در پاسخ به سوالی که یکی از کاربران پرتال امام خمینی(س) در بخش پرسش و پاسخ در خصوص برخورد امام با منتقدانش مطرح کرده است، کارشناسان موسسه تنظیم و نشر آثار امام پاسخ زیر را ارائه کردهاند که حاوی نکاتی ارزشمند و درس آموز است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پرسشگر این سوال را مطرح کرده است که «آیا امام خمینی در زمان رهبری خویش انتقاد را بر میتافت؟ لطفا نمونههایی از انتقادهای جدی که از ایشان شد را ذکر نمایید.» پاسخ کارشناسان در ادامه آورده شده است.
برای پاسخ به این سئوال لازم است به موارد زیر عنایت شود:
1- انتقادپذیری با پذیرفتن هر نوع انتقاد تفاوتهایی دارد. انتقادپذیری صفتی ممدوح است که تنها کسانی میتوانند به آن متصف شوند که بر نفسانیات خود مسلط، در مقابل حقیقت خاضع، برای تعالی خود به آن احساس نیاز کنند و از خوی استبدادِ رای فاصله بگیرند. اما پذیرفتن هر انتقادی از سوی هر کس در صورتی ارزشمند است که انتقاد وارد باشد. لذا افرادی را که هر چه بگویند، میگویند درست میگویی، نمیتوان انتقادپذیر دانست بلکه آنها به ضعف نفس دچارند که باید به اصلاح خود بپردازند و در مقابل ایرادگیرهای نابجا مقاومت کنند و دلیل اقامه کنند که چرا انتقادی را نپذیرفتهاند.
امام خمینی(س) از سوی بسیاری از حتی روحانیون مورد انتقاد قرار گرفته است و در بیشتر موارد انتقادات آنها را نپذیرفته است که اگر پذیرفته بود نباید انقلاب را رهبری می کرد و نمیتوانست به نظام مردم سالار بیندیشد. یک نمونه از انتقاداتی که ایشان نباید میپذیرفت و استدلال برای نپذیرفتن آن ارائه کردند را در صحیفه امام جلد 21 میتوان دید. یکی از شاگردان ایشان بنام آقای محمد حسن قدیری طی نامهای راجع به برخی احکام ایشان از جمله شطرنج و موسیقی انتقادات تندی را مطرح کرد و ایشان طی نامهای پاسخ ایشان را دادند و اینگونه مرقوم داشتند: «...آنگونه که جنابعالى از اخبار و روایات برداشت دارید، تمدن جدید به کلى باید از بین برود و مردم کوخ نشین بوده و یا براى همیشه در صحراها زندگى نمایند.» (صحیفه امام، ج21، ص151) بنابراین اگر کسی به انتقاد کننده بی اعتنایی کند و پاسخ او را ندهد، یکی از مصادیق انتقادناپذیری است. حال آنکه امام به انتقادهایی هر چند تند، با اهداء سلام و با استدلال پاسخ می گفتند. در جریان همان نامه مذکور ده روز بعد دوباره امام(س) برای آقای قدیری نامه نوشتند و از ایشان بابت زحماتشان تقدیر کردند و نامه خود را اینگونه به پایان بردند: «ما باید سعى کنیم تا حصارهاى جهل و خرافه را شکسته تا به سرچشمه زلال اسلام ناب محمدى-صلى الله علیه و آله- برسیم. و امروز غریب ترین چیزها در دنیا همین اسلام است و نجات آن قربانى مى خواهد. و دعا کنید من نیز یکى از قربانی هاى آن گردم. خداوند جنابعالى را تأیید فرماید.» (صحیفه امام، ج21، ص160)
2- انتقاد که امروزه به جای بررسی نقاط قوت و ضعف، به نادرست بیشتر به معنای بیان نواقص و ایرادات کاربرد یافته، میتواند معنای عیبگویی بعد از عیبیابی نیز داشته باشد که اگر با نیت خیرخواهی انجام شود، لطف الهی به افراد است تا آنجا که حضرت امام صادق(ع) میفرمایند: «محبوب ترین برادرانم کسی است که به سویم هدیه کند عیبهایم را». ولی اگر نیت خیری در آن نباشد و فقط به قصد به رخ کشیدن یک عیب در دیگری باشد که به عیبجویی منجر شود، عمل زشتی است که شرع اسلام آن را حرام میداند و امام در این مورد چنین نوشتهاند: «کشف سرّ مؤمنین حرام است. یعنى، عیوبى که از مؤمنین مستور و مخفى است، چه خلقى یا خلقى یا عملى باشد، حرام است اظهار آن را و افشا آن را، چه شخص متصف راضى به آن باشد یا نه، و چه قصد انتقاص در کار باشد یا نباشد.» (شرح چهل حدیث، ص 302)
با آنکه امام(س) عیبگویی به معنای فوق را حرام میدانند، اما حرام برای طرفی است که مرتکب آن میشود و گاه برای طرف مقابل ممکن است چندان بد هم نباشد. چنانکه امام(س) در نامهای که به رئیس جمهور وقت نوشتند، مرقوم داشتند: «البته نباید ماها گمان کنیم که هر چه مىگوییم و مىکنیم کسى را حق اشکال نیست. اشکال، بلکه تخطئه، یک هدیه الهى است براى رشد انسانها.» (صحیفه امام، ج20، ص451)
3- خوشبختانه تفاوتهای عیب یابی، عیبگویی و عیبجویی در فرهنگ امروزی روشن است. چنانکه عیب یابی بیشتر برای رفع اشکالات وسائل زندگی بکار می رود اما عیبگویی بیشتر برای رفتاری که تصور میکنیم دارای اشکالاتی است که عیبیابی شده کاربرد دارد و عیب جویی از صفات منفی افراد منفی باف و منفی نگر است که افراد خوشطینت از آن پرهیز می کنند و این بخش نزد غالب مردم زشت و کریه تلقی می شود.
4 - برخورد افراد در برابر انتقادات بجا و نابجا نیز باید مورد توجه دقیق قرار گیرد. چنانکه گاه موضوعی از نظر کسی عیب تلقی می شود و از نظر دیگری حسن. مثلاً توجه به نظر کارشناسان هر فنی که در نظر اکثریت عقلا امری ممدوح است، گاه در شرایطی در نظر برخی افراد، مذموم تلقی می شود. چنانکه آنگونه که مشهور است نظر امام خمینی(س) در بعد از فتح خرمشهر این بود که جنگ پایان پذیرد اما اکثریت کارشناسان جنگی نظر دیگری ابراز داشتند و بر آن ابرام میکردند. امام(س) نظر اکثریت را بر نظر خود ترجیح دادند اما کسانی هم به امام انتقاد می کردند که چرا جنگ را به پایان نمی برید. یک فرد انتقادپذیر در این زمینه چه کار باید بکند؟ انتقاد از سوی آن افراد را بپذیرد یا نظر کارشناسان جنگی را؟
در حقیقت در این نوع موضوعات اهل انتقاد اگر تصور میکنند درست میگویند باید کارشناسان را با نظر خود همراه کنند و نه کسی را که نظرات کارشناسان را بر نظر خود ترجیح میدهد.
5 - گاه در شرایطی حتی انتقادهای وارده بیش از آنکه برای رفع عیوب و نواقص باشد، یک عمل سیاسی برای ضربه زدن یا به قول معروف ترور شخصیت است. یک فرد سیاسی توسعه یافته تلاش میکند با شنیدن آن انتقادها به رفع عیوب و نواقص بپردازد و حتی آنها را اگر چه از سوی دشمن باشد هدیه الهی تلقی کند اما ساده لوحی است اگر در زمین دشمن بازی کند و تن به ترور شخصیت خود بدهد. لذا باید رفع نقص را بگونه ای انجام دهد که بازیچه انتقادکننده نشود.
6 - از میان شخصیتهای سیاسی جهان، امام خمینی(س) تنها شخصیتی بودهاند که بیش از یک میلیون نامه به دفترشان ارسال شده بود و نیز در مطبوعات دنیا از عملکرد ایشان مطالبی منتشر میشد. امام زمانی به مرحوم حاج احمد آقا گفته بودند مگر میشود کسی در چنین مسئولیتی باشد اما هیچکس به او انتقاد نکند و یا حتی ناسزا نگوید؟ پس چرا در میان خلاصه مطالبی که برایم ارسال میشود، چنین مواردی را نمی بینم؟ پاسخ شنیده بودند که برای آنکه وقت شما تلف نشود، حرفهای بیربط را در این خلاصه نویسیها حذف میکنند. امام در پاسخ گفته بودند از میان ایرادها و اشکالات و حتی ناسزاهایی که به ما میگویند، میتوانیم به اشکالات خودمان پی ببریم. بنا براین مرا از چنین مواهبی محروم نکنید.
7 - ارادتمندان ایشان دو نوع رفتار در مقابل ایشان داشتند. افرادی که به خود جرات نمیدادند در مقابل ایشان مطلبی بگویند که مخالف نظر ایشان باشد اما گروه دیگر افرادی بودند که گویی فقط در محضر ایشان احساس امنیت میکردند و هر چه به نظرشان میآمد را به راحتی به زبان میآورند. از جمله چنین افرادی شهید دکتر بهشتی، شهید استاد مطهری، مرحوم بازرگان، آیتالله هاشمی رفسنجانی را میتوان مثال آورد که بدون لکنت مطالب انتقادی خود را بیان میداشتند و حتی برخی از آنها گاه نامههای تندی هم مینوشتند که امروزه برخی از این نامهها مورد انتقاد کسانی قرار میگیرد که نمیدانستند که امام(س) افراد شجاعی را که به راحتی مکنونات خود را به زبان میآورند بیشتر دوست میدارد. البته شجاعت این افراد در بیان اشکالاتی که به ذهنشان میرسید، دلیل بر آن نیست که همیشه درست گفتهاند اما سعه صدر امام(س) در مواجه با آنها نشانههای ملکه انتقادپذیری است که البته لزوماً انتقادپذیری با پذیرش هر انتقادی که ممکن است درست نباشد، یکی نیست.
برای مطالعه سایر پرسش و پاسخها به سرویس پرسش و پاسخ پرتال امام خمینی(س) مراجعه فرمایید.