آغاز سال 1342 مصادف با سالروز شهادت حضرت امام جعفر صادق(ع)، روزی تاریخساز و مبدأ تحولات بعدی در فرآیند انقلاب اسلامی است. در این روز مأموران ساواک رژیم شاه با لباس مبدل به مجلس عزایی که به مناسبت سالروز شهادت امام صادق(ع) از سوی حضرت آیتالله العظمی گلپایگانی منعقد شده بود، حمله کردند و جمع کثیری از طلاب و عزاداران را به شهادت رساندند یا مجروح ساختند.
امام خمینی(س) با بهرهبرداری بهموقع از این رویداد و در سخنرانی تاریخی مدرسه فیضیه، بذر قیام عظیم ۱۵ خرداد ۴۲ را کاشتند؛ از اینروی این حمله فجیع را میتوان از عوامل مهم و محرک تاریخ انقلاب اسلامی شمرد. در ایام این رخداد تاریخی، روایت سه تن از علما و شاهدان این واقعه را از نظر میگذرانیم.
آیت الله محمدی گیلانی نقل می کند: در بیست و پنجم شوال برابر با دوم فروردین ماه ۱۳۴۲ من به عادت هر ساله که مرحوم آیتاللهگلپایگانی به مناسبت شهادت امام جعفرصادق(ع) مجلس روضه برگزار میکردند، صبح به مدرسه فیضیه رفتم. در بیرون مدرسه، وضع غیرعادی بود. ماشینهای ارتشی و نیروهای مسلح به حالت آماده ایستاده بودند. فکر کردم شاید دولت میخواهد این نیروها را برای جنگ عمان به ظفار بفرستد و آنها در مسیر راهشان، در قم توقف کردهاند. داخل مدرسه شدم. حضرت آیتالله گلپایگانی در یکی از جاهایی که جلوی حجرههاست، نشسته بودند. در جای دیگری هم ما نشستیم. آقای انصاری داشت روی منبر در باره امام صادق(ع) صحبت میکرد. یک وقت متوجه شدیم که وضعیت مجلس از حالت عادی خارج شده است، مثلاً یکی اینجا نشسته، برای رفیقش در جای دیگر سیگار پرت میکند و صدا میزند: «داش علی بگیر!»
!S1!معلوم شد که اینها برای عزاداری امام صادق(ع) نیامدهاند و منظور دیگری دارند. حدود یک ربع، ۲۰ دقیقه از این جریان گذشت که دیدیم یک نفر بلند شد و گفت: «به روح پر فتوح رضاشاه، صلوات». حدس زدیم جمعیتی که صلوات فرستادند، باید بیش از چهارصد نفر باشند. در ابتدا فکر کردم که شاید مردم عوام، همینطور نسنجیده برای خاندان پهلوی صلوات میفرستند، ولی بعد متوجه شدم که خیر، قضیه این نیست و این کارِ دسته خاصی است. من احساس کردم که زد و خوردی در پیش است، طبقه پایین را رها کردم و از پلهها رفتم بالا به طبقه دوم مدرسه فیضیه که هم ناظر صحنه باشم و هم اگر درگیری شد، در امان بمانم.
در طبقه بالا شنیدم که آقای انصاری روی منبر میگفت: «صلوات نفرستید، صلوات با من باشد. مجلس امام صادق(ع) است. احترام کنید امام صادق را. صلوات نفرستید». باز هم آنها میگفتند: «مزد دهان آقا، صلوات بفرستید!» در همان حین که آنها صلوات میفرستادند، آقای انصاری دنباله مطلبش را رها کرد و رفت در ذکر مصیبت امام صادق(ع) تا زودتر مجلس را تمام کند و پایین بیاید. در طول مدتی که ایشان ذکر مصیبت میگفت، آنها هم مشغول صلوات و پراندن سیگار به یکدیگر بودند، ولی دست به حمله نزدند. بعد از آنکه حاجآقا انصاری از منبر پایین آمد، کسی پشت بلندگو گفت: «آقایان! حضرت آیتالله میفرمایند که شما به خانههایتان بروید. مجلس دیگر تمام شده، اینجا توقف نکنید»، ولی اوضاع طوری نبود که مردم صحنه را خالی کنند و به خانههایشان بروند.
من در طبقه بالا نشسته بودم و ناظر جریان بودم. یکدفعه دیدم یکی از این مأمورها با صدای بلند گفت: «برای سلامتی ذات همایونی اعلیحضرت شاهنشاه آریامهر، صلوات!» مأمورها سرپا ایستادند و صلوات فرستادند. از صدای صلواتها معلوم شد که تعدادشان زیاد است. همین که صلوات فرستادند، مردم از اینها فاصله گرفتند و به کناری رفتند و اینها ماندند وسط مدرسه و اطراف حوض. شروع کردند به شعار دادن و شکستن شاخههای درختها و حمله به مردم.
من دیدم که میخواهند به طبقه بالا بیایند. پلهها هم که در نداشت تا به روی آنها ببندم، ناچار به اتاقی پناه بردم. در آن اتاق ۱۰، ۲۰ نفر روحانی و کلاهی بودیم. درِ این اتاقم از پشت چفت نمیشد. یک لنگه در، آنجا بود که آن را آوردیم و گذاشتیم پشت در اتاق. بعد پشت پنجره رفتیم تا ببینیم عاقبت کار چه میشود. عدهای از طلبهها خوب مقاومت کردند و با کماندوها درگیر شدند. یکی، دو بار هم ارتشیها آمدند و در مدرسه تیر هوایی خالی کردند. بعد مأمورها تعدادی چوب یک متری آوردند که برای زدن مردم از آنها استفاده کردند.
بعد از مدتی یک مأمور آمد و در اتاقهایی را که ما در آنها بودیم، یکییکی با لگد یا قنداق تفنگ زد. اگر میتوانست در را باز کند، افراد پناهنده به اتاقها را بیرون میریخت و کتک میزد. دو تا از این پاسبانها آمدند و با لگد به در اتاق ما زدند. در خود به خود باز شد. دیدند که ما ۱۰، ۲۰ نفر آنجا هستیم. فحش بدی به ما دادند و گفتند فلان فلانشدهها بروید بیرون. گفتیم: «بیرون کتک میزنند، ما کاری به کار کسی نداریم»، اما نپذیرفتند و گفتند که اتاق باید خالی شود.
ما را از اتاق بیرون کردند. رفتیم در راهرو. آنجا باز من رفتم یک گوشهای تا دور از چشم مأموران باشم، اما یک مأمور آمد و با چوبدستی، از روی عمامه زد به سرم، طوریکه سرم شکست و خون آمد. بعد دستم را گرفت که ببرد پایین. گفتم: «آن پایین، کتک میزنند.» گفت: «من با تو هستم، نمیگذارم که تو را بزنند.»
!S2! فکر کردم نکند این هم نقشهای باشد برای اینکه مرا از پلهها پایین بیندازد. دستگیره پلهها را گرفته بودم تا اگر بخواهد از یک جهت مرا هل بدهد، پایین نیفتم. همراه این مأمور، درحالی که زیر بغلم را گرفته بود، پایین آمدم.
همینکه از راهرو آمدیم به حیاط مدرسه فیضیه، یک مأمور دیگر آمد و با چوب محکم به صورتم زد. مأموری که مرا از بالا آورده و خودش هم مرا مجروح کرده بود، گفت: «نزن! این چوبش را خورده است.» خوب! من هم از او تشکر کردم. هر جا که میرسیدیم، سه، چهار تا از این چوب به دستها میآمدند جلو که ما را بزنند، باز این مأمور میگفت: «نزنید، این چوبش را خورده است.» بعد ما را بردند در یک قسمتی از مدرسه فیضیه که حدود ۱۰۰، ۱۵۰ نفر روحانی را در آنجا جمع کرده بودند.
اغلب این روحانیها سر برهنه بودند و عمامههایشان در مدرسه افتاده بود. با یک وضع تأسفباری، حدود یک ساعت ما را آنجا نگه داشتند و نگذاشتند از مدرسه بیرون برویم. بعد رفتند یک سطل آب و یک لیوان آوردند و به ما آب دادند. پس از آن ما را مرخص کردند.
صحنهای که در آن روز دیدم و برایم خیلی ناراحتکننده بود، هجوم مأمورها به اتاقی بود که آیتالله گلپایگانی در آن بودند. آنها حتی دستور داشتند که به ایشان هم صدمه بزنند، اما عده زیادی از روحانیون، خودشان را انداختند روی بدن آقای گلپایگانی و چوبها به بدن آنها اصابت کرد. فکر نمیکنم که در آن روز آنها توانسته باشند چوبی یا ضربهای به شخص آیتالله گلپایگانی وارد کنند.
اوضاع قم، پس از حمله کماندوها
بعد از حمله کماندوها چیزی که در مدرسه فیضیه مشاهده کردیم، صدها عبا و عمامهای بود که در حیاط مدرسه فیضیه افتاده بود. وجود این عبا و عمامهها نشان میداد که روحانیون بسیاری مورد حمله قرار گرفتند و صدمات زیادی به آنها وارد شده است. پس از این جریان، هالهای از غم و اندوه در ما ایجاد شد؛ شاید ما از دیدن این همه کماندو و این همه سرنیزه وحشت کرده بودیم. روزهای بعد از حمله، کماندوها را سوار ماشینها میکردند و در خیابانها میگرداندند و شعارهایی علیه روحانیت میدادند. حالت رعب و وحشتی به ما دست داده بود. اینکه با اسلحه و سرنیزه آمدند جلوی مدرسه فیضیه و به این صورت با مردم برخورد کردند.
طبیعی است که ترس و وحشت داشت، ولی یکی، دو روز بعد اعلامیهای از طرف امام(س)، در یک صفحه و بهطور گسترده منتشر شد که خطاب به یکی از روحانیون تهران ـ آقای حاجاصغر خوییـ صادر شده بود. امام(س) در آن نامه سخت با این جریان برخورد کرده و نوشته بودند: «شاهدوستی یعنی مردمکُشی؟ شاهدوستی یعنی پاره کردن قرآن؟ شاهدوستی یعنی جسارت به روحانیت؟» صدور این اعلامیه، یک قوت قلبی به ما داد. احساس کردیم که تنها نیستیم؛ امام(س) پشتوانه مردم است و در هر فرصتی، به عنوان دفاع از حریم اسلام و قرآن اعلامیه میدهند.
صبح روزی که حادثه مدرسه فیضیه واقع شد، حدود ساعت هشت از منزل به طرف خانه امام(س) حرکت کردم. نزدیک مدرسه حکیم نظامی چند اتوبوس ایستاده بود. از یکی از اتوبوسها عدهای پیاده میشدند. وضع ظاهری این افراد طوری بود که من بدگمان شدم و احساس کردم افراد عادی نیستند. همگی کیفی در دست داشتند و همه کیفها یک شکل بود. اصلاح سر و صورت همه بهگونهای بود که معلوم بود ارتشی هستند. ظاهر همه یکنواخت بود. بسیار تعجب کردم.
امام (س) در آن روز در خانهای مقابل منزل خودشان نشسته بودند. چند نفر از آقایان فضلا و طلاب هم خدمت ایشان بودند. در حضور امام(س) مشاهدات خودم را عرض کردم. امام(س) چیزی نگفتند، ولی یکی از فضلا که حضور داشت، گفت: «نه آقا! اینها همه حرف است، رعب و ترس است.» من هم دیگر چیزی نگفتم.
در منزل خود امام(س) روضه بود و وعاظ مشغول سخنرانی بودند. یک آن، سر و صدایی از خانه امام(س) بلند شد و مردم صلوات فرستادند. امام(س) احساس کردند که افرادی میخواهند مجلس را به هم بزنند، بنابراین به یکی از فضلا فرمودند: «به اینها بگو اگر بخواهید مجلس را به هم بزنید، میروم و حرفهایم را در صحن میزنم.» مطلب دیگری هم گفتند، البته یقین قطعی ندارم، به هر حال فکر میکنم فرمودند: «اگر بخواهند این حرکت را انجام دهند (منظور به هم زدن مجلس بود)، دستور میدهم آنها را تنبیه کنند.» قریب به این مضمون. با این فرموده امام(س)، مجلس آرام شد و تا آخر، برنامه ادامه پیدا کرد.
وقایع مدرسه فیضیه
آیت الله طاهری خرم آبادی نقل می کند: به مناسبت شهادت حضرت صادق(ع)، حضرت آیتالله العظمی گلپایگانی مجلس روضهای در مدرسه فیضیه گذاشته بودند. وقتی من به مدرسه رسیدم، همه آقایان نشسته بودند و واعظ هم مشغول صحبت بود. قدری در اطراف حوض گردش کردم و قیافههایی را که صبح جلوی مدرسه حکیم نظامی دیده بودم، در آنجا مشاهده کردم. حتی یک نفر را که نزدیک حوض ایستاده بود، دیدم که با دست به این افراد اشاره و آنها را هدایت میکرد، گویا سمت فرماندهی داشت. با خودم گفتم، بروم و وضعیت را به امام(س) خبر بدهم.
امام(س) در منزل بودند. خدمت ایشان عرض کردم: «همان جریان که صبح گفتم و مورد قبول واقع نشد، بعد از ظهر در مدرسه فیضیه هم دو باره همان چهرهها را دیدم.».عدهای از آقایان هم در اتاق نشسته بودند. طولی نکشید که صداهایی از بیرون شنیدیم. عدهای از طلبهها با سر و دست شکسته آمده بودند و فریاد میکردند: «طلبهها را کشتند، چند نفر را در مدرسه فیضیه کشتند.» طولی نکشید که عده دیگری از طلبهها آمدند. یکی از علمای بزرگ که از دوستان امام(س) بود، کنار ایشان نشسته بود. من با فاصلهای در مقابل او نشسته بودم. پس از این سر و صداها، یکی از طلبههایی که در منزل امام(س) کار میکرد، نزدیک همان آقا آمد و چیزی گفت. بعد امام(س) متوجه شدند و گفتند: «نه، این چه حرفی است؟» او گفت: «پس آقا اجازه بدهید در منزل را ببندیم. احتمال میرود کماندوها به اینجا بیایند و بخواهند حمله کنند.» امام (س) فرمود: «نه» همان آقا عرض کرد: «آقا بد نیست، چه مانعی دارد؟» ایشان فرمود: «نه، این چه حرفی است! اگر اصرار کنید بلند میشوم و میروم. اینها باید این چوبها را به سر من بزنند، سرنیزهها را در شکم من فرو کنند. طلبهها را بزنند و بکشند و من در منزل را ببندم؟ اگر اصرار کنید بلند میشوم و میروم.» و خواستند بلند شوند که مانع شدیم. امام(س) نشستند و در منزل باز ماند.
طلبههای سر و دست شکسته همچنان میآمدند. نزدیک غروب شد، امام(س) برخاستند و به حیاط آمدند و وضو گرفتند. معمولاً در منزل امام(س)، نماز جماعت برپا میشد. پس از وضو و نماز به اتاق رفتند و برای مردم که در حیاط بودند، سخنرانی کوتاهی کردند.
آن روز وضع خیلی رعبآور بود. خبرهایی که از زدن و کشتن میآوردند، تن همه ما را میلرزاند و همه از اینکه چه خواهد شد، وحشت داشتیم، اما وقتی امام(س) فرمودند: «اینها گور خود را کندند. طلبهها را زدند و کشتند. اینها خود را رسوا کردند. اینها دیگر نمیتوانند بمانند. مبارزه با مجلس امام صادق! طلبههای امام صادق(ع)! ساده نیست. اینها رسوا و نابود شدند»، جو بهکلی تغییر کرد.
!S3البته صحبت امام (س) مفصلتر از این بود، ولی من این جملات را به یاد میآورم. این صحبتها در آن شرایط بسیار مهم بود. تن همه از این جملهها میلرزید. امروز ما قدرت ساواک و اطلاعات را در آن روز درک نمیکنیم. در آن زمان ساواک خیلی رعبآور بود و همه ما مرعوب بودیم. کوبیدنها، زدنها و کشتنها یک حالت رعب در همه ایجاد کرده بود، اما با سخنرانی امام(س) وضع کاملاً دگرگون شد. یعنی آن ترس و رعب در دل همه شکست و همه تصمیم به ادامه مبارزه گرفتند. نکته جالب این است که امام(س) هیچ وقت ترس و یأس به خود راه نمیدادند و از هر موقعیتی برای هدفی که داشتند، استفاده میکردند. مثلاً بعد از حادثه انجمنهای ایالتی و ولایتی که عدهای فکر میکردند قضایا خاتمه یافته است و باید کوتاه آمد، امام(س) سعی در گرم نگهداشتن مبارزه داشتند.
از ایام عید آن سال هم امام(س) بهنحو احسن استفاده کردند. وقتی به ایام عید نزدیک شدیم، امام(س) با استفاده از موقعیت، با مراجع دیگر صحبت کردند و جملگی تصمیم گرفتند آن سال عید نگیرند، اما جلوس را داشته باشند. جالب این بود که امام(س) نفرمودند ما عید نمیگیریم، پس در خانه را ببندید، بلکه فرمودند: «ما عید نداریم، برای اینکه احکام اسلام در خطر است، ولی من جلوس میکنم برای عرض تسلیت به امام زمان(عج)» و مردم عید به منزل همه مراجع، از جمله امام(س) رفتند.
امام(س) عید آن سال را به صورت یک عزا اجرا کردند و در آنجا هم فرمودند: «اسلام در خطر است، باید مواظب باشید. احساس میشود که دستگاه بنا دارد احکام اسلام را هدم و نابود کند و از بین ببرد، شما مراقب باشید.» در همان روزها در یک سخنرانی این جملات را فرمودند: «دستگاه بنا دارد دخترهای جوان ما را به نظام و پادگانهای نظامی بکشاند.» و این جمله، رژیم را بسیار تحریک کرد. بسیاری از مردم هم متأثر و ناراحت شدند و این ضربه بهقدری برای شاه کوبنده بود که ناچار شد مصاحبه کند و بگوید: «نه، چنین چیزی نیست»، یعنی تکذیب کند.
به هر حال من فکر میکنم امام(س) با برگزاری چنین عید عزاشدهای میخواستند مبارزه را ادامه بدهند. البته پیامدهای خوبی هم داشت. مردم متأثر شدند و عدم برگزاری عید سر و صدا به پا کرد و دستگاه را به حالت انفعال انداخت.
روز ۲۵ شوال، طبق معمول در منزل امام(س) مجلس روضه بود. عصر آن روز نیز قرار بود از طرف آیتالله العظمی گلپایگانی در مدرسه فیضیه، مجلس روضه برقرار باشد. ما شب قبل از حادثه فیضیه به اتفاق آقای کمالوند، مهمان آیتالله گلپایگانی بودیم. ایشان از آقای کمالوند برای حضور در مراسم فیضیه دعوت کرد.
روز حادثه شهر قم بسیار شلوغ بود. اولاً گروهی از مردم عادی، به دنبال اعلام عزای عمومی، برای مشاهده جریانات به قم آمده بودند، ثانیاً قیافههای عجیب و نامأنوسی مشاهده میشد که بعد معلوم شد همان کماندوهای حادثهآفرین هستند که با لباس مبدل به قم آمدهاند.
داخل و خارج منزل امام (س) آن روز صبح مملو از جمعیت بود. کماندوها قصد داشتند در صبح یا هم صبح و هم عصر ایجاد حادثه کنند. در اواسط سخنرانی برای به هم زدن مجلس، زنگ خانه چند بار به صدا درآمد. در گوشه و کنار مجلس سر و صدا و اعمال غیرعادی مشاهده شد. در این حال امام(س) به شخصی پیام دادند که در منبر اعلام کند که اگر این کارها را تکرار کنید، همین الان به صحن خواهم رفت و حرف آخرم را خواهم زد. امام (س) خیلی وقتها این جمله را تأکید میکردند: «کاری نکنید که من حرف آخرم را بزنم.» حتی این جمله را در قضیه انجمنهای ایالتی و ولایتی هم بیان فرمودند.
عمال رژیم چون برنامه وسیعتری را در بعد از ظهر تدارک دیده بودند و باید منتظر دستور میماندند، با پیش آمدن این صحبت از برنامه و ایجاد اغتشاش در صبح صرفنظر کردند. ما هم که بنا بود در مجلس فیضیه شرکت کنیم، به علت دیدارها و ملاقاتهای آقای کمالوند نتوانستیم در آن مجلس حاضر شویم.
عصر آن روز در مجلس روضهای که از طرف آیتالله العظمی گلپایگانی در مدرسه فیضیه تشکیل شد، دو نفر سخنرانی کردند، یکی آقای آلطه ـ که از منبریهای معروف قم بودـ ظاهراً با تندی سخنرانی کرد. ایشان بعد از آن سخنرانی تا مدتها در حال اختفا در نجف به سر میبرد. اگر در ایران بود، او را دستگیر میکردند. من جزئیات منبر ایشان را به یاد ندارم، ولی میدانم که سخنان ایشان با شور و حرارت بود.
بعد از ایشان مرحوم آقای حاج انصاری ـ که از وعاظ معروف و پیرمرد قم بودـ به منبر میرود و با ملایمت صحبت میکند. اواسط سخنان ایشان گروهی شروع به سر دادن شعار جاوید شاه میکنند و طبق نقل، به دور مدرسه فیضیه راه میافتند و با شعار دادن مجلس را به هم میزنند. آقای حاج انصاری از منبر پایین میآید و آقای گلپایگانی را به داخل یکی از حجرات میبرند. عدهای همانجا میمانند و بیشتر طلاب به طبقه بالا میروند و شروع به پرتاب سنگ و پارهآجر و چیزهای دیگر میکنند و برای بار اول اینها را مجبور به بیرون رفتن از مدرسه کردند. چون این عمال مزدور آنها را بر خود مسلط میدیدند، نیروهای امدادی را ـکه لباس بر تن داشتندـ به کمک میطلبند و حمله آغاز میشود، شیشهها و درهای حجرات را میشکنند و طلاب را مضروب و مجروح میکنند. بعضی از طلاب را از پشتبام به رودخانه میاندازند. در نتیجه صحنه دلخراشی به وجود میآید و غوغایی ایجاد میشود، عمامهها را از سر طلاب برمیدارند و کارتنها را آتش میزنند و با تهدید در مقابل گروهی از طلاب ایستاده و میگویند باید جاوید شاه بگویید. فردای آن روز ما خونهایی را که کف طبقات ریخته شده بود،
مشاهده کردیم.
نقل کردهاند که آیتالله العظمی گلپایگانی در طول واقعه مشغول قرآن خواندن بودهاند. بعضی از افراد قوی هیکل که گروهی از آنها به رحمت خدا پیوستهاند، جلوی حجرهای که ایشان در آن بودند، میایستند و مانع حمله میشوند. رؤسای آن مزدوران نیز وقتی متوجه حضور آقای گلپایگانی میگردند، مانع هجوم افراد خود به حجره و صدمه زدن به ایشان میشوند. البته اگر به مرجع شیعیان حمله میکردند، برایشان گران تمام میشد. ما آن موقع در منزل بودیم. حدود مغرب بود که متوجه سر و صداهایی شدیم و بعد کسی آمد و گفت: «مدرسه فیضیه را کوبیدند» و حادثه را گزارش داد.
آنها مدرسه فیضیه را مانند ساختمانی که برای خراب کردنش بیل و کلنگ به دست میگیرند، به حالت مخروبه درآورده بودند. آنطور که نقل کردهاند در آستانه حرم حضرت معصومه(س) با بیسیم این خبر را به تهران مخابره میکنند که ما فیضیه را فتح کردیم و به آن صورت که آقای فلسفی در صحبتی که در شب پانزده خرداد داشت، گفت: «آنچنان پشت بیسیم میگفتند ما فیضیه را فتح کردیم که گویی یکی از شهرهای قفقاز را فتح کردهاند!»
من از طرف آقای کمالوند مأمور شدم که از حال امام(س) خبر بگیرم. وقتی به منزل امام(س) رسیدم رفقا که از منزل بیرون میآمدند گفتند که سر ایشان درد گرفته و در حال استراحت هستند. به این معنی که امام (س) ناراحت هستند.
بعد از حادثه فیضیه
فردا صبح، حادثه جدیدی اتفاق نیفتاد. به همراه آیتالله کمالوند به منزل امام(س) رفتیم. مردم در آنجا اجتماع کرده بودند و امام(س) برای آنها صحبت میکردند، به آنان دلگرمی میدادند، از این جهت که این حادثه هویت حقیقی رژیم را به مردم نشان داد، اظهار خوشحالی میکردند و مردم را به مقاومت و استقامت توصیه میکردند.
شب وقوع حادثه و فردای آن شب، من و عدهای از دوستان فکر میکردیم که این مرحله، خاتمه دوران حوزه علمیه قم است و رژیم بساط دستگاه روحانیت و عبا و عمامه را برخواهد چید. مأیوس بودیم و البته اگر مقاومت امام(س) نبود، همین طور هم میشد، چون به عیان مشاهده کردیم از فردای آن حادثه، ایادی رژیم دست به کار شدند تا مراجع را برای ارسال پیام تسلیم در برابر شاه تحریک کنند و از افرادی میشنیدیم که میگفتند: «چارهای جز تسلیم در مقابل شاه نیست، مقاومت فایدهای ندارد و خوب است پیام بدهند که ما دیگر کاری نداریم.» ولی امام(س) محکم و استوار ایستادند و فرمودند: «من تا آخرین نفس و قطره خونم ایستادهام.» و به ما روحیه دادند. در آنجا برای ما مشخص شد که مسئله خاتمه نیافته و تازه ابتدای کار است.
بعد از ظهر آن روز عدهای از اوباش را جمع کردند تا در خیابانها راه بیفتند و شعار جاوید شاه سر دهند و روحانیون و افراد مذهبی را مورد ضرب و شتم قرار بدهند. این افراد در مدرسه حکیم نظامی مستقر شده بودند.
صبح روز سوم، حادثه جدیدی اتفاق نیفتاد، اما صبح روزهای اول و دوم که در مدرسه فیضیه باز بود، زائران مرد و زن، حتی زنان کمتوجه به حجاب که از نقاط مختلف به قم آمده بودند، با مشاهده آن صحنههای تکاندهنده به گریه و ناله پرداختند و بسیار متأثر شدند. البته مسئولان رژیم آن قدر درک نداشتند که برای مصلحت خودشان هم که شده، از ورود مردم به فیضیه جلوگیری کنند و با گماردن پاسبانهایی آنجا را کنترل کنند تا احساسات مردم تحریک نشود.
این صحنهها زمینه را برای آماده شدن مردم فراهم میساخت. روز سوم، آنان افراد خود را جمع کردند و از قم خارج شدند و اوضاع شهر به حال طبیعی بازگشت. شب سوم شایعهای مبنی بر فرار شاه، بهسرعت در قم منتشر شد و بسیاری نیز این شایعه را باور کردند، طوریکه افراد در باره آن از هم سؤال میکردند. من و چند تا از طلبههای مدرسه آقای بروجردی از شخصی که از تهران آمده بود در باره اوضاع تهران پرسیدیم. او گفت: «من در تهران مشاهده کردم که مغازهها بستهاند و سربازها بدون اینکه با مردم درگیر شوند، در خیابانها مستقر شدهاند. اوضاع غیرعادی است».
تحلیل افراد صاحبنظر این بود که انتشار این شایعه برای این است که امام تحریک شود و در صحن در مورد فرار شاه سخنرانی کند تا رژیم بتواند امام را دستگیر کند، و گر نه هیچ توجیه دیگری برای این شایعه به نظر نمیرسید. چون این شایعه از طرف خود رژیم بود، چنان مسئله را جا انداخته بودند که عدهای بعد از یکی، دو روز میگفتند شاه به شیراز رفته و در مورد محل بعدی اقامت شاه خبری نداشتند، اما امام به این مسائل اعتنا نمیکردند. با این حال به ایشان پیشنهاد سخنرانی در صحن شده بود.
در یکی از همین شبها شایعه دیگری در دایره محدودتری پخش شد که عدهای از کماندوهای مجهز شاه قصد آمدن به قم و قتل امام را دارند. افراد داخل بیت تعریف میکردند که شب پخش این شایعه، دهها نفر آمدند یا تلفن زدند و مطلب را نقل کردند. خاطرم هست که مرحوم شهید قدوسی وقتی از این قضیه مطلع شد، همسرش را به بیت امام فرستاد تا امام(س) را باخبر کند و با اصرار از امام(س) بخواهد تغییر محل بدهند، ولی امام(س) قبول نمیکنند و میفرمایند: «شما همه بروید. آنها با من کار دارند و من نمیخواهم اگر جریانی هست در منزل من به شما صدمهای وارد آید.» مرحوم اشراقی داماد حضرت امام(س) میگفت: «امام(س) با اصرار از همه خواستند که بروند و نگذاشتند کسی آنجا بماند. فقط من و یکی از اعضای بیت باقی ماندیم.» آقای ورامینی ـ که اکنون از مجروحین جنگ و در حال نقاهت استـ نقل میکرد که امام (س) با کمال راحتی و آرامش خوابیدند. مرحوم اشراقی نیز نقل میکند: «ما تا صبح به خواب نرفتیم و همچنان مضطرب و منتظر هجوم افراد بودیم، اما امام(س) سر خود را روی متکا گذاشتند و تا ساعتی که معمول ایشان بود، به خواب رفتند.» در آن موقع خانواده امام (س) به زیارت عتبات عالیات رفته بودند و در منزل نبودند. بعد از یکی روز، امام(س) اعلامیه شدیداللحنی دادند و در آن مستقیماً به شاه حمله و حادثه فیضیه را برای مردم ترسیم کردند و فرمودند: «من تقیه را حرام و مبارزه را واجب میدانم.» تا آن زمان در اعلامیههای امام (س) چنین لحنی که مستقیماً شاه را مورد خطاب قرار دهند و تقیه را حرام کنند، نبود. امام(س) از ابتدای اعلامیه فرمودند که شاهدوستی یعنی چه و این نخستین روزی بود که امام (س) تقیه را حرام کردند.