جماران - داود رضایی چراتی: آیت الله سید مصطفى خمینى(ره) نخستین فرزند امام خمینی(س) در30 آذر 1309شمسى (21 رجب 1349قمرى) در شهر قم دیده به جهان گشود. نام وى را محمد، لقبش را مصطفى و کنیه اش را ابوالحسن گذاشتند. وی پس از 47 سال زندگى پر از تلاش علمی و مبارزاتی، در سحرگاه یکشنبه 1/8/1356 (نهم ذی القعده 1397ق) در نجف به شهادت رسید. امام خمینی این رویداد تلخ را الطاف خفیه الهی عنوان کرد. در سالگرد شهادت این اندیشمند توانا، گفتگویی با آیت الله سید محمد سجادی انجام داده ایم که از نظر میگذرد:
سابقه دوستی شما با شهید حاج آقا مصطفی از چه زمانی شروع شد؟
از زمانی که در تعقیب ساواک قرار گرفتم به عراق و نجف مهاجرت کردم. با ورود امام به نجف که مورد استقبال علمای حوزه قرار گرفتهاند، دوستانی که داخل ایران بودند و نمیتوانستند در ایران بمانند، آنجا جمع شدند و مجموعهای به نام روحانیون مبارز خارج از کشور تشکیل دادند و من هم عضو کوچک آن مجموعه بودم. آن زمان ضمن حضور در درسهای امام و علامه مجتهد حاج آقا مصطفی خمینی، در کنار آن به فعالیتهای سیاسی هم میپرداختیم. به این مناسبت دوستی نزدیکی با علامه شهید مصطفی خمینی پیدا کردیم و ایشان دفتر و امور مربوط به حضرت امام را در نجف اشرف مدیریت میکرد. هم استاد و هم برادر ما بود. در سفرهای بسیاری با هم بودیم. سالها با ایشان مانوس بودیم.
گویا از طرف حاج احمد آقا مأموریت داشتید که مجموعه آثار علامه حاج آقا مصطفی را به چاپ کامل برسانید؟
اینگونه نبود، بلکه از زمانی که از نجف برگشتیم کتابهای خطی ایشان را با خود آوردیم و به کتابخانه مرحوم نجفی مرعشی در قم سپردیم، که از بین نرود. آن را مجلد کردیم که حفظ شود. کتابخانه آیتالله نجفی قسمتی به نام کتب خطی دارد. الآن هم کتب خطی حاج آقا مصطفی آنجاست و حفظ میشود. پس از انقلاب آنها را خدمت حضرت امام بردیم و گفتیم که خوب است که بر روی این کتابها و تألیفات ایشان کار شود. من کتاب تفسیرحاج آقا مصطفی را پیشنهاد دادم و ایشان هم فرمودند خیلی خوب است.
یعنی پیشنهاد شما بود؟
بله، پیشنهاد دادم خدمت حضرت امام و ایشان هم اجازه فرمودند. آمدیم و مشغول تحقیق برروی تفسیر قرآن ایشان شدیم. حاج آقا مصطفی این مطالب را پاکنویس نکرده بودند. الحمدالله در زمان حیات حضرت امام موفق شدیم که این کتب را تدوین و چاپ کنیم و حضرت امام وقتی که آن را دیدند خیلی خوشحال شدند. واقعاً لبخند خیلی شیرینی زدند و تشکر کردند. بالاخره آثار شهید حاج آقا مصطفی احیا شد.
آن زمان ایشان تدریس هم داشتند؟
ایشان درس تفسیر قرآن کریم داشتند و یک درس هم اصول فقه. درس تفسیر ایشان که ما بعداً توفیق چاپ آن را پیدا کردیم و پنج جلد هم شد، تفسیر ویژه مخصوص است. شکل و نحوه بررسی آیات قرآن کریم به گونهای است که هیچ تفسیری به این مفصلی و دقیقی نیست. یعنی در هر آیهای پانزده و گاه بیست بحث مفصل وجود دارد. لذا تفسیر سوره حمدش به تنهایی دو جلد از کتاب را تشکیل میدهد. تفاسیر دیگر گاهی ده صفحه تفسیر سوره حمد دارند. اما ایشان دو جلد درباره سوره حمد تفسیر گفتند. در رابطه با مفاهیم و آیات قرآن در سوره حمد نیز مفصل بحث کرد.
در کتاب تفسیر قرآن متوقف شدید؟ یعنی کار همانجا به پایان رسید؟
خوشبختانه کار ادامه پیدا کرد، کتاب اصول ایشان را به چاپ رساندیم. در بیستمین سالگرد شهادت ایشان موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) بعد از رحلت حضرت امام، برای مرحوم حاج آقا مصطفی کنگرهای برگزار کرد. در آن سال کل کتابها دوباره بازنگری و تحقیق شد و به بهترین وجه مجموعه آثار شهید حاج آقا مصطفی به چاپ رسید. در واقع کار ما با برگزاری کنگره تکمیل شد.
روابطش با بیوت دیگر ظاهرا خیلی بود؟
خوب بود. ایشان کلاً روابط عمومیاش خیلی خوب بود. با همه علما، با همه طلاب و با همه رابطه متواضعانه و دلسوزانهای داشت.
با آنها تقابل علمی هم داشت؟
گاهی پیش میآمد. چون ایشان در درس بقیه علما هم دوری زده بود و در درس علمای دیگر هم شرکت میکرد. با فضلای نجف چرا، تقابل علمی گاهاً پیش میآمد. خب کسی در مسایل علمی حریف ایشان نبود. در مباحث، حافظه بسیار قوی داشت و با دقت نظر پاسخ میداد. مطالعهاش هم زیاد بود. جزء مستشکلین درس امام هم بود. حضرت امام هم به ایشان خیلی عنایت داشت.
تا چه حد ایشان را در نجف از نظر علمی قبول داشتند؟
شهید حاج آقا مصطفی به عنوان مجتهد بسیار مبارز در نجف اشرف جا افتاد. در نجف کسی را به عنوان دارنده جایگاه علمی به زودی نمیپذیرند. ولی ایشان نزد همه علما و مفاخر علمی، پذیرفته شده بود و همه ایشان را به عنوان مجتهد مسلم قبول داشتند. تألیفات ایشان خود گویای موضوع است.
زمانی که در درس علمای دیگر شرکت میکرد چون فرزند امام خمینی بود حساسیتی نسبت به ایشان پیش نمیآمد؟
چرا. بعضیها خیلی حساس بودند. در بین فرزندان علما ایشان مشخص بود، چون فاضل به تمام معنا بود. فرزندان علما تا این اندازه از نظر علمی رشد نکرده بودند. ایشان از نوادر کسانی است که هم آقازاده، هم فاضل، هم مجتهد، هم مفسر، هم عارف و هم اهل ذکر بود. همه فن حریف بود.
ارتباطی بین بیوت دیگر با درس امام و یا خود امام هم ایجاد میکرد؟
بله، اینگونه کارها را هم انجام میداد.
فلسفه هم تدریس میکردند؟
خیر. فلسفه را در قم تدریس میکرد.
در روند مبارزات حضرت امام چگونه نقش بازی میکرد؟
حضور ایشان در حفظ امام از قم شروع شد. از آن موقع سنگر را حفظ کرد. لذا رژیم مجبور به تبعید ایشان شد. چرا که چراغ خانه امام را روشن نگه داشته بود. ایشان وارد ترکیه شدند. خب امام غذاهای آنها را نمیخوردند، لاغر شده بودند. ایشان حتی میگفت من لباسهای آشپزی میپوشیدم و روزها غذا میپختم که امام از آن حالت نحیف بیرون بیایند. میفرمود که میگفتم مواد غذایی میآوردند و یک لنگ میبستم و هر روز آشپزی میکردم. بعد هم امام تحریر الوسیله را با ایشان مباحثه و تدوین کردند. هم از نظر جسمی و هم از نظر روحی در حفظ امام خیلی مؤثر بودند. لذا حق بزرگی بر گردن انقلاب دارند. امام کم کم سرحال شدند و در غربت ترکیه اگر ایشان نبود معلوم نبود چه بر سر امام میآمد. بعداً که وارد نجف شدند استوانهای بزرگ برای حضرت امام،برای افکار و مبارزات امام بود. بالاخره در نجف مسائل سنگینی وجود داشت. که اگر حاج آقا مصطفی نبود معلوم نبود چه میشد. ایشان سینه شان را سپر و بلاها را دفع میکرد. تا بالاخره جان خودش را در راه امام داد.
فضیلت اخلاقی ایشان سرآمد برخوردهایشان بود درسته؟
ایشان یک استاد نمونه بودند. یک دوست واقعی بودند. اخلاقمدار بود. اخلاق هر کس در سفر ظاهر میشود. معمولاً میگویند هر کسی را میخواهی بشناسی با او مسافرت کن. ایشان سالی دو سه مرتبه کاروانی داشتند که پیاده از نجف به سمت کربلا حرکت میکردند. مجموعهای از علما و مرحوم شهید مدنی، فضلا و شاگردان ایشان با هم راه میافتادند و چهار پنج روزی این سفر طول میکشید. در برخورد و نشست و برخاست همه چیز ظاهر میشد. متواضع و مودب بود. مباحث علمی مطرح میکرد. یا اگر خسته بودند شعر و ادب و اشعار مرحوم امام را حفظ بودند و میخواندند. طلاب را به مباحث علمی مشغول میکرد که صحبت غیبت نشود. واقعاً رفتاری زیبا و زیبنده داشت. حال خوبی داشت. آخر شبها میرفت در نخلها نماز شب میخواند و گریه میکرد. به خصوص برای امام دعا میکرد. خیلی برای امام دعا میکرد که خدا پیروزش کند. در کتابهای خودش هم این مطلب زیاد آمده است که خدایا پدر ما را به مقاصدش برسان و البته دعایش هم مستجاب شد. سن ایشان حدود 50 سال بود، اما 28 جلد کتاب علمی تألیف کرد. مجموعه آثار سنگینی در فقه، اصول، فلسفه و تفسیر دارند. مجموعهای از فضل، ادب، شعر، هنر، فقه، عرفان و ذوق دارند. برحسب سن شان از نظر نبوغ فکری بسیار بسیار ورزیده بودند.
به مسئله شهادت ایشان و نقش آن در پیروزی انقلاب کمتر پرداخته شده اینطور نیست؟
ایشان نقل میکرد در ترکیه که بودند و ما بعداً راجع به آن مباحثی داشتیم، اطلاعات آنجا اعتقاد داشتند حاج آقا مصطفی آقای خمینی را تحریک میکند و برداشت آنها اینگونه بود. میگفتند که محرک امام خمینی، آقا مصطفی است. به هر حال، بازوی قوی هم از نظر فکری و روحی بویژه از نظر علمی هم برای امام بود، از همه جهات از جمله سیاستگذاریها. رفتاری که با دفاتر امام در آنجا داشتند خیلی امتیاز داشت نسبت به دفاتر بقیه علما. نسبت به علما، نسبت به طلاب نسبت به رجال سیاسی که میآمدند. حتی یکبار بعثیها ایشان را دستگیر کردند و بردند به بغداد چند روزی نگه داشتند و بعد آزادشان کردند. خب با این همه تأثیر گذاریها بالاخره تصمیم میگیرند ایشان را به شهادت برسانند.
برای چه دستگیر شد؟ یعنی بعثیها از طرف رژیم ایران دستور گرفتند؟
بالاخره میخواستند امام را اذیت کنند. نه. خب بعثیها با امام اصطکاک داشتند. حاج آقا مصطفی هم که ترسی نداشت و برای آنها غیر قابل تحمل بود. شهادت ایشان فاجعهای بود. واقعاً هم حوزه علمیه و هم عالم تشیع را تکان داد. بالاخره مبدأ ظهور و بروز امام شد. مرحوم شهید دستغیب بعد از شهادت آقا مصطفی به نجف برای تسلیت، خدمت امام آمدند. ما به دیدن ایشان رفتیم گفتند که من در کربلا خواب عجیبی دیدم. خواب دیدم که تاجی بر سر امام گذاشتند، پرسیدم این چیست؟ گفتند اجر صبری است که برای آقا مصطفی کردند. و بعد از آن هم حضرت امام به پاریس آمدند و خیلی سریع اوضاع متحول شد. خواب بعد از شهادت حاج آقا مصطفی دیده شد.
مهربان خاصی نسبت به دوستان داشتند درست است؟
ایشان خیلی با دوستان مهربان بود. یک بار زمستان با عبای تابستانی به مدرسه بروجردی آمدم. ایشان نشسته بود و اشاره کرد رفتم جلو، ایشان فرمودند که هوا سرد است؛ گفتم آره. گفت خب این عبا نازکه. گفتم چکار کنم (خنده مصاحبه شونده) عبا فروشی در آن محدود بود به نام آقای کرباسچی. گفت برو پیش آن آقا و یک عبا بگیر. گفتم باشه. یعنی اینقدر حال و هوای ما را داشت. از نظر اخلاقی، برخورد اجتماعی و حسن خلق زبانزد طلاب بود و دوست و دشمن او را میستودند، به طوری که مرجع طلاب بوده و در مسائل مختلف به ایشان مراجعه میکردند. ایشان بسیار متواضع، زاهد، دائم الذکر و مقیّد به نماز جماعت و نوافل بودند. با طلبهها مزاح میکردند، اما نمیگذاشتند خلاف شرعی انجام بگیرد.
رفاقت خاصی گویا با طلبهها داشت...؟
یکی از خصوصیات بارز ایشان همین بود که با دوستان مهربان بود و صمیمی. حاج آقا مصطفی سعی داشتند از زیّ طلبگی، درس و بحث هیچ وقت منحرف و منصرف نشوند، لذا اگر کسی نزد امام کاری داشت، ایشان را واسطه میکرد، ولی ایشان نمیپذیرفت و سعی میکرد همان شیوه علمایی را ادامه دهد. ایشان واقعاً استاد و هم مربی بود، یعنی همین طور که تدریس میکرد واقعاً طلبهها را هم تربیت میکرد و در عین حال که استاد بود، با طلبهها رفیق هم بود و با امثال ما عین دو رفیق که هم سن و سال هستند، راه میرفت و حرف میزد. او عمر بسیار با برکتی داشت و فوق العاده موفق بود و بزرگترین توفیق ایشان خدمت به حضرت امام بود. از وقتی که خود را شناخته بود در محضر امام و در خدمت امام بود و آخر هم واقعاً فدای امام شد. ایشان احترام خاصی برای حضرت امام قایل بودند و امام نیز ایشان را «انسان کامل» مینامید.
مشترکات ایشان با امام چگونه بود؟
استاد محقق و عارف ما آرمانهای مشترکی با حضرت امام داشتند و از تحجر و جهالت برخی از عناصر حوزه رنج میبردند و معتقد بودند که حوزههای علمیه باید تحت بازرسی و سرپرستی مراجع عظام اداره شده و در حوزههای درسی دقت شود افراد لایق، باهوش، با استعداد و با ذوق را تشویق کنند و گرفتاریهای آنان را بر طرف نمایند و نسبت به این گروه مساعدتهای ویژه را مبذول دارند تا استعدادهای عالی متعالی شده و رشد کنند و ما در آینده شاهد بروز افراد برجسته و مفیدی در حوزه دین باشیم. ایشان میفرمودند بهترین راه برای کسب حقایق اسلامی و احکام آن در فتوا این است که علمای بزرگ در شورا مسائل را بررسی کنند و با در نظر گرفتن شرایط زمانی، مکانی و رعایت مبانی اصولی و فقهی فتوا دهند. ایشان در بعضی موارد، در حجّیّت فتوای فردی شبهه میکردند. خیلی اهل ذکر و اهل دعا بود. هم شوخ و هم اهل حال بود. شعرهای مرحوم امام را حفظ بود و اغلب میخواند. آن وقت هنوز دیوان امام پیدا نشده بود.
خوابی که شما دیدید چه بود تعریف میکنید؟
بله، ایشان دو ماه قبل از اینکه از دنیا بروند خواب دیدیم که جنازه ایشان را وارد صحن کردند، در حالی که ملائکه جنازه را میآوردند، یک قرآن هم جلوی ملائکه بود، جنازه ایشان وارد صحن میشد. وارد صحن حضرت مولا شد و این قرآن میرفت و این جنازه را هم با خودش میبرد. رفت توی حرم و ناپدید شد. عجیب بود که ما به خودش هم این خواب را نگفتیم. خدا رحمتش کند منزل ما نزدیک منزل ایشان بود. پدرم صدام زد و گفت: آقا را بردند. گفتم کی؟ گفت آقا مصطفی. رفتیم بیمارستان و ایشان از دنیا رفته بود. عجیب اینکه ایشان در حرم هم دفن شدند. یعنی در بهترین جای حرم دفن شد.
ایشان شهید شدند؟
خب مرگ ایشان مشکوک بود. حضرت امام هم اجازه ندادند که کالبد شکافی کنند. خب مطمئناً فتنهای در این جریان نهفته است که مثلاً عدهای متهم میشدند. حتی یکبار من شنیدم که در نجف به بهانه و احتمال ترور امام میخواستند همه رفقای امام را دستگیر کنند. فکر میکنم یکی از بعثیها موضوع را اطلاع داده بود. آنها هم اگر میگرفتند بلافاصله میکشتند، معطل نمیکردند. حتی امام به این مسائل هم باید توجه میداشتند.
اهل ورزش هم بودند؟
بله؛ شناگر ماهری بود. در راههای کربلا شط بود. ایشان شنا یاد میداد. میفرمود شیرجه را باید به گونهای بروی که آب هیچ تکان نخورد. (خنده مصاحبه شونده) قشنگ شنا میکرد. شناگر ماهری بود. پیاده روی هم میکرد، اما پیادهروی مستمر ورزشی خیر.
سهمی در مدیریت مسائل امام داشت؟ یا اینکه بیشتر وقتش در مطالعه بود؟
سهم زیادی در مدیریت مسائل امام هم داشت. مسائل را جمع میکرد. بالاخره اغلب وقتش صرف نوشتن میشد. بیشتر شبها بیدار بود. حضور و وجودش در کنار امام بسیار مهم و مایه دلگرمی بود.