از سر برداشته می شد.
طبیعی است که در دوران گذار که عموماً با نا امنی همراه بوده است، افرادی که از خود جسارت و توان مدیریت بیشتری نشان می دادند، با اقبال عمومی روبه رو می شدند و به دنبالش فره ایزدی را نیز با خویش همراه می ساختند. به تعبیر قدیمی، این شاهین اقبال بر دوش هرکس می نشست، او صاحب تفوق بر دیگران نیز می شد.
گذار از سلسله قاجار به دودمان پهلوی البته تفاوت های بیشتری با انتقال قدرت در زمان های پیشین داشت. در اثر انقلاب مشروطه و پیشرفت های گسترده علمی و اندیشه ای در غرب، ایران نیز به صورت ناقص صاحب حکومتی مشروطه و نهادهایی مرتبط با این نوع حکومت شده بود. به دلیل سابقه طولانی حکومت مطلقه در کشور طبیعی بود که این تغییر و تحول اساسی به عنوان بدعتی تاریخی در میان مردم تلقی گردد. به این معنا که در ناخودآگاه جمعی مردم هنوز حال و هوای حکومت یک مستبد بر آن ها به چشم می خورد.
در خود غرب هم گذار به دموکراسی و عبور از سلطنت های مطلقه به مشروطه با دشواری های زیادی روبه رو بود و دموکراسی آسان به دست نیامد، اما این تغییر و تبدیل در همه جای دنیا چهره یکسانی نداشت. در جوامع شرقی و بخصوص در ایران، سابقه ای بر این کار مترتب نبود و زمان زیادی نیاز بود تا فرهنگ و اخلاق دموکراسی در جامعه ایران نهادینه شود.
در نتیجه بعد از سپری کردن دوران استبداد صغیر در زمان محمدعلی شاه و تبعید او، اختلافات میان طیف های مختلف مشروطه خواه بالاگرفت. اختلاف میان نخبگان ناخودآگاه وارد جامعه نیز می شد و توده ها را متاثر می ساخت. رخ دادن جنگ جهانی اول نیز مزید بر علت شد تا بحران های اجتماعی و اقتصادی نیز به بحران سیاسی دوران گذار اضافه شود. احمد شاه قاجار که در سنین طفولیت به قدرت رسیده بود، هنوز آن چنان در باغ حکومت کردن و فهم مناسبات جهان پیرامون نبود و کم کم داشت دوران کارآموزی در عرصه سیاست را طی می‌کرد. برخی از بازماندگان رژیم قاجار نیز که به هر دلیل با مشروطه خواهان هم آواز شده بودند، بیشتر سودای منافع شخصی و حفظ آن ها را داشتند. آن ها که عموماً جزو مالکان زمیندار بودند، نظام ملوک الطوایفی و تیول داری خاص خود را در سراسر کشور گسترانیده بودند. طیف رادیکال تر مشروطه خواه که بسیاری از آن ها تحصیلکرده بوده و عموماً نیم نگاهی به تجربه غرب داشتند در مقابل محافظه کاران قد علم کرده بودند. این حال و هوا و گسترش نا امنی در سراسر کشور باعث شده بود بدنه مردم تا حد زیادی از دغدغه های اولیه مشروطه طلبان فاصله بگیرد. آن ها در وهله اول به نان شب و امنیت محتاج بودند تا در سایه آن بتوانند سایر مطالبات خود را پیگیری کنند.
از سوی دیگر انقلاب بلشویکی در روسیه رخ داد و با تغییر موازنه جنگ عملاً در فرصتی کوتاه جنگ جهانی اول به پایان رسید. روس ها و انگلیسی ها که در قرارداد 1907 توافق کرده بودند ایران را به صورت دو نیمه تحت الحمایه و یک منطقه بیطرف تقسیم کنند، از شمال و جنوب به ایران یورش بردند. روس ها تا نزدیکی تهران نیز آمدند و صدای شکسته شدن استخوان های قاجاریه به گوش رسید، اما به سرانجام نرسید. دولت عثمانی نیز به مرزهای غربی ایران در منطقه آذربایجان غربی هجوم آورد و تعداد زیادی از ایرانیان را کشت. طی دوره 1919-1917 به روایت محمدقلی مجد بین 8 تا 10 میلیون نفر از جمعیت 20 میلیونی ایران یعنی چیزی حدود 40 درصد در اثر قحطی یا بیماری های ناشی از سوء تغذیه از بین رفتند.
این موضوع دلیلی نداشت جز این که مایحتاج مردم توسط ارتش بریتانیا و روسیه مورد چپاول قرار می گرفت.
بعد از انقلاب اکتبر1917 در روسیه، عملاً بریتانیا یکه تاز عرصه ایران شد. با پایان جنگ جهانی اول و تجزیه امپراتوری عثمانی، بریتانیایی ها با همکاری فرانسوی ها نقشه خاورمیانه جدید را پیاده کردند.
قرار بود ایران در این استراتژی کلان، همچنان نقش حائل میان روسیه و آب های آزاد و نیز هندوستان را بازی کند.
پرپیدا بود که پادشاه قاجاریه دیگر توان لازم برای حفظ انسجام موردنظر بریتانیایی ها در این نقشه را ندارد. شوروی نیز درگیر مسائل داخلی خودش بود. بنابراین با طراحی لرد کرزن قرارداد 1919 به نخست وزیر ایران، وثوق الدوله پیشنهاد شد تا ایران عملاً تحت الحمایه انگلستان قرار گیرد. تنها شانس ایرانیان این بود که شاه قاجار در نهایت ناباوری این قرارداد را امضا نکرد و شاید از همین روز پرونده رفتن او نزد بریتانیایی ها گشوده شد.
نزدیک‌ترین رجال سیاسی ایران به بریتانیایی ها سیدضیاءالدین طباطبایی بود. خاندان فرمانفرما هم که به خاطر بدنامی فرزند ارشد یعنی نصرت الدوله در جریان قرارداد فوق الذکر در صحنه عمومی آفتابی نمی شد. کودتا نیز توسط ژنرال آیرون ساید طراحی شد. نیروی نظامی لازم برای انجام کودتا نیز قزاق ها شناخته شدند. قزاق ها که به عنوان بازوی نظامی روسیه تزاری در ایران عمل می کردند پس از سقوط روماتف ها و انقلاب کمونیستی بی سر شده بودند. انگلیسی ها با توافق سرداران این نیروی نظامی آن ها را در اختیار خود قرار دادند.
طرفه آن که قزاق ها هم دل خوشی از قاجاریه نداشتند و برای براندازی آن ها هم آواز شده بودند.
‌رضاخان که به دلیل مهارت در کار با اسلحه به رضا ماکسیم معروف بود از اینجا وارد تاریخ معاصر می شود.
جسارت رضاخان در امور نظامی باعث می شود به صورت تدریجی در میان همقطاران خود رشد کند. رضاخان سواد زیادی نداشت اما به دلیل زندگی میان مردم نسبت به جامعه ایرانی آگاه بود.
قضاوت در مورد رضاخان بسیار متفاوت است. شماری او را تا حد یک قهرمان ملی بالامی برند و عده ای دیگر از او چهره ای مخوف و غیرانسانی ارائه می کنند. چیزی که مشخص است این که در جوامع پراتوری عموماً موتور توسعه، نیروهای منسجم نظامی و انتظامی هستند! طبعاً در چنین شرایطی نیروی قزاق به عنوان متشکل ترین و منضبط ترین نیروی نظامی وقت کشور برای خود این رسالت و حق را قائل بود تا جلوی ناامنی و هرج و مرج در کشور را بگیرد.
با این حال کودتای سوم اسفند 1299 شمسی در حالی برنامه ریزی شد که سیدضیاء بحث های سیاسی آن را رهبری می کرد و رضاخان بخش های نظامی و امنیتی مساله را تحت سیطره خودقرار داده بود. چه این که به ظرافت می دانست کسی که قوای نظامی دراختیار او باشد حرف آخر را در ایران می زند.
کودتا با موفقیت به پیروزی رسید و تعداد زیادی از رجال قدیمی به زندان افتادند. رضا خان در مخیله خود به تاسی از الگوی ترکیه جدید، به دنبال برقراری حکومت جمهوری بود که خودش در آن رئیس جمهور
- بخوانید همه کاره مملکت- شود.
‌روش کار رضاخان بعدها به الگویی برای بسیاری از نظامیان تحصیلکرده ایران مانند حاجیعلی رزم آرا و تیمور بختیار تبدیل شد و آنان جان بر سر جاه طلبی های خود گذاردند.
‌در همین اثنا رضاخان موفق شد با جلب نظر انگلیسی ها خود را به عنوان نفر اول کودتا معرفی کند و سیدضیاء را از صحنه به در کند. رضاخان متوجه شده بود که ساختارهای سنتی در ایران قوی تر از آن چیزی است که سیدضیاء پنداشته و بدون همراهی آن رجال زندانی نمی تواند کاری از پیش برد و شاید بزودی در یک ضد کودتا جان از کف بدهد. با این هوشمندی رضاخان از در مصالحه با برخی زندانیان مانند فرمانفرما و مدرس درآمد و عملاً زمینه آزادی آنان را فراهم کرد. برخی معتقدند آزادی فرمانفرما و پسرانش از زندان پس از واگذاری یک حق و حساب اساسی به رضاخان صورت گرفته است.
‌در حالی که سیدضیاء با سخنرانی های جنجالی خود به دنبال جلب توجه مردم بود و انواع اتهام ها را نثار رجال زندانی می کرد، رضاخان با خونسردی و هوشیاری در پشت صحنه مشغول لابی کردن با تمام طرف های درگیر در بازی از انگلیسی ها گرفته تا احمدشاه و فرمانفرما و مدرس بود. با تضمین هایی که رضاخان به شاه و رجال داد و اعتمادی که انگلیسی ها نسبت به او پیدا کرده بودند سیدضیاء به سرعت برق و باد کنار گذاشته و تبعید شد. زندانیان نیز آزاد شدند و احمد قوام یکسره از زندان به صندلی صدارت رفت. رضا خان هم به عنوان ارشدترین نظامی ایران از سوی احمدشاه به رسمیت شناخته شد. حدود سه - چهار سال از زورآزمایی رضاخان با تمام طرف های سیاست در ایران می گذشت. افرادی مانند مرحوم مدرس به فعالیت جاه طلبانه او پی برده و اکنون از در مخالفت با او درآمده بودند.
‌مجلس شورای ملی نیز به کانون مباحث داغ و پرتنش سیاسی تبدیل شده بود. در غیاب یک شاه مقتدر، مجلس عملاً نقطه ثقل سیاست شده بود. برخی از نمایندگان با خوش باوری فکر می کردند مشروطه در ایران «ریشه دار» شده است. رضاخان از یکسو شاه جوان و ترسوی قاجار را نسبت به نمایندگان مجلس، رجال قدیمی و انگلیسی ها بدگمان می گذاشت و از سوی دیگر با آن ها مقدمات انتقال قدرت به خود را به مباحثه می گذاشت.
زمانی که برای رضاخان محرز شد طرح مساله جمهوری در ایران منتفی است؛ از در دیگری وارد شد و زمینه برافتادن قاجار و تاسیس سلسله شاهنشاهی جدیدی در خانواده خودش را دنبال کرد.
‌نکته جالب اینجاست که برخی از چهره های نخبه سیاست ایران مانند محمدعلی فروغی، علی اکبر داور و سردار اسعد حمایت خود از تاسیس دودمان پهلوی را دریغ نورزیدند. شاید آن ها آنچه را که مدرس در خشت خام می دید، در آینه هم نمی دیدند.
‌مدرس لااقل در میانه راه متوجه شد که رضاخان در پس چهره خیرخواه و وطن پرست خود یک لایه دیگر نیز دارد و آن برقراری یک حکومت خودکامه تمام عیار است. در هر حال کسانی از نخبگان که هر یک به دلیلی با رضاخان هم آواز شده بودند، پس از تثبیت پایه های اقتدارش یکی پس از دیگری از صحنه سیاست محو شدند. برخی مانند تیمورتاش و سردار اسعد و نصرت الدوله گرفتار پزشک احمدی شدند و در زندان جان باختند و برخی مانند مرحوم داور پیشاپیش به صورت غم انگیزی به استقبال مرگ رفتند. امثال ذکاءالملک هم پس از ماجرای مسجد گوهرشاد مشهد خانه نشین و مهجور شدند تا بدانند در یک رژیم خودکامه و استبداد مطلقه اصلاح گری ولو به قیمت نزدیکی به دیکتاتور تا چه حد دشوار و خطرناک است. ذکاءالملک که نقشی جدی در مذاکرات مربوط به روی کار آمدن رضاخان داشت و نقش جدی تری هم در رفتن او و انتقال آرام قدرت به پسرش محمدرضا، اما در دوره رضاخان به دلیل تفاوت نگاه و مشرب عملاً در حصر خانگی قرار گرفت و داماد و دخترش به طرز مشکوکی کشته شدند.
سید حسن مدرس، روحانی وارسته و حق طلب مجلس شورای ملی که به تنهایی صدای وجدان عمومی در آن دوران خفقان بود عاقبت تبعید شد و به شهادت رسید. در هر حال، رضاشاه پس از رسیدن به پادشاهی به سرکوب تمام مخالفت ها و شورش ها در سراسر کشور پرداخت و نظم و امنیت را با چکمه حاکم کرد.
‌اما در روایتی دیگر، از رضاخان چهره ای ترسیم می شود که پس از پادشاهی و زمانی که در شهریور1320 آن را ترک می کرد و صاحب بخش عمده ای از زمین های مرغوب ایران بود که عموماً آن ها را به زور بسیار کمتر از ارزش واقعی شان عملاً تصاحب کرده بود.
در این روایت رضاخان که پیش از حکومت آه نداشت که با ناله سودا کند پس از آن به ثروتمندترین مرد ایران تبدیل شده بود. در این روایت، عملکرد او در برقراری امنیت ملی، سرکوب اقوام، عشایر و مذاهب ایرانی تلقی می شود.
‌اگر به کتاب «ایران بین دو انقلاب» یرواند آبراهامیان مراجعه کنیم تصور روشنی از تشتت و تکه پارگی جامعه ایران و شهرها و مناطق روستایی اش در دوران قاجار مشاهده می کنیم. صرفنظر از فشاری که رضاخان بر اقوام ایرانی از کرد، عرب و ترک و... اعمال کرد، او زمینه اجتماعی لازم جهت ظهور یک دولت مدرن به طریق اصلاح از بالارا فراهم کرد. برخی بر مبنای این موضوع که رضاخان با برنامه ریزی و کمک انگلیسی ها روی کار آمد و با موافقت آن ها نیز قدرت به فرزندش منتقل شد این گونه نتیجه گیری می کنند که رضاخان به طور کامل و درست عامل و نوکر انگلیسی ها بود.
این روایتی است که زمینه غالب تحلیل و همین طور نگاه توده ها به رضاخان را نیز شکل می دهد. شاید هم این نوع نگاه زمانی تشدید می شود که رضاخان نقش غربی ها بخصوص انگلیسی ها را برای وارث خود - محمدرضا شاه - بسیار برجسته می کند. محمدرضا شاه بارها به نقل از پدرش بر روی نقش و اثر انگلیسی ها در تمام رویدادهای داخلی ایران تاکید می کرد، تا آنجا که حتی در جریان اوجگیری انقلاب اسلامی در سال 1357، محمدرضا شاه معتقد به دست پنهان انگلیسی ها و امریکایی ها در پس پرده اتفاقات و آشوب ها بود و برای استدلال به پوشش اخبار مربوط به ایران توسط بی.بی.سی و... اشاره می کرد. این نوع نگاه شخص اول مملکت در بی اعتمادی و بی اعتقادی به نقش و کنش مردم جامعه خودش همان چیزی است که بالاتر بیان گردید.
بر مبنای تحلیل فوق از رضاخان عده ای تمام فعالیت های او حتی طرح های توسعه شهری و صنعتی را در راستای مقاصد بریتانیا و غرب ارزیابی می کنند. برای نمونه توسعه راه های آسفالت و احداث راه آهن توسط رضاخان را عاملی جهت انتقال نیروهای انگلیسی در زمان های مورد نیاز می خوانند و برای شاهد به تحولات بعدی در زمان جنگ جهانی دوم و انتقال کمک های متفقین به شوروی از طریق ایران اشاره می کنند.
البته در بسیاری از کنش های رضاخان این قضاوت دوسویه وجود دارد. برای نمونه در ابطال قرارداد نفت دارسی و انعقاد قرارداد مجدد 1312 شمسی، عده ای معتقدند رضاخان از فرط وطن پرستی و از روی شدت ناراحتی از فریبکاری شرکت نفت ایران و انگلیس قرارداد دارسی را در بخاری انداخت و آن را یکطرفه ملغی کرد؛ در حالی که مخالفان رضاخان آن را یک حرکت از پیش اندیشیده شده و برنامه ریزی انگلستان جهت پایان دادن به حقوق و امتیازات ایران که در قرارداد دارسی تصریح شده بود می دانند. از جمله این حقوق هم به مالکیت ایران بر روی 16 درصد سود حاصل از درآمدهای شرکت نفت در تمام شرکت های اصلی و تابعه اشاره می کنند. در هر حال تلاش رضاخان به انعقاد هر چه سریع تر قرارداد 1312 و مجبور ساختن تقی زاده به امضای قرارداد بدون بحث و مذاکرات اضافی و جامع تر، باعث شد تا ایران از بسیاری منافع خود محروم شود و این مساله مبدا اختلافات و دعواهایی شد که در ملی شدن صنعت نفت دوباره سر باز کرد. موافقان رضاخان قرارداد دارسی را غیراجرایی می دانند و از عمل رضاخان دفاع می کنند و مخالفان او را به خاطر محروم ساختن ایران از حقوق و نیز تجدید حق امتیاز شرکت نفت تا 60 سال بعد، مورد سرزنش قرار داده و او را خائن می دانند.
رضاخان در مدیریت افکار عمومی هم از توانمندی خارق العاده برخوردار بود. برای نمونه بسیاری از قدیمی ها حکایتی از انداختن یک نانوای خطاکار در تنور نانوایی اش توسط رضاخان و سوزاندن زنده زنده او در آتش نقل می کردند و از این حکایت با افتخار یاد کرده و آن را نشانه قاطعیت و عدالت رضاخان می دانستند. صرفنظر از درستی یا غلطی این روایت از تمایل توده ها به برقراری نظم و امنیت و قانون ولو به دست یک دیکتاتور خودکامه و بی رحم، حکایت می کند و بازتابی از دغدغه ها و نیازهای آن زمان مردم ایران است، چه این که اگر بر فرض این حکایت صادق باشد خود دلیلی بر سبعیت و بی رحمی حاکمی است که بی هیچ محکمه ای چنین مجازاتی برای یک خلافکار - آن هم احتمالاً خلافکاری زحمتکش - در نظر می گیرد تا صرفاً اقتدار خود را به رخ عوام بکشد و احتمالاً زهر چشمی از دیگران بگیرد.
در مورد طرح های توسعه شهری تهران، احداث خیابان های اصلی، برچیدن دروازه های قدیمی و ساختن خانه های مقاوم به سبک جدید هم مورد اعتراض برخی از معماران سنت مدار ایرانی قرار گرفت.
مشکلات رضاخان عموماً پس از سفر او به ترکیه و دیدار با آتاتورک آغاز شد. او این گونه می پنداشت که برای پیشرفته شدن باید تمامی مظاهر غربی را مو به مو اجرا کرد. این فکر باعث شد تا رضاخان سیاست های فرهنگی رادیکالی را که با آداب و سنن دینی و بعضاً حتی ملی ایران در تناقض بود به مورد اجرا بگذارد و این موضوع باعث شد بحران های عمیق اجتماعی و سیاسی در کشور به وجود آید. در معروف ترین مورد می توان به مساله کشتار زائران حرم امام رضا‌(ع) در مسجد گوهرشاد پس از دستور کشف حجاب اشاره کرد. رضاخان علی رغم اصرار و مشاوره برخی نخبگان همراه خود از جمله فروغی با سیاست مشت آهنین به استقبال مردم و نهاد روحانیت رفت و این موضوع به انباشت نفرت و نارضایتی توده های مردم از او منجر شد. مثال فوق الذکر خود بر اختلاف مشرب رضاخان با نزدیکان و مشاوران خود که خردمندترین آن ها - ذکاءالملک - را به تحقیر «زن ریش دار» خطاب کرد؛ بهترین شاهد است. همچنین نشانگر نوع رضاخان به مقوله توسعه و پیشرفت کشور با نگاه آمرانه و سرکوبگر است.
نگاه رضاخان به نهادهای مدرن مانند دانشگاه و مدرسه هم احتمالاً چیزی شبیه کارخانه و بیمارستان و راه آهن بود. همه را چیزهای غربی می دانست که باید وارد شوند و مطابق جوامع غربی مو به مو مورد پیاده سازی قرار گیرند تا توسعه کشور اتفاق بیفتد. غافل از اینکه در بحث های فرهنگی توجه به عامل زمان و عنایت به سنت ها و مقدسات یک جامعه تا چه حد مهم است. اساساً روحیه خشن رضاخان مناسب مواجهه با مقولات فرهنگی و اندیشه‌ ای نبود.
چه بسیار روشنفکرانی که به خاطر استفاده از واژه‌های انگلیسی یا فرانسوی به جای کلمات فارسی در محضر رضاخان، مورد شماتت و حتی توهین و برخورد قرار می گرفتند. رضاخان این گونه صحبت کردن را تحقیر تلویحی خود که از سواد بی بهره بود تلقی می کرد. به همین دلیل انجام امور مربوط به فرهنگ و سیاست مانند اشتغال به روزنامه نگاری از خطرناک ترین امور در آن زمان به حساب می آمد. میرزاده عشقی و فرخی یزدی از جمله نشانه های تاریخی به این موضوع هستند. ورود به امر قضا نیز مخالفت بسیار برای او به ارمغان آورد. ایجاد محاکم عرفی و دادگاه به سبک و سیاق مدرن آن موجب شد تا شیوه سنتی قضا که به صورت محفلی تر و پراکنده تر صورت می‌گرفت و عموماً رویه‌ای مطلقاً شرعی با تفسیر قاضی داشت مورد تهدید قرار بگیرد.
در سرکوب خیزش های خراسان، گیلان، خوزستان و کردستان بسیاری از استخوان دارترین و ریشه‌دار‌ترین مبارزان توسط رضاخان از دم تیغ گذشتند؛ از کلنل پسیان و میرزا کوچک خان جنگلی که در حافظه تاریخی ملت از آن ها به نیکی یاد می شود، گرفته تا افرادی که کمتر چنین وجهه و جایگاهی دارند مانند شیخ خزعل، همگی جان بر سر هماوردی و مخالفت با رضاخان گذاشتند.
برای رضاخان هرگونه سرکشی در حکم تمرد محسوب می شد و طبعاً سزای آن مرگ بود.
فعالیت‌های سیاسی در زمان رضاشاه هم عملاً به محاق تعطیل رفت. رضاشاه به شدت بر روی فعالیت گروه های با مرام اشتراکی یا همان سوسیالیست ها و کمونیست ها حساس بود به خصوص با بازداشت 53 نفر از فعالان چپ در ایران که به همین نام در تاریخ معاصر معروفند، پرونده برخورد با جریان های چپ تا پایان دوره سلطنت او بسته شد. از این بین تقی ارانی به طور مرموزی در زندان درگذشت و سایرین بعدها در پایه گذاری حزب توده و نیز شکل گیری جریان روشنفکری چپ در ایران نقش اصلی را بازی کردند. برخی معتقدند حساسیت رضاخان بر روی جریان چپ تحت تاثیر حرف ها و سعایت انگلیسی ها بود.
‌رضاخان مانند هر حاکم دیگری علاقه‌مند بود تا جاه طلبی هایش جهت پیشرفت کشور را به چشم خود ببیند و خود را فرمانروا و ناخدای یک جامعه توسعه یافته نشان دهد اما در هر حال او علاوه بر مدرن کردن جاده و خیابان و کارخانه، دیکتاتوری را نیز در ایران از نو برپا ساخت و برای بیش از پنج دهه او و پسرش مقدرات یک کشور اسلامی را در اختیار خود و خانواده شان قرار دادند.
شاید اگر رضاخان بر اصول قانون مشروطه استوار می ماند و سنت های دینی و ملی ایرانیان را مورد توجه کافی قرار می داد و به جای اینکه در معادلات سیاسی بیش از آنکه بر قدرت غرب و دشمن حساب کند، به مردم خود اعتماد می کرد، سرنوشتی متفاوت در انتظار او و جانشینش قرار می‌گرفت.

منبع: ایران

انتهای پیام

دیدگاه شما