به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پژوهشکده تاریخ اسلام در دوم اسفند ماه میزبان همایش تخصصی دکتر علی شریعتی و دانش تاریخ بود. این جلسه با حضور اساتید، صاحبنظران و دانشجویان علوم انسانی در محل پژوهشکده برگزار شد.
این مراسم با حضور محققان همچون دکتر مهدی محقق سردبیر فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، دکتر عبدالله ناصری مدیر گروه جغرافیای تاریخی پژوهشکده، دکتر عباس منوچهری، آقای جمشید کیان فر و ... آغاز شد.
در افتتاحیه مراسم، حجتالاسلام و المسلمین سید هادی خامنهای رئیس پژوهشکده، ضمن خیر مقدم به حضار جلسه، گفت: از کسانی که برای تشکیل این سمینار اقدام کردند، تشکر کرد. ایشان اشاره میکنند که اینگونه سمینارها به دلیل وجه علمی و تخصصی بودن آن، برای اولین بار است که اتفاق میافتد، به همین دلیل، اهمیت پیدا میکند. وجه بارز دکتر علی شریعتی از دیدگاه حجتالاسلام و المسلمین خامنهای را علم و آگاهی شریعتی میداند و همین جوهر دانایی را رمز موفقیت شریعتی در عالم تفکر دانست. ایشان با اشاره به انتظارشان از همایش یادآوری کردند: انتظار ما از همایش دکتر شریعتی این است که شریعتی نسبت به قبل بهتر شناخته شود و نظریات جدیدی از دکتر شریعتی ارائه شود. رئیس پژوهشکده در انتهای سخنانش تأکید کرد پژوهشکده تاریخ اسلام یک محیط علمی است که در آن تنها به مسائل علمی پرداخته می شود و ما مخالف هرگونه بحث سیاسی در پژوهشکده هستیم.
دکتر داریوش رحمانیان دبیر علمی این همایش دومین سخنران مراسم افتتاحیه بود. ایشان با تأکید بر ده ماه کار و برنامهریزی انجام شده برای این همایش گفتند که هشتاد مقاله به دبیرخانه همایش ارسال شد که تعدادی از آنها برای ارائه سخنرانی در جریان همایش انتخاب شد.
رحمانیان با اشاره به برگزاری دو پیش همایش برگزار شد که انعکاس خوبی داشته، اظهار داشت این همایش به جهت تأکید بر جایگاه دکتر شریعتی و دانش تاریخ (تاریخ به مثابه جریان و موضوع و هم به مثابه معرفت و دانش) اهمیت پیدا می کند. دبیر علمی همایش ضمن اشاره به جمله ای از دکتر شریعتی که «انتظار من از کسانی که فکر مرا خواندهاند، این است که مرا به نقد بکشد»، یادآوری کردند در این همایش، تحلیل صرف از دکتر شریعتی نیست و صاحبنظران میتوانند از دید خود به نقد اندیشههای دکتر شریعتی بپردازند.
ایشان در انتهای سخنان خود، با اشاره به محورهای همایش، گفت این محورها از جامعیت بالایی برخوردار است و می تواند در روند شریعتی شناسی و بررسی و نقد آثار شریعتی بسیار تأثیرگذار باشد، به ویژه می تواند برای کسانی که در زمینه روشنفکری دینی تحقیق می کنند، مفید فایده باشد.
بخش اول همایش در صبح روز چهارشنبه با سخنرانی دکتر سیمین فصیحی آغاز شد. عنوان سخنرانی ایشان «از تاریخ تا متاتاریخ: شریعتی و سه نوع مواجهه با تاریخ» بود. اصطلاح متاتاریخ از نگاه دکتر فصیحی به معنای پرسش از ماهیت تاریخ و اندیشیدن پیرامون تاریخ است. مواجهه شریعتی با تاریخ در زمینه فلسفه نظری، فلسفه انتقادی و موضوعات تاریخی است. دکتر شریعتی در بحث دترمینیسم، به بحث جبر و اختیار پرداخته است. فصیحی در توضیح این سؤال که آیا تاریخ را میشود مثل علوم دقیقه دید؟ پاسخ دکتر شریعتی را میآورد که میگوید آنچه را که یک متفکر از موضوعات علوم انسانی برداشت میکند، با برداشت یک عالم علوم طبیعی متفاوت است. ایشان در انتهای سخنان خود گفتند اعتراض اصلی شریعتی به متفکران را بیتوجهی به تاریخهای گزارش نشده و حاشیه رانده شدههای تاریخ دانست.
دکتر فاطمه صادقی با مقالهای با عنوان «زمینههای گفتمانی رویکرد تاریخی شریعتی» سخنران بعدی این نشست بود. وی به پارادایم انحطاط در اندیشه دکتر شریعتی پرداخته و اینکه اصولاً شریعتی در چه زمینهای گفتمانی میاندیشیده است. سؤال اصلی که مطرح میشود این است که چه چیزی باعث عقبماندگی مسلمانان شد؟ رویکرد شریعتی یک رویکرد مشخص است که در پاسخ به پارادایم انحطاط است. شریعتی مخالف رویکرد سنتی و عرفانی به تاریخ بوده است و خود وی یک کنش ایدئولوژیک را جایگزین آن کرده است. به عقیده دکتر صادقی، شریعتی با آگاهی از معضله انحطاط در پی چاره و درمان انحطاط است.
سخنران بعدی همایش، آقای فرید خاتمی بود با مقالهای با عنوان «بررسی مفهوم پراکسیس در اندیشه دکتر شریعتی». سؤال اصلی این بحث، چارچوب معرفتی شریعتی بود و نگاه توحیدی او. خاتمی معتقد بود که وجه اصلی شریعتی، نظریهپردازی سیاسی و اجتماعی اوست.
بخش بعدی همایش، با سخنرانی دکتر عباس منوچهری آغاز شد. وی در سخنرانی خود با عنوان «تاریخ اکنون: روش و نگرش در تاریخنگاری علی شریعتی» گفت: شریعتی در سنت و میراث فکری ایرانی اسلامی مانند فردوسی و ابنخلدون، از جهت اندیشهورزی استثناء است، زیرا به عقیده دکتر منوچهری ما با فقدان تاریخ آگاهی در اندیشه ایرانی اسلامی مواجه هستیم. سه وجهه از شخصیت شریعتی از دیدگاه ایشان، شریعتی به عنوان مسلمان، شریعتی به عنوان متفکری پسااستعماری و شریعتی به عنوان متفکری عصری است که فکر تاریخی در هر سه صورت اندیشه، مقوم اندیشه اصلی است.
سخنران پایانی صبح روز اول همایش، آقای محمد منصور هاشمی با مقالهای با عنوان «نظریه امت و امامت شریعتی و تفکیک و تحلیل عناصر شیعی و مارکسیستی در آن» بود. دو هدف اصلی شریعتی در مبحث امت و امامت این بود که در وجه اول شریعتی در پی توجیه نظریه امامت نزد شیعیان است و اینکه چرا امامت، مقدم بر بیعت است؟ و دوم اینکه حکومت مطلوب بعد از انقلاب چه نوع حکومتی است؟ هاشمی معتقد است که جامعه مطلوب از دیدگاه دکتر شریعتی به جامعه بیطبقه توحیدی میانجامد، هاشمی در پایان سخنان خود یادآور میشود که از نظر او شریعتی در توضیح نظریه امامت کامیاب نبوده است.