به گزارش جماران، روزنامه شرق نوشت:
«نماز جمعه مظهر کاملی است از صف توحیدی تمام ملتهای مسلمان و در عین حال آگاهی، تنبه، هوشیاری، افشاکردن دسایس دشمن و مطلعکردن همه مسلمانان به وظایف و مسوولیتها...» این فرازی از خطبههای نماز جمعه آیتالله سیدمحمود طالقانی است. روحانی باسابقهای که به خواست امامخمینی(س) در پنجممرداد 1358 بهعنوان اولین امامجمعه ایران اسلامی از تریبون نمازجمعه برای مردم خطابه گفت.
خطبههای نمازجمعه آیتالله طالقانی در همان عمر ششهفتهای خود، در میان مردم از چنان نفوذ و شوروحالی برخوردار بود که پس از گذشت سیوچندسال همچنان در یادها باقیمانده است. از همین رو است که اعظم طالقانی معتقد است: «پدر با زبان مردم حرف میزد و با مخاطبانش یک رابطه همدلی داشت، دیندار میآمد، بیدین هم میآمد؛ وقتی کسی مطالبات مردم را میگوید، آنها هم مثل برادههای آهن که جذب آهنربا میشوند جذب میشوند.» آنچه مهم است اینکه نماز جمعه همایشی بزرگ برای نشاندادن وحدت میان مردم است و از جایگاهی فراملی برخوردار است که ابعاد جهانی نیز به خود میگیرد و در عین حال حساسیت بالایی نیز دارد. بر همین اساس بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، آیتالله طالقانی به امامخمینی(س) پیشنهاد برگزاری نمازجمعه را میدهند. پس از این پیشنهاد بود که حجتالاسلام سیداحمد خمینی از موافقت امام راحل با این پیشنهاد به آیتالله طالقانی خبر میدهند.
امامخمینی(س) آیتالله طالقانی را مسئول برپایی نمازجمعه کرده بودند. البته آیتالله طالقانی سابقهای طولانی در اقامه نماز جماعت در دوران پیش از انقلاب داشتند. ایشان در بین سالهای ۴۳ تا ۴۶ که در زندان قصر حضور داشتند نمازجمعه را برپا میکردند اما با این تفاوت که تنها خطبهها را قرائت و نماز را اقامه نمیکردند. در خاطرات محمدمهدی جعفری، استاد دانشگاه علوم حدیث که در سال 58 مسوول مقدمات اولین نمازجمعه بود آمده است که «بعد از سال ۴۶ هم وقتی مرحوم طالقانی از زندان آزاد شدند. در سال ۴۷ اولین نمازجمعه تهران مستقل از دولت را در منطقه نارمک در مسجد جامع نارمک اقامه کردند. امام جماعت این مسجد، آقای واحدی برادر شهید واحدی از اعضای فداییان اسلام بود. آیتالله طالقانی وقتی برای اولینبار در این مسجد نمازجمعه اقامه کردند، مسوولیت این کار را به خود آقای واحدی واگذار و مرتب در آن مسجد نمازجمعه اقامه میشد و خیلی از انقلابیون به آنجا میرفتند. تا اینکه آیتالله طالقانی برای بار دوم در سال ۵۴ به زندان رفتند، در این فاصله آیتالله منتظری در زندان نمازجمعه میخواندند که بالاخره ایشان آزاد شدند و انقلاب شد.»
بعد از موافقت امامراحل با برپایی نماز جمعه، آیتالله طالقانی دانشگاه تهران را محلی مناسب برای برگزاری این فریضه دینی دانستند.
و اینگونه بود که پنجم شهریور 1358 اولین نمازجمعه به امامت آیتالله طالقانی در زمین چمن دانشگاه تهران برگزار شد و جمعیتی بالغ بر یکمیلیوننفر به محل برگزاری نمازجمعه آمدند و از همان روزها بود که نهتنها این زمین چمن وسیع بلکه خیابانهای اطراف دانشگاه نیز مملو از جمعیت نمازگزاران مشتاق شد. در روزهای ابتدایی اقامه نماز جمعه یک کانتینر و میکروفونی دستی تنها امکانات برگزاری این همایش میلیونی بود. اعظم طالقانی در ارتباط با مهمترین مباحث مطرح شده از سوی پدر در نخستین نمازجمعه میگوید: «من نمازجمعههای آیتالله طالقانی را به خاطر دارم. به پدر اصرار میکردم که من هم با ایشان به دانشگاه تهران بیایم. یکبار که با ماشین به سمت نمازجمعه میرفتیم شور و اشتیاق مردم بهحدی بود که روی ماشین میریختند و من بهسختی مجبور شدم از ماشین پیاده شوم. مرحوم طالقانی در نماز جمعه، همه را نقد میکرد و اگر گروه و دستهای حرکت مثبتی انجام میداد در صدد تقویت و تشویق آن برمیآمد. خصوصیت نماز جمعه در زمان ایشان این بود که یکسویه و یکبعدی نبود. جمعیت حاضر در نماز جمعه تایید روش و منش مرحوم طالقانی در نماز جمعه بود.» شاید به همین
دلیل بود که همه سلایق و تفکرات حاضر در جامعه به نماز جمعههای آیتالله طالقانی میآمدند. از این رو است که در بخشی از خاطرات محمدمهدی جعفری، آمده است:«برخی از تودهایها به نمازجمعه میآمدند و وقتی به آنها میگفتیم شما که اعتقادی ندارید چرا شرکت میکنید، میگفتند چون تجمعی است و میتوان پشت آیتالله طالقانی جمع شد، ما میآییم.» از نظر آیتالله طالقانی نماز جمعه کارکردی وحدتآفرین داشت. نماز جمعه یک صف توحیدی آگاه، برابر، موحد، خداپرست و خداجو بود و در کنار همه اینها مفهوم امت اسلامی که اجتماع بزرگی از مسلمانان است و کارکردش مبارزه با تحقیر و خواری مردم مسلمان، که این مهم موجب تشکیل قدرتمندترین امت روی زمین میشود.
آیتالله طالقانی از سال 58 تا زمان ارتحال خویش تنها ششنمازجمعه و یک نماز عید فطر را اقامه کردند. البته همین تعداد اندک نمازجمعه نیز حواشی فراوانی را به همراه داشت. از حضور اعضای سازمان منافقین بهعنوان برگزارکنندگان نمازجمعه گرفته تا خطبههای آیتالله طالقانی که بازخورد فراوانی در مطبوعات آن دوران داشت. مهدی بازرگان و محمد مجتهد شبستری نیز دو سخنران پیش از خطبههای نمازجمعههای آیتالله بودند. شاید یکی از جنجالیترین نمازجمعههای این امام جمعه 69 ساله، آخرین نمازی بود که در خطبههای آن بهصراحت به تبری از منافقین و دنبالهروی از رهبر کبیر انقلاب تاکید شد. و در نهایت روز 16شهریور 1358 ایشان آخرین نمازجمعه را به مناسبت سالگرد شهدای 17شهریور در بهشت زهرا اقامه کردند. بعد از نماز، آیتالله برای بازدید از غسالخانه بهشتزهرا به این محل میروند و پس از آن به اطرافیان مطرح میکنند که سوزش قلب دارند.
محمد بستهنگار، داماد آیتالله طالقانی در این خصوص میگوید: «روز 18شهریور ساعت 10شب، خانم من با آیتالله طالقانی دیدار میکنند. اما ساعت دو نصفهشب یکی از همسایگان به ما خبر دادند که آقای طالقانی فوت شده است. آن زمان منزل ما امیریه بود و تا زمانی که رسیدیم حدود یکساعت از فوت مرحوم طالقانی گذشته بود. آنطور که پدر عروس آقای طالقانی میگفت در آخرین دقایق، به ایشان حالت تهوع دست میدهد و بعد میگوید که قفسه سینه، پشت و کمر من میسوزد که پشت ایشان را چرب میکنند و ایشان دراز میکشد. دنبال کپسول اکسیژن به بیمارستان طرفه و جاهای نزدیک هم میروند که پیدا نمیکنند. بعد تماس میگیرند که پزشک بیاید که تا زمانی که دکتر بیاید ایشان فوت میکنند.»