بیش از نیم قرن پیش ، آمریکا برای اولین بار دولت یک کشور را درخاورمیانه سرنگون کرد.قربانی این کودتا نه فقط محمد مصدق نخست وزیر ایران بلکه دمکراسی نوپا و نورسیده ایی بود که در ایران شکل گرفته بود.این کودتا،تاریخ ایران و خاورمیانه و جهان را تغییر داد.کودتا یا همان عملیات آژاکس نه تنها محمدرضا پهلوی را دوباره بر تخت نشاند بلکه به او اجازه داد که با دیکتاتوری مضاعف خود بر مردم ایران حکمرانی کند.
به گزارش جماران، مریم قربانفر در ادامه یادداشت خود در قانون آنلاین می نویسد: استیو کینزر،روزنامه نگار و پژوشگر در رابطه با کودتای 28 مرداد می گوید:«اغراق آمیز نخواهد بود اگر خط مستقیمی را از عملیات آژاکس ترسیم نماییم که از حکومت سرکوبگر شاه و انقلاب اسلامی گذر کند و به گلوله های آتشی منتهی شود که مرکز تجارت جهانی در نیویورک را در بر گرفت .»
حقیقت این است که دیر باورترین افراد هم اگر نخواهند تآثیرات مخرب این کودتا را در خطی که کینزر ترسیم کرده تصور کنند اما نمی توانند منکر ارتباط مستقیم کودتای آمریکا در سال 1332 و تسخیر سفارت آمریکا در آبان 1358 باشند. خاطره تلخ کودتا آن هم توسط کشوری که هنوز ایرانی ها شناحت چندانی از آن نداشتند و اتفاقآ آن را در مقابل کشوری چون انگلستان و حتی روسیه می پنداشتند فروریختن دیوار اعتماد و ایجاد سد بلند بی اعتمادی بین مردم ایران و کشور ایالات متحده بود. سدی که نتیجه آن بعد از انقلاب ایران وحشت دائم از امکان کودتای دیگر آمریکایی ها بود و نتیجه آن تسخیر سفارت آمریکا و گروگان گیری بود. این گروگان گیری در آن زمان و مقطع حساس برای دولت ایران معنای حمله به خاک کشوری دیگر را نداشت ، بلکه بیش از هر چیزی برای آنان معنای یک فرار به جلو برای گریز از امکان کودتا توسط آمریکایی ها را داشت.
دولت انگلستان در کنار روسیه از دولت های منفور از نگاه مردم ایران بودند.شرکت نفتی «انگلیس و ایران» خون ملت را مکیده بود و وضعیت کارگران ایرانی در آبادان و مسجد سلیمان اسفبار بود و در گزارشات سفیر وقت آمریکا در ایران بارها به این موارد اشاره شده بود.در حالی که شرکت آمریکایی طرف قرارداد با عربستان یعنی شرکت نفتی«آرمکو» در قرارداد فی مابین خود و عربستان پذیرفته بود عربستان و شرکت مذبور به صورت 50_50 در سود شریک باشند،سر فرانسیس شپرد در برابر در خواست رزم آرا برای شیرین تر کردن قرار داد برای نمایندگان مجلس ایران گفته بود:« تنها امتیازی که حاضر هستند برای شیرین تر شدن این قرارداد بدهند،روان درمانی رایگان برخی از نمایندگان دیوانه مجلس است که همچنان با لایحه الحاقی مخالفت می ورزند .»لایحه الحاقی که کنترل مناطق نفتی را به طور کامل از اختیارات دولت ایران خارج می کرد و دولت ایران حق هیچگونه حسابرسی در امور شرکت را نداشت. رزم آرا در نهایت در میانه مخمصه ایی که سعی می کرد به نوعی به آن سرو سامان بدهد قرار گرفت و در یک ترور مشکوک کشته شد .
اما چه اتفاقی افتاد که ایالات متحده که تا اتمام دوران ریاست جمهوری«ترومن »درکنار ایران ایستاده بود و حتی مطبوعات کشور آمریکا برخلاف مطبوعات انگلستان یک صدا با دولت مصدق همراهی می کردند و خود شخص ترومن در دیدار با مصدق بر جدیت دولت آمریکا برای همراهی با ایران تآکید می کرد ناگهان با انتخاب «دوایت آیزنهاور» به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده چنین طرح پیچیده ایی را برای براندازی مصدق تهیه و اجرا کردند. زمانی این ماجرا عجیب تر می شود که از یاد نبریم در یک مقطع حساس که بریتانیا حمله مسلحانه به ایران و بازپس گیری میادین نفتی و پالایشگاه آبادان را مدنظر داشت تنها به خاطر عدم همراهی رئیس جمهور ترومن ناچار به کنار گذاشتن این طرح گردید. چرچیل نفت ایران را «هدیه ای از سرزمین پریان و فراتر از رویاهای ما»می نامید ولردکرزن نیز اعتقاد داشت که «متفقین سوار بر امواج نفت ایران به ساحل پیروزی رسیدند»؛ پس امکان حمله نظامی برای باز پس گیری نفتی که این همه به آن احتیاج داشتند اصلآ عجیب نبوده و تنها ایستادگی ترومن در مقابل این طرح بود که حمله نظامی را بی اثر می کرد.
شاید باید دلیل همراهی دولت آمریکا با انگلستان و طرح ریزی عملیات آژاکس را بیش از همه دو چیز دانست :ترس از حاکم شدن کمونیست در ایران و تلاش برای حفظ پیمان آتلانتیک شمالی یا ناتو.
در صبح روز 26 ژوئن 1950 (6 تیر 1329) میلیون ها نفر در ایران و آمریکا مشتاقانه در انتظار اخبار رادیوها بودند.در آن روز در ایران شاه اعلام می کند که ژنرال رزم آرا ، که بعدها در یک برنامه ترور مرموز کشته شد،به عنوان نخست وزیر انتخاب شده است. اما همزمان در آن سوی کره زمین اخبار مهم اما متفاوتی در جریان بود. سربازان کمونیست کره از مدار سی و هشت درجه در کره عبور نموده و به سمت جنوب پیش می رفتند. دو ابرقدرت هسته ایی پشت دو کره قرار گرفتند و بسیاری از مردم آمریکا در وحشت جنگی جدید بودند.
این همان بزنگاه تاریخی بود که دو کشور ایران و آمریکا به آن برخوردند.در ژانویه 1950 شورای امنیت ملی آمریکا سند مهمی را تدوین نمود که در آن به ضرورت مقابله با جنبش های کمونیستی توسط ایالات متحده نه فقط در مناطق برخوردار از اهمیت حیاتی امنیتی بلکه در هر نقطه از جهان تآکید شده بود و این همان سندی بود که بعدها برای لزوم کودتا در ایران مورد استفاده قرار گرفت.
از سویی یک سال قبل تر در سال 1949 آمریکا یازده کشور دوست را وارد یک اتحاد نظامی قدرتمند موسوم به سازمان پیمان آتلانتیک شمالی ( ناتو ) کرده بود. اتحاد میان ایلات متحده و انگلستان پایه اصلی این ائتلاف نوبنیاد و شکننده بود.اختلاف نظر در مورد نوع رفتار با ایران نمی بایست موجب تضعیف این اتحاد و از هم گسستنش می شد و دولت انگلستان با آگاهی کامل از این موضوع که دولت آمریکا چقدر به این اتحاد نیازمند است وی را برای در فشار گذاشتن یا اقدام عملی علیه ایران در فشار قرار می داد.
چند ماه پس از کودتای 28 مرداد دکتر«دانلد.ان.ویلبر» مأمور ارشد سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا و یکی از طراحان و فعالان اصلی کودتا جزوه ای به نام « سرنگونی مصدق، نخست وزیر ایران» تهیه کرد که در آن ضمن بیان چگونگی شکل گیری پروژه کودتا به نام پروژه آژاکس،به شرح رویدادهایی پرداخته است که منجر به سرنگونی دکتر محمد مصدق شد.
جزوه « ویلبر» تا سال 2000 جزو اسناد محرمانه سازمان سیا تلقی می شد و انتشار نیافته بود ولی در ماه ژوئن آن سال در اختیار روزنامه نیویورک تایمز قرار گرفت و منتشر شد. این جزوه از گزارش های نادری است که درباره کودتای 28 مرداد از زبان یک دست اندرکار کودتا نوشته شد.
جزئیات کودتا بر اساس اسناد ویلبر
در 16 فروردین 32 رییس سیا بودجه ای یک میلیون دلاری به ستاد سیا در تهران اختصاص داد تا هر طور که لازم باشد برای سرنگونی مصدق خرج کند.ستاد سیا در تهران بر این عقیده بود که شاه قاطعانه علیه مصدق وارد صحنه نخواهد شد.در 4 مرداد 32 روزولت و شوارتسکف در تهران بودند؛با ورود روزولت به تهران، به عنوان بخشی از جنگ روانی تصمیم گرفته شد که از میزان تماس نزدیک بین مقامات بلند پایه آمریکا و دولت مصدق کاسته شود.در 10 مرداد شوارتسکوف توانست با شاه دیداری طولانی داشته باشد.در این دیدار شاه تأکید کرد که اگر مصدق همه پرسی را اجرا و مجلس را منحل کند آنگاه وی طبق قانون اساسی اختیار تام دارد که مصدق را برکنار کند و نخست وزیر منتخب خود را به جای وی بنشاند.در این زمان توجه مصدق به مجلس معطوف بود.وی در 23 تیر نمایندگان طرفدار دولت را تشویق به استعفا کرد.شماری از نمایندگان بی طرف و مخالفان کم جرئت مصدق نیز به دیگران تأسی کردند و شمار مستعفیان به 28 تن رسید.ستاد مرکزی سیا مصرانه می خواست که نمایندگان ضد مصدق برای حفظ کرسی نمایندگی خود تشویق شوند ودر مجلس بست بنشینند.مصدق اعلام همه پرسی کرد و از مردم خواست به انحلال مجلس رأی آری
یا نه بدهند.همه پرسی در 13 مرداد در سراسر کشور انجام و گزارش شد که دو میلیون نفر به همه پرسی رای مثبت داده اند و فقط چند صد نفر رای نداده اند. ( این همان موردی است که در تمام سالهای اخیر به آن توجه نشده است . انجام همه پرسی برای انحلال مجلس و نه تصمیم خودسرانه مصدق برای انحلال مجلس )
حالا زمان مقتضی رسیده بود و مجلس منحل اعلام شده بود.در حالی که طبق برنامه ریزی انجام شده قرار بودشاه درتهران متن فرمان های عزل و انتصاب را امضا کند،محمدرضا بدون امضا فرمان ها راهی رامسر شد.روزولت معتقد بود که شاه این زمان بندی را به هم زده است تا در تهران نباشد و دست کسی نیز به وی نرسد.روزولت اما نصیری را شبانه پیدا می کندو وی رابا هواپیما به رامسر می فرستد. به گفته سرهنگ نصیری، سرانجام ثریا شاه را راضی به امضای فرمان ها کردو به خاطر نامساعد بود هوا فرمان ها با ماشین و روز 23 مرداد به دست روزولت می رسدو تصمیم گرفته می شود تا روز 25 مرداد یعنی شنبه برای آغاز عملیت آژاکس دست نگه دارند.
اما برنامه ها آن گونه که باید پیش نرفت،سرهنگ نصیری که دستور داشت ابتدا تیمسار ریاحی را بازداشت کندزمانی به در منزل وی رسید که هیچ کس در خانه نبود،حتی یک خدمتکار یا باغبان هم در منزل مسکونی تیمسار ریاحی حضور نداشت اما نصیری به راننده دستور داد در مسیر ادامه بدهد و به منزل مصدق برود.بر اساس بیانیه تیمسار محمد تقی ریاحی ریاست ستاد ارتش که طرفدار مصدق بود، او در ساعت 5 بعد از ظهر 24 مرداد، از جزییات توطئه آگاه شده بود.زمانی که نصیری به در منزل مصدق رسید چندین فرمانده وفادار به مصدق به سمت وی رفته و او را تحویل یک جیپ نظامی داده و او را به مقر ستاد ارتش بردند.
در سحرگاه 25 مرداد رادیو تهران بیانیه ویژه دولت را پخش کرد که در آن از انجام کودتای شب پیش یاد شده بود.بر اساس آرشیو اسناد سیا منتشرشده در سال 2000 سند فکس به روزولت وجود ندارد اما سال ها بعد «جان والر» مسول میز ایران در سیا،عنوان کرد که دستور اکیدی مبنی بر خروج روزولت صادر نشده بودوی به یاد می آورد متن پیام چنین بوده است:« اگر در وضعیت اضطراری هستی فورآ خارج شو که کشته نشوی. اما اگر وضعیت اضطراری نیست،هر کاری مایلی انجام بده.»
و روزولت تصمیم می گیرد در ایران بماند و هر چند عملیات آژاکس را شکست خورده می داند اما به کودتا و تلاش برای سقوط دولت مصدق ادامه بدهد .روزولت هنوز شانس کمی برای موفقیت قایل بود به شرط آنکه شاه که به بغداد گریخته بود،پیامی می فرستاد و زاهدی در موضع تهاجمی قرار می گرفت. ستاد سیا در تهران پیش نویس پیامی را که می بایست شاه قرائت کند آماده کرد. صبح 26 مرداد خبر بیانیه ای که شاه از بغداد فرستاده بود از رادیوهای خارج پخش شد.
در این پیام شاه گفت که فرمان هایی مبنی بر عزل مصدق و انتصاب زاهدی به نخست وزیری صادر کرده است و افزود که از سلطنت کناره گیری نکرده و به وفاداری مردم ایران اعتماد دارد.
تمام این عزل و نصب ها در حالی صورت می گرفت که طبق اصل 64 متمم قانون اساسی مشروطه : وزرا نمی توانند احکام شفاهی یا کتبی پادشاه را مستمسک قرار داده ، سلب مسولیت از خودشان بنمایند.
غروب روز 26 مرداد پرکارترین و فرساینده ترین زمان برای ستاد سیا در تهران بود.تصمیم گرفته شد که عملیاتی برای روز چهارشنبه 28 مرداد انجام گیرد.در شب 28 مرداد دستجات بظاهر توده ای را به خیابانها گسیل داشتند. این دسته ها مأموریت داشتند که در خیابان های لاله زار و امیریه هر مغازه ای را که به دستشان رسید غارت کنند و درهم بشکنند و نشان دهند که این کارها کار اعضای حزب توده است. قبل از ساعت 9 صبح روز 28 مرداد گروههای طرفدار شاه در منطقه بازار گرد آمدند.این جماعت فقط به یک رهبری احتیاج داشتند. شعبان جعفری که یک گروه را در پیشروی به سوی مجلس همراهی می کرد،درسر راه خود به روزنامه « باختر امروز» که متعلق به حسین فاطمی،وزیر خارجه بودحمله کرد.این روزنامه در روزهای 26 و 27 مرداد خضمانه ترین حملات را به شاه کرده بود. حسین فاطمی شاه را بزدل و ترسو و خائن لقب داده بود و عجیب نبود که چنین حمله هماهنگی به روزنامه وی شکل بگیرد.
تا ساعت ده و پانزده دقیقه صبح، کامیون های حامل نیروهای نظامی طرفدار شاه در میدان های اصلی شهر مستقر شده بودند. گروههای بزرگ و کوچک چوب و سنگ به دست در میدان سپه به یکدیگر پیوستند و به سوی شمال و مرکز شهر پیش رفتند. حدود ظهر پنج تانک و بیست کامیون سرباز به این جمعیت پیوستند.
حدود ساعت 10 صبح تیمسار ریاحی به مصدق اطلاع داد که ارتش دیگر تحت فرمان او نیست و تقاضای کمک کرد.سرهنگ ممتاز تنها توانسته بود یک گردان فراهم آورد که آن را در اطراف خانه مصدق مستقر ساخت.سلطنت طلبان با به دست آوردن و تصرف تجهیزات مهم این امکان را به دست آوردندتاسیل تلگرام و پیام راهی شهرستانها شود و مردم را به قیام به طرفداری از شاه تشویق کنند. ایستگاه رادیو در ساعت های اول بعد از ظهر به تصرف در آمد و خبر پیروزی سلطنت طلبان با متن فرمان شاه از رادیو پخش شد.در ساعت 5 و 25 دقیقه بعد از ظهر زاهدی از رادیو صحبت کرد. ستاد مرکزی ارتش در ساعات آخر بعد از ظهر تسلیم شد.قبل از ساعت 7 شب خانه مصدق تصرف و به ویرانه ای تبدیل شدو کودتا موفق شد و دولت قانونی و مردمی مصدق که می خواست حامی منافع ملت ایران باشد سرنگون گردید .
مصدق بعدها و در دادگاه نظامی که پس از کودتای ۲۸مردادتشکیل شد،درباره ۲۵ مرداد و توضیح اینکه چرا فرمان عزل خود را نپذیرفت گفته بود،« ... اگر این کودتا نبود، چرا دستخطی که تاریخ ۲۲ مرداد نوشته شده بود نیمه شب ۲۵ مرداد ابلاغ شد و چرا آقایان وزیر خارجه، وزیر راه و مهنس زیرک زاده نماینده مجلس را در خانه هایشان دستگیر کردند و به سعدآباد بردند؟ چرا سیم های تلفن ستاد ارتش را قطع کردند و تلفنخانه بازار را اشغال کردند؟ »
اینها سوالاتی بود که هیچ گاه در دادگاه به آنها پاسخی داده نشد . سوالاتی که همچنان باید از کسانی که اصرار دارند اتفاقات بین 25 تا 28 مرداد را کودتا ندانند پرسید ، سوالاتی بی پاسخ که همچنان در محضر تاریخ مطرح است که چگونه نخست وزیر قانونی را در جایگاه متهم می نشانند.
طلای سیاه بهانه کودتای سیاه
چرچیل نفت ایران را «هدیه ای از سرزمین پریان و فراتر از رویاهای ما»می نامید و لرد کرزن نیز اعتقاد داشت که «متفقین سوار بر امواج نفت ایران به ساحل پیروزی رسیدند»؛ پس امکان حمله نظامی برای باز پس گیری نفتی که این همه به آن احتیاج داشتند اصلآ عجیب نبوده و تنها ایستادگی ترومن در مقابل این طرح بود که حمله نظامی را بی اثر می کرد.
کد خبر:
۳۰۲۹۲