آیت الله عباس محفوظی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و مجلس خبرگان رهبری است. به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، این شاگرد امام خمینی(س) که سالها مشاور و امین آیت الله العظمی بهجت بوده است در گفتگو با نشریه حریم امام به تشریح و معرفی شخصیت عرفانی و معنوی آیت الله بهجت پرداخته است. ایشان در گفت و گو با «حریم امام» ضمن بیان خاطرات شنیدنی و ارزشمندی که داشت، از قضاوت بین کرامت و خرافه و عوامل مؤثر در پرورش آیت الله بهجت و نیز از ضرورت توجه به حکمت عملی و عرفان عملی مطالبی را ایراد نمودند که در ادامه متن این گفتگو را میخوانید:
درآستانه سالگرد ارتحال مرحوم آیتالله بهجت هستیم، اولین سؤال را پیرامون شخصیت آقای بهجت در حوزه معنویت میپرسیم، اساساً آقای بهجت چه کسی بود و چه جایگاه معنوی داشت؟
مرحوم آیتالله العظمی بهجت از اوائل طلبگی، یعنی بعد از آنکه از کربلا به نجف آمدند، جذب دروس علمی و عرفانی مرحوم آیتالله قاضی شدند. استاد رسمیایشان در حوزه علمیه نجف، مرحوم آیتالله شیخ محمدحسین کمپانی(ره)و مرحوم آقاشیخ کاظم شیرازی(ره) بود. ایشان وقتی از نجف به قم آمدند، با اینکه خود مجتهد بودند، ولی در درسمرحوم آیتالله العظمیبروجردی و آیتالله العظمیحجت کوهکمرهای نیزحاضر میشدند. آنچه جایگاه معنوی آیتالله بهجت را از دیگران متمایز میکرد، در واقع عرفان عملی ایشان بود؛ یعنی چیزهایی که در عرفانآنجا یاد گرفته بودند، اینجا عمل کردند. در اینجا دو بحثعرفان عملی و نظری مطرح است؛ چه بسا ممکن استدر عرفان نظری،افراد زیادی به اصطلاحات وارد باشند،ولی در اخلاق و عرفان عملی، عقب مانده باشند؛ اما مرحوم آیتالله بهجت از جمله کسانی بودند که در اخلاق و عرفان عملی نیز پیشتاز بودند.
یک وقتی به ایشان گفتم: آقا، نسل شاگردان مرحوم آقای قاضی در حال منقرض شدن است و کسی به جز سه نفر باقی نمانده است؛ ایشان پرسیدند این سه نفر چه کسانی هستند؟ گفتم: یک نفر از آنها در همدان و از وابستگان مرحوم آقای میرزای نائینی و یکی همآقامیرزا علیاکبر مرندی است و نفر سوم هم حضرتعالی هستید. ایشان فوقالعاده از مرحوم آقامیرزا علیاکبر مرندی تعریف کرد و فرمود: ایشان در مقام عمل فوقالعاده بود. گفتم: چرا حضرتعالی حاضر نیستید که همان کلاسهایی که مرحوم قاضی در آنجا داشت، اینجا هم برپا کنید تا آنها عمل و پیاده شود. خودم به خودم، جواب دادم و با خود گفتم، شاید حضرتعالی زمینه را مهیا و آماده نمیبینی، تا زمینه آماده نباشد، فایدهای ندارد. هرچه انسان بگوید، دو صد گفته، چون نیمکردار نیست، باید انسان در مقام عمل باشد.
میگویند صدرالمتألهین وقتی در روز اول، در درس میرداماد حاضر شد، ایشان او را به کناری کشید و به او گفت: صدرا برای چه آمدهای؟ گفت: آمدهام تا حکمت متعالیه را در خدمت شما تحصیل کنم، فرمود: حکمت نظری جز با حکمت عملی بهدست نمیآید، باید حکمت عملی باشد؛ والا اگر من تقوارا تعریف کنم یا بگویم معرفت به حق چیست، عرفان به نفس چیست، چه فایدهای دارد. !S1!
آیتالله بهجت از جمله کسانی بود که درس معرفت النفس استاد خود را خوب فرا گرفته است و در عمل نیز بر نفس خود مسلط بود. ایشان در آن سن و سال هم، هنوز خانهای از خود نداشتند و همیشه از این خانه به آن خانه، اسبابکشی میکردند و در طول زندگی چندینبار جابجا شدند؛ تا اینکه این اواخر شخصیخانة کوچکی در نزدیکی مسجد فاطمیه، برای ایشان تهیه کرد.
عبادت ایشان را نگاه کنید، شما میبینید که برای نماز صبح -با آن سن و سال- مرتب به مسجد فاطمیه میآید. بعد نماز نیز کارهایی خود را انجام میدادند. اینطور نبود که یک روز برود و یک روز نرود. من میدیدم بعد از آنکه نماز مغرب و عشاء را در مسجد تمام میکردند به منزلمیرفتند، شبهایی که شباستفتاء بود، ایشان مدتی را بعد از نماز مغرب و عشا در خانه خود- خانه خلوتی داشتند- مشغول زیارت خواندن میشدند، بعد از زیارت به جلسه استفتاء میآمدند( در آن سن و سال هم زیارت عاشورا، زیارت جامعة و...، ایشان لحظةای ترک نشد). تابستانها در مشهد مقید بودند که هر روز به حرم بروند و زیارت کنند. ایشان در سن بالای هشتاد سال نیز برای رفتن به مشهد برنامه داشت. لذا گفت:
نه هر که چهره برافروخت دلبری داند
نه هر که آینه سازد سکندری داند
نه هر که طرف کله کج نهاد وتند نشست
کلاه داری و آیین سروری داند
هزار نکته باریکتر ز مو اینجاست
نه هر که سر بتراشد قلندری داند
ایشان مقید بودند که به زیارت قبر آقاشیخ حسن نخودکی و شیخ بهایی بروند و برسر قبر آنها فاتحه بخواند. چطور یک نفر، همه اینها را به طور منظم انجام میدهد؟! ایشان یا به درس مشغول بودند و یا به تدریس و مطالعه،یا هم به عبادت مشغول بودند؛ یعنی وقتشان را به این نحو،صرف میکردند. غذای ایشان را نگاه کنید؟ این اواخر به ایشان گفتم: چرا شما با این سن و سال، ماههای رجب و شعبان را روزه میگیرید؟
هر کسی نمیتواند در زندگی خود مثل آقای قاضی یا آقا سید احمد کربلایی و یا آقامیرزاجواد ملکی تبریزی بشود. آن وقتی که نگاه میکردند، خیال میکردند که آخوندی است که میآید و نمازی میخواند و درسی میگوید و ایشان را فرد معمولی میدیدند، اما آنکه باید ببینند، میبیند؛ تو دیده نداری که او را ببینی، وگرنه همه چیز در اوست. انسانی که خواسته باشد آیتالله بهجت را بشناسد، ایشان را شناخته است. همه نگاه میکردند به اینکهمیآمد، درسی میگفت و نمازی میخواند؛ ولی بحث در این نبود، بحث در چیزی است که آنجا کسب کرده بود و در مقام پیاده کردن نیز پیاده و عمل کرده بود. در حوزه علمیه افراد زیادی هستند، ولی آیا الان حوزه میتواند مثل آقای قاضی، آقا سید احمد کربلایی و یا میرزا آقاجواد ملکی تبریزی استاد مرحوم امام در اخلاق و عرفان تحویل بدهد؟! آقای بهجت به آنجایی رسید که باید برسد. شما نگاه نکنید که الان سؤال میکنند ایشان کراماتش چه و چطور بوده، اینها مسئله نبود؛ مسئله این بود که ایشان به آن عرفان حق، معرفت حق رسیده بود، یعنی خودش را شناخته بود.اینکه کیست واز کجا آمده و به کجا میرود.
به نظر حضرتعالی در شکلگیری شخصیت آیتالله بهجت، چه عواملی مؤثر بوده است؟
عمل ایشان بود. نمیخواهم از ایشان تعریفی بکنم، ولی شما نماز و گریههای ایشان را ببینید. ایشان از خود چیزی ندارد؛کسی که هشتاد و چند سال از عمرشان بگذرد، ولی هنوز خانهای نداشته باشد.این اواخر هم کسی دلش سوخت و خانه کوچکی برایشان تهیه کرد. ما میگوییم زیارت جامعه، زیارت عاشورا، اینها اثراتی دارد؛ این اثرات باعث شده بود تاپرده حجاب از جلوی چشم ایشان کنار رود. ایشان میتوانست چهره واقعی انسان را ببیند.
از جملة شاگردان مرحوم آقا سید احمد کربلایی در نجف، آقا جمال گلپایگانی(ره)بود؛- ایشان مثل اینکه مقید به همان قیدی که آقای بهجت پیدا کرده بود، بودند-ایشان در روز آفتابی به قبرستان وادیالسلام میرفت، طلبة جوانی گفت: دنبال ایشان بروم، ببینم کجا میرود و چه میکند، خلاصه پشت سر او راهمیافتد و بدون اینکه آقا او را ببیند، به قبرستان میرود و در جایی مینشیند، مرحوم آقا جمال شروع بهصحبت میکند و آن طلبه هم استغراق سمع میکند. کار ایشان که تمام شد و وقتی که میخواست برگردد، طلبه جوان جلوی او آمد و ایشان را گرفت و گفت: آقا چه میدیدی؟ چه میگفتی؟ چه میشنیدی؟ ایشان برگشت و دید طلبه جوانی هست،گفت: نه، امکان ندارد، ولی طلبه دستبردار نبود و ول نمیکرد؛
گفت: تو رو به علی(ع) قسم دادم، چه دیدی و چه میکردی؟ مرحوم آقا جمال در جواب گفت که اینجا مؤمنینی رادیدم که حلقهحلقه نشسته بودند و با هم گفت وشنود داشتند. این چه دلیلی دارد؟ بنده هم قبرستان میروم، ولی صدای کسی را نمیشنوم و چیزی نمیبینم. بس باید حجابها کنار برود، تا آنچه نادیدنی است تو ببینی. علم حجاب است، انسان به وسیله علم به خود نمینازد؟ فخر نمیفروشد؟ اینکه فرمود:«یرفع الله الذین آمنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات»، آیا درجات را به هر کسی میدهد؟ یا نه، به کسی درجات را میدهد که حجابها را کنار زده باشد. اهل دنیا به چه چیز مشغولند؟ به اسباببازیهای دنیا مشغول هستند؛ آقاجان مقام، علم، مال و...، همه اسباببازی است.چرا امیرالمؤمنین علی(ع) میفرماید: «ینبغی للعاقل أن یحترسمن سکر المال، سکر القدرة، سکر العلم و... .»، شراب آدم را مست نمیکند، مال آدم را مست میکند.هر که باشی و از هر جا برسی، آخرین منزل هستی، کجاست؟ بهشت زهرا یا بهشت معصومه است، بالاخره این قبرستان یا آن قبرستان، قسمت همه است. باید بدانیم که انسان فقط برای این آفریده نشده که بیاید در این دنیا تا چند روزی زندگی کند و به آخر برسد؛بلکه بعد از این عالم، عالم دیگری است. در آن عالم مؤمنین و مؤمنات، منافقین و منافقات و جهنمیها رامیبیند، «قالوا أ لم نکن معکم؟» جهنمیها به بهشتیها میگویند ما در دنیا با هم نبودیم؟ «قالوا بلی و لکنّکم فَتَنتُم أنفسکم» چیزهایی که الان میبینید، چطور ما را مغلوب کرده است، «غرَّکم بالله الغرور». !S2!
در حوزه عرفان نظری و عملی، کدام مقدم است؟
عرفان عملی مقدم است. میگویند یک روز که مرحوم آخوند میخواست برای تدریس برود، پله اول منبر را که بالا رفت، طلبهای رسید و گفت، آقا وحدت وجود چیست؟ مرحوم آخوند فرمود: این یک مسئله نظری است؛ انسان بداند وحدت وجود واقعی،لامؤثر در این عالم الاالله است،کافی است. وقتی امام فرمود: خیلیها کتاب اخلاق نوشتهاند،ولی در خارج بداخلاقی میکنند، از این نمونه است، شاید فردی در نظری مفاهیم را خوب بداند، ولی در عمل بهکار نبندد، چه فایدهای دارد. ممکن است من اصطلاحات اخلاقی را بدانم، اما در مقام عمل چه؟
من صحبتم را با جملهای ازایشان، تمام میکنم؛ یکی از آقایان خدمتشان رسید، از مسجد حرکت کرد و آمد خدمتشان، آقا برگشت و گفت که دستوری میخواهم. ایشان نیز فرمودند: برو کتاب جهاد و وسائل را بگیر و روایتی که میخوانی آن روایت اولی را بجوید، هاضمهات که هضم کرد، برو روایت دوم، یعنی عمل.
مرز بین خرافه و کرامت از نگاه شما چیست؟
به هرکسی که چیزی گفتند و یا به جایی رسیدند، لبهایشان را دوختند و ادعایی نکردند. زندگانی عملی مرحوم شیخ انصاری را ببینید، چه میکرد؟ اسلام نمیگوید نخور، نپوش، میگوید: نگاه کن این لقمهای را که در دهان میگذاری، از راه حلال آمده یا نه؟ این مهم است. وقتی دید کسی پول زیادی آورده و امتیازاتی هم میخواهد، میفرماید: این پولها نبایدداخل پولهای ما بشود، چون ما باید آن را به مردم و به طلبهها بدهیم. پول زیادی بود. ولی او از گرفتن آن خوداری میکند و میگوید پول را بگیریم و به دیگران بدهیم؟! دستش میلرزد. این را شما ببینید، خودش یک قیاس عملی است. یکی از دوستان ما پولی را برای ایشان فرستاد،-دو میلیون تومان را توسط یک طلبه فرستاد و دو کلمه هم نوشت که این طلبه است که پول را آورده - و در همین خانه قبلی بهدست ایشان داد و ایشان هم آن را گرفت. طلبه دید خبری نشد و چیزی به او داده نشد. به ایشان گفتند از این پول به او کمکی کنید. ایشان به اتاق رفت و با دوهزارتومان برگشت؛ گفت: این دو هزار تومانی را بردار و نان بخر، یعنی کفاره بود. دو میلیون تومان، دستش داد؛ ولی میلرزید پول را همینطوری بدهد. همانطوری که فردای قیامت که قدم از قدم بر میداریم،سؤال میکند «ما لَکَ من اینکسبت و فیما أنفقت؟» کجا خرج کردی؟مسئله این است که کجا خرج کردی؟، «ألم نکن معکم» در یک دولت، نبودیم، در یک دانشگاه نبودیم، در یک مدرسه نبودیم، در یک حوزه نبودیم، پای درس یک استاد نبودیم، «أ لم نکن معکم قالوا بلی و لکنّکم فتنتم أنفسکم و تربّصتم و غرّتکم الأمانی» این آرزوهای دور و دراز، چه میشود؟
پس اهل کرامت، اهل ادعا نیستند؟
هرگز ادعای اینکار را نمیکرد. ایشان مرد عمل بود. اینگونه نبود که از خود تعریفی کند و چیزی دال بر کارهای خود بگوید؛ غالبا از دیگران تعریف میکرد، ولی از خود هرگز سخن و تعریفی به زبان نمیآورد. از خودش شنیدم،-به نظر من خودش بود- که میگفت: در منی، کسی حضرت را دید، یکی از مشهدیها در منی از دار دنیا رفته بود، همه به مکه رفته بودند؛ دو سه نفر ماندند که حضرت در آنجا آمد و گفت: عمل واجبی را گذاشتند و دنبال مستحبات رفتند. از دیگران نقل میکرد و میگفت: دیگران دیدند، ولی هرگز خودش را نمیگفت.
چطور شد که با ایشان آشنا شدید؟
آشنایی مابه 45 سال قبل برمیگردد. عالمیاز علمایی که در نجف درس خوانده بود به قم آمده بود و ما به دیدن ایشان رفته بودیم. ایشان مطلبی را از آقای بهجت نقل کرد که باعث شد از همان موقع ما به ایشان ارادت خاصی پیدا کنیم. به امام نیز ارادت خاصی داشتیم، وقتی درس خارج شروع کردیم، در درس خارج مرحوم امام (فقه و اصول) حاضر شدیم؛ درس مرحوم آیتالله بروجردی هم میرفتیم.
یکبار ایشان کسالتی پیدا کردند و برای اینکه چشمانشان را عمل کنند به تهران رفتند، در آن زمان، رسالهای از ایشان منتشر شده بود که دارای غلط زیادی بود و ایشان نیز ناراضی بودند. من که به عیادتشان رفتم، اظهار نارضایتی کردند، من گفتم: به شما قول میدهم چند ماهی از کارهایم بزنم و این کار را انجام دهم و این شد که تا آخر زندگیشان با ایشان بودم.
شخصیت امام را چگونه دیدید؟
امام، فوقالعاده بود. امام، مرد عمل بود. امام در عرفان پیش شاهآبادی زانو میزند و استادان ایشان کسی مثل میرزاجواد آقای ملکی تبریزی بود. در حقیقت ایشان در علم و عمل، کمنظیر بود. این جمله را -آن موقعی که شاه به تیر و توپ و تانک مجهز بود- در مسجد اعظم و با صدای رسا که خدا میداند در طول زندگانی از احدی غیر از خدا نترسیدم، کسی نمیتواند بگوید، ولی امام بدون ترس گفتند. امام شخص فوقالعادهای در علم و عمل بود.
آیا حوزه امروز، چنین شخصیتهایی را میتواند تربیت کند؟
از این موضوع سؤال نکنید، من هم نمیتوانم پاسخ بدهم؛ چراکه سخت است و به بعضی بر میخورد.
ارکان اخلاق عملی که مرحوم آقای بهجت پایبند به آن بود، چه بود؟
ایشان دو چیز را رعایت میکردند: تعبد و تحرز، این دو کلمه، یعنی بندگی خدا را کردن، انسان خودش را بنده خدا کند،در پای تمام امضاهایش العبد است، یکی اجتناب و احتراز از معصیت. دانشجویی در آمریکا به ما گفته بود، کسی را میخواهم که دستورهایی از ایشان بگیرم، گفتم: به شما دکتری را معرفی میکنم؛ آقای بهجت را به او معرفی کردم، او نیز از خارج از کشور نامهای برای ایشان نوشته بود.
من خدمت ایشان بودم که پرسید شما مسافرتی به خارج داشتید؟ من گفتم: برای شما نامهای آمده است، گفت: بله، گفتم: نامه را جواب بدهید، گفت: تصمیم دارم جواب بدهم، یا به شما میدهم تا پست کنید یا خودم پست میکنم. چند ماهی گذشت و آن جوان از آنجا به منزل ما آمد. گفتم: بالاخره تو را به دکتر معرفی کردم، رفتید دکتر، نسخه گرفتید؟ گفت: آقا من یک نامه بالا بلندی نوشتم و دستور خواسته بودم، ولی وقتی جواب نامه آمد، دیدم در زیر نامه نوشته شده، راه رسیدن به کمال دو چیز است: تعبد و تحرز، والسلام، محمدتقی بهجت. بنده خدمت ایشان رسیدم و گفتم: آقا نسخه میدهی، ولی نسخه مختصر، گفت: همین است. راه رسیدن به کمال بندگی خداست.