منیژه حکمت درباره سینمای دینی و دین در سینمای کشورهای مسلمان؛ همه فیلمها اگر جنبه رحمانیت و انسانیت را در نظر بگیریم، دینی است
منیژه حکمت از جمله فیلمسازان مشهور ایران است که حضور زنان مسلمان در عرصه فیلم سازی کشورهای مسلمان را اتفاق بزرگی می داند و معتقد است نگاه مادرانه و زنانه، سینما را تلطیف می کند.
او که به تفکیک سینمای دینی و غیردینی اعتقادی ندارد، با انتقاد از مسئولان در نحوه حمایت از فیلم های دینی، بیشتر این فیلم ها را دچار آفت شعارزدگی می داند و معتقد است که اگر جنبه عطوفت، رحمانیت و انسانیت را در نظر بگیریم، همه فیلم ها در حوزه فیلم دینی تعریف می شوند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، شفقنا با منیژه حکمت گفت وگویی انجام داده که به این شرح است.
سینما برای کشورهای مسلمان یک امر وارداتی است و بیشتر از غرب آمده و غربی ها مبدع آن بودند و ساز و کارهای آن را متناسب با فرهنگ خود تنظیم کردند، در حال حاضر جهان اسلام هم این هنر را به خوبی دریافت کرده است و از آن استفاده می کند. امروز هم بالاتفاق علمای جهان اسلام، کارگزاران سیاست و فرهنگ به ضرورت استفاده از این هنر واقف هستند....
اگر هوشمندانه از این هنر استفاده کنند، خوب است.
بله اما یک سری دغدغهها دارند، اینکه بالاخره اصول، ارزشها و اعتقادات باید رعایت شود سوال من این است که از نگاه شما که یک سینماگر زن هستید، اقتضائات ساخت فیلم در یک کشور مسلمان چه درباره سوژه، چه درباره بازیگر و چه درباره حضور زنان در این عرصه چیست؟
اگر به عقب برگردیم، می بینیم ساخت فیلم هایی مانند «محمد رسول الله» بسیار تاثیرگذار بود، به طوری که در کل دنیا تاثیر داشت. یک تیم حرفهای از غرب این فیلم را ساخت و بسیار خوب روایت کرد و ما تاثیر آن را در کشورهای مختلف جهان دیدیم. من خیلی متاسفم که فیلمسازان نابلدی در عرصه فیلم سازی راجع به امور دینی، پیامبران ما یا به هرحال مواردی که در کشورهای مسلمان سپری میشود، شروع به کار میکنند. نمیتوان حضور هنر هفتم را انکار کرد. تاثیرگذارترین هنر در زمان حال و زمان قبل در این صد و اندی سالی که سینما حضور گستردهای داشته و روز به روز تاثیرگذارتر شده است را نمی توان منکر شد. تاثیر تصویر من میتواند اثر گذارترین تاثیر باشد و کشورهای مسلمان از این تاثیرگذاری به نحو احسن بهرهبرداری کنند، ولی بخش اسلام که به هرحال مهربانی، رافت و همدلی در آن مستتر است را خیلی پررنگ نمیبینیم. ما اکثرا کشور ایران را ملاک قرار می دهیم تا کشورهای مسلمان که به عنوان داور بودند یا فستیوال ها داشتند؛ یک فیلم های سطحی شعاری میسازند که به نظر من، بیشتر به کشور و به اسلام ضربه می زند، تا اینکه روایت گر آن بخش رحمانی و انسانی دین اسلام باشد. باید چارهای برای این مسئله اندیشید، سینمای ایران از یک کشور مسلمان صادر میشود و هیچ کشوری مثل ایران این حضور را ندارد. آن بخش شاعرانگی، همدلی انسان ها که در دنیا مطرح میشود و مدرنیته را نمیتوان نادیده گرفت. مدرنیته در جوامع یک تعریفی دارد، اگر آگاهانه در این کشورها با افراد حرفهای، بدون شعار و ریا و تزویر فیلم ساخته شود، میتواند خیلی در دنیا تاثیر گذار باشد. در غیر این صورت به نظر من تاثیرگذاری بسیار کمی دارد.
به اعتقاد شما سینماگران میتوانند سفیران خوبی برای بردن پیام اسلام به دیگر کشورها باشند؟
بله. میتوانند باشند، اما چیزی که ما شاهد آن هستیم رساندن این پیام نیست. می دانیم که غرب با تمام حربه هایی که دارد در عرصه فیلم سازی حضور پیدا میکند و میداند چگونه فیلم بسازد و مردم جهان را تحت تاثیر خودش قرار بدهد؛ چه راجع به کشورهای اسلامی، چه راجع به دین اسلام. ما زمانی برنده یک بازی می شویم که بدانیم از چه بخشی ضربه می خوریم و کنش ما نسبت به آن ضربه خوردن چیست. تصویری که با توجه به دین از ما به بیرون و بسیار فعال ارائه می شود، یک تصویر خشن، سرکوبگر و تروریست است.
چرا سینماگران وارد این حوزه نمی شوند که همان تصویر رحمانی از دین که می گویید را بسازند؟
ببینید باید جدا کنیم آیا راجع به دین می خواهیم صحبت کنیم یا پیام یک کشور مسلمان را برسانیم؟ این دو مساله است، هر چند این پیام دینی در پیام یک کشور اسلامی مستتر است و نمی توانیم این دو را از هم جدا کنیم. وقتی عباس کیارستمی فیلم بسازد، این جدا از یک کشور اسلامی نیست و چسبیده به کشور ایران است، ولی متاسفانه برخی علمای دینی ما فاصله زیادی با سینما دارند.
آنها انتقاد می کنند که سینماگرانی که وارد سینمای دینی می شوند خودشان را بی نیاز از مشورت علمای دینی می دانند...
علمای دینی ما باید کارشناس باشند و سینمای دینی را بشناسند. برای فیلمسازی باید در میان مردم بود و جامعه شناسی، مردم شناسی و تاثیر هنر را بر روابط اجتماعی مردم شناخت و این شناخت برگ برنده ماست.
الان شما قبول دارید که علما، مخالفتی با به کارگیری سینما به آن صورتی که در سابق بود، ندارند؟
در ایران را می توانم مثال بزنم. راجع به کشورهای خارجی و مسلمان دیگر اجازه ندارم حرفی بزنم، چون شناخت ندارم. ما می بینیم که یک فیلم ساخته می شود، به هرحال تفکر آزاد یک فیلمساز است که یک قصه را رصد می کند و یک فیلم را میسازد. اما دیده شده گاهی کوچکترین اتفاقی باعث به راه افتادن یک هجمه عجیب و غریب، انگ زدن ها و سیاه نمایی می شود. من بسیار خوشحال تر میشوم که یک فیلم به عنوان یک سفیر از ایران در مجامع بین المللی راجع به مشکلات اجتماعی کشور حضور داشته باشد، زیرا یک تعریف از کشورش میدهد و میتواند در برابر فیلم هایی که علیه کشورهایی مانند ما ساخته میشود، قد علم کند.
شما الان به یک معضل خوبی اشاره کردید. گفتید یک فیلمی می سازم، ذهنم آزاد است و من آن قصه را روایت می کنم، اما وقتی آن قصه بر روی تصویر میآید از همه طرف به عناوین مختلف مورد انگ قرار میگیرد، این نشان میدهد یک معضلی وجود دارد. مشکل از کجاست؟
سانسور.
نه فارغ از سانسور میگویم. مثلا قم که پایگاه مراجع دینی ماست چقدر واقعا در طول سال سینماگران به عناوین مختلف این را در خود می بینند و این ضرورت را احساس می کنند که بروند با علمای دینی دیالوگ برقرار کنند؟
اگر فیلم دینی باشد، برای صحبت میروند.
نه الزاما به خاطر فیلم دینی...
وقتی می خواهیم فیلمی اجتماعی و درام بسازیم، نیاز به ذهن خلاق است. آن جایی که فیلم وارد عرصه دینی می شود، شرعیات و موارد مختلف دینی وسط می آید، می توان رفت و با علما مشورت کرد. ولی یک فیلمساز که در کشور مسلمان فیلم می سازد، حتما نباید راجع به امور دینی و فیلم دینی بسازد. ببینید ما یک سری فیلمساز دینی داریم، در ایران را مثال میزنم که برای ساخت فیلم های دینی، پول های هنگفت میگیرند، میلیاردها تومان خرج می شود و در بازخورد این فیلم ها تاثیر گذاری دیده نمیشود. ما در یک کشور مسلمان هستیم، چرا هیچ کس نمی رود در سینما این فیلم ها را ببیند؟
مثالی بزنید؟
سیب و سلما که فکر میکنم 15 میلیون فروش داشت. چرا هیچ کس نمیرود این فیلم را ببیند؟ بدون جامعه شناسی دینی و بدون بررسی، نمیتوان به این سوالها جواب داد.
سینماگرانی هستند که در همین سینمای غیردینی...
من نمی فهمم سینمای غیردینی یعنی چه؟ من قائل به تفکیک نیستم.
من از خانم حکمت به عنوان یک سینماگر یک سوال دارم، واقعا چقدر خودتان دغدغه های دینی مردم را در فیلم هایی که می سازید یا تهیه کننده یا کارگردان آن هستید، لحاظ می کنید؟
من بلد نیستم و وارد این عرصه نمی شوم. من وارد آن بخش انسانی که مستتر در دین است، می شوم و وارد شرعیات و امور دینی آن نمی شوم، ولی وقتی زندگی اجتماعی امروز را تعریف می کنم دین در آن مستتر است. من در یک کشور مسلمان فیلم می سازم و دین در آن مستتر است. اگر انتقاد دارم که رافت اسلامی، نگاه دینی و عطوفت انسانی لحاظ نمی شود، باید در فیلم به تصویر بکشم، ولی گاهی من این شهامت یا این اجازه را ندارم که انتقاد کنم و بگویم برخی رفتارها منطبق با اصول اسلامی نیست. آیا در دین نگاه انسانی وجود دارد یا ندارد و آیا اجازه این انتقاد را من دارم یا ندارم؟
شما معتقدید که سینماگران خیلی خوب می توانند بخش رحمانی و کرامت انسانی را به تصویر بکشند، ولی خب تجربه فیلم هایی که قوانین و قواعد اسلامی را به دلیل عدم درک درست سینماگر به تمسخر کشیدند نیز وجود دارد. مثلا بعد از انقلاب فیلم محلل را ساختند و این رسما به تمسخر گرفتن یک باور مذهبی است و طبیعی است کسانی که خود را متولی دین می دانند، واکنش نشان دهند.
باید از آن طرف هم ببینید که اجازه انتقاد نسبت به عملکرد یک سازمان و ارگان یا یک مسوولی که رفتار غیردینی می کند، وجود دارد؟
چرا سینماگران جنبه ایجابی مسئله را دنبال نمیکنند؟
برای اینکه دل خوشی از رفتارهای مسوولان سینمایی در مسایل و امور دینی نداریم.
از خود دین چی؟
نه. همه ما مسلمانیم. در این کشور ماندیم، کار می کنیم و دغدغه داریم و همین سینماگرانی که حس وطن پرستی و ایران دوستی دارند، دینشان اسلام است.
شما وقتی درباره سینمای با مضمون دینی صحبت میکنید حتما باید در آن انتقاد نهفته باشد؟ اکنون شما از کرامت انسانی، از همزیستی مسالمت آمیز ادیان که امروز خاورمیانه از این نظر در معرض خطر است، صحبت میکنید، چرا این مسایل را به تصویر نمی کشید؟
خب رعایت نمیشود. من برای شما مثال می زنم. یکبار طرحی در رابطه با خاورمیانه داشتم، براساس این گفته دینی ما که به ریسمان خدا چنگ بزنید، اما اصلا آن را جدی نگرفتند.
چه کسی جدی نگرفت؟
چندسال پیش من این طرح را دادم و بر اساس شعری از جبران خلیل جبران میخواستم چنین کاری کنم، اما فکر میکنم بیشتر آن بخشی از مسایل دینی که تاثیرگذار نیست و بخش شعاری برای مسوولان سینمایی ما جذاب تر است. بخش زیربنایی دین هیچ وقت...
چرا هر فیلم دینی ساخته می شود شعارزده می شود و خلاقیتی وجود ندارد؟
برای اینکه اگر بخواهند به ابعاد زیربنایی دینی بپردازند، بخشی از افرادی که متولی دین یا سینمای دینی هستند، زیر سوال قرار می گیرند.
متوجه جوابتان نمیشوم.
خیلی روشن میگویم. وقتی مبانی اسلام را موشکافی کرد که البته من در این زمینه واجد شرایط نیستم تا جواب بدهم، و وقتی بخش رحمانی دین را دید، روابط درست بشری را تعریف کرد، مطمئنا خوشایند خیلی افراد نخواهد بود. در عرصهای که مسئولانی هستند و مدام باید و نباید میگویند و علاقه دارند یکجور شعارزدگی نمایش داده شود، طبیعی است که این فیلمها حتی در خود کشور هیچ وقت تاثیری نداشته و نخواهد داشت. امثال این فیلمها زیاد است، خرج و هزینه زیاد برای فیلم حضرت سلیمان انجام شد، نتیجه چه بود؟
شما معتقدید یک سینماگر زمانی می تواند فیلم موفقی در حوزه دین بسازد که از خودش بجوشد نه اینکه دستوری باشد؟
بله بیشتر از 90درصد فیلم های دینی ما، بخشنامهای است.
یک تجربه ای در این مورد هست. کشورهای دینی مانند سوریه تصمیم می گیرند فیلم محمد رسول الله را بسازند و پولش را هم تامین می کنند و یک کارگردانی هم فیلم را می سازد...
بله... آنها به نظرم بخش آگاهی بودند که حضور داشتند و میدانستند چه میکنند، ولی ما اینطور نیستیم. یکبار یک مسوول فرهنگی حرفی زد که همیشه در گوش من است، گفت ما به فیلم هایی پول میدهیم که فکر ما را بسازد! یک مسئول در چه جایگاهی مینشیند که چنین تجویزی میکند؟ هنرمند باید فکر خودش را بسازد، آن چیزی که حسهای درونی خودش است و از قلب و ذهنش میآید را بسازد نه اینکه یک دستورالعمل دولتی بسازد. دستورالعمل یک تعریفی دارد. آن مسئول دین را در خودش جمع بندی میکند، اما ما دین را در مسئول جمع بندی نمیکنیم و به همین خاطر می بینیم که بخش سینمای دینی ما اصلا موفق نیست. حضور ندارد، تاثیرگذاری ندارد در مجامع بینالمللی نمیرود و دیده نمیشود. شما ببینید ایران چندتا فیلم میسازد؟ ایران یک اتفاق در کشورهای اسلامی است و صنعت سینما در بخشی از کشورهای اسلامی وجود دارد.
یک مشکل وجود دارد، تا فضایی ایجاد و آزادی ایجاد میشود که سینماگران فیلم بسازند، اینها شروع میکنند به نقد جنبه هایی که...
وظیفه فیلمساز است و این رسالت فیلمساز است.
چرا جنبه های ایجابی را نگاه نمیکنند؟
مثلا؟
مثلا قرآن مستند دین اسلام است، تمام 114 سوره ای که خداوند نازل کرده همه با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع میشود...
همین «بسم الله الرحمن الرحیم» یک فیلم است.
اما می آیند مثلا سنگسار را نشان می دهند که قانونی است که بالاخره اجرای آن، فارغ از اینکه در جایی اعمال می کنند شرایط خاص خودش را دارد، یا اینکه مثلا قرائت طالبانی که در افغانستان مطرح می شود و همه می خواهند آن را برجسته کنند و به تصویر بکشند را نمایش می دهند.
در کشورهای اسلامی اجازه نمی دهند این مسایل را به تصویر بکشند، کشورهای غربی هستند که آنها را به تصویر می کشند.
بله کشورهای غربی و حتی سینماگرانی که از کشورهای مسلمان مهاجرت می کنند از این دست فیلم ها می سازند. من می گویم خانم حکمت به عنوان یک سینماگر و دوستانش و کسانی که در فضای فکری آنها هستند، چرا وقتی میخواهند حتی وارد حوزه دینی شوند بیشتر بخش سلبی را میبینند و بخش انتقاد پذیرش را میسازند؟
ما انسانی اجتماعی هستیم و در یک کشور اسلامی زندگی میکنیم. این را نمی توان به دین اسلام ربط داد، انتقاد داریم چرا در کشور اسلام باید این اتفاق ها بیفتد. چرا باید اختلاس باشد، چرا باید تعداد زنان فاحشه بالا باشد؟ چرا باید بیکاری در کشوری باشد که این همه روی ثروت خوابیده است؟ چرا باید آمار ایدز بالا باشد؟ اینها به هر حال نسبت داده می شود که چرا ما به عنوان یک کشور مسلمان باید آمارهایمان اینقدر بالا باشد و بعد به نظر من نمی توان گفت این دینی نیست چون در یک کشور اسلامی آیا باید این اتفاق ها بیفتد؟
این نگاه نقادانه باید وجود داشته باشد ولی برای نزدیکتر شدن و آن سوءتفاهمی که بین بخش کلی سینما اعم از سکولار و لاییک و مسلمانش و آن بخش دینی به وجود آمده....
شما تفکیک می کنید و من تفکیک نمی کنم. من می گویم من منیژه حکمت، کارگردان مسلمان به کشورم انتقاد دارم که اسم مسلمان را به همراه خودش می کشد و این اتفاق ها درش می افتد. مگر این میتواند جدا باشد؟ نباید تفکیک کرد. ما به عنوان یک فیلمساز می گوییم چرا؟ ما علامت سوال ایجاد می کنیم و آن مسئولانی که مدام دستورالعمل صادر میکنند و دین را به خودشان چسباندهاند آنها باید به ما جواب دهند و این به نظر من بزرگترین رسالت است.
سوالم این بود که حذف شدن این مسایل به پالایش سینما کمک میکند؟
کمک نکرده است. فیلم های آمریکایی زیادی هستند که بالغ اند و آنقدر رفتارهای انسانی، مهربانی ها، خانواده و... درست در آنها تعریف می شود که تاثیر خودش را می گذارد و ما آنها را نداریم. ما برای اینکه آن مسوول چیزی نگوید، یک بخش روبنایی را از دین گرفته ایم؛ بخش روبنایی ریاکارانه را و پول هنگفت هم از دولت می گیریم زیرا نگران حساب بانکی امان هستیم. من اصلا قائل نیستم همه فیلمسازانی که فیلم دینی می سازند دغدغه دارند، چون دسته ای از آنها دغدغه حساب بانکی هم دارند، به همین خاطر می بینید که در کشورهای اسلامی با این همه ثروت، هیچ فیلم تاثیرگذاری ندارند.
با این حساب درباره سینمای دینی...
پس سینمایی به نام دینی یا به عنوان یک جریان در کشورهای اسلامی وجود ندارد.
خانم حکمت شما اگر بخواهید تیتروار برای خودتان بگویید، وقتی می خواهید یک فیلم برای یک کشور مسلمان بسازید ....
من وقتی بخواهم فیلم بسازم فکر نمیکنم در چه کشوری می خواهم بسازم. من فیلم خودم را با ذهنیت و تفکر خودم میسازم. وقتی میخواهم جامعه خودم را بسازم، جامعه خودم را به عنوان جامعه یک کشور مسلمان میسازم. من تمام فیلم هایی که ساختم هیچ وقت فکر نکردم کجا میسازم. هرچند بعد مشکلات عدیده داشتم ولی وقتی کشور خودم را می سازم، اسلام حضور دارد.
یعنی شما معتقدید صرفنظر از اینکه در کدام مکان جغرافیایی هستیم، به دلیل رشد در یک کشور مسلمان خود به خود اعتقاد اسلامی در کار حضور دارد؟
بله. حضور دارد. ولی بخش دیگری که به آن نمی پردازید، حضور زنان مسلمان در عرصه فیلم سازی است و این اتفاق بزرگی است.
ما فقط در ایران در عرصه فیلمسازی زنان را مشاهده می کینم؟
نه در قطر، در فستیوال ها و در مراکش، در دبی فیلمسازان زن را دیده ام. به هرحال به سمت فیلمسازی می آیند و در این بخش هم مسایلی را به دست می گیرند.
شاخص هستند؟
نه مثل ما. ولی کم کم حضور مییابند و دیده میشوند.
این را یک چالش می دانید یا یک فرصت؟
نگاه مادرانه و زنانه، یک نگاه شاعرانه است و قطعا فرصت است.
یعنی حضور زنان می تواند محیط سینما را تلطیف کند؟
بله.
راجع به ظهور سینماگران زن در کشورهای مسلمان چه می گویید؟
ببینید باید تفکیک کنید. اینکه فیلم دینی بسازند یک بخش است و حضور فیلمسازان مسلمان برای ارائه کارهای درست انسانی با صبغه اسلامی بحث دیگر است. من مثلا «لالاییها» را میخواهم در کشورهای خاورمیانه، سوریه وقتی هنوز جنگ نبود، ایران و کشورهای افغانستان، تاجیکستان و سمرقند کار کنم. این لالاییها نشانه صلح است و کسی حق ندارد ما را جنگ طلب فرض کند. تعریفی که از ما هست یک مشت آدم های جنگ طلب تروریست است. ما مدام راه را اشتباه میرویم و فکر میکنیم با ساخت یکسری فیلمهای شعاری میتوان تاثیرگذار بود، ولی با کار لالاییها برای مثال، نگاه شاعرانه و انسانی کشورها مخابره میشود.
شما برای ساخت فیلم دینی، خود را نیازمند به مشورت به علما میبینید؟
من فیلم دینی را که شما تعریف می کنید، متوجه نمی شوم. ما همه فیلم هایمان اگر جنبه عطوفت، رحمانیت و انسانیت دین را در نظر بگیریم، دینی است.
قائل به مشورت با علمای دینی هستید؟
اگر بخواهم فیلمی راجع به شرعیات یا دین اسلام بسازم، بله.