شهید فضل اللّه مهدی زاده محلاتی، فرزند حاج غلام حسین در 18 تیرماه سال 1309 ش، در شهر محلات چشم به جهان گشود. وی در شش سالگی، دوران تحصیل را از مکتب خانه «مدرسه میرزا» آغاز کرد و بعدها با موفقیت به پایان رساند. آن گاه به جرگه دانش پژوهان علوم اسلامی پیوست. او در سال 1324 وارد حوزه علمیه قم شد و از محضر استادان و اندیشمندان حوزه کسب فیض نموده، بهره ها جست.
فعالیت های سیاسی شهید محلاتی، از سال 1326، و به دنبال آشنایی با فداییان اسلام و مرحوم آیت اللّه کاشانی آغاز گردید. وی در این باره چنین می گوید: «در همان سال های اوّل، در منزل آیت اللّه سید محمد تقی خوانساری با فداییان اسلام ارتباط پیدا کردم. فداییان اسلام از جمله مرحوم نواب صفوی و مریدان ایشان، به منزل آقای خوانساری می آمدند و در آن جا ضمن آشنایی با ایشان شروع به همکاری با آنان کردم».
وی در طول تحصیل در حوزه علمیه قم، هرگاه فرصتی می یافت، به روستاها و شهرهای اطراف می رفت و به مبارزات پی گیر با استبداد و نیز به گسترش فرهنگ غنی اسلام کمک می کرد و اذهان پاک روستاییان را، ازغبار نیرنگ های رژیم مستبد شاه می زدود. آن شهید والامقام، در طول ایام تحصیل و تهذیب، به مسائل اجتماعی و سیاسی اسلام نیزسخت علاقه داشت و خود را در قبال آن مسئول می دید. مبارزه با مفاسد اجتماعی و طاغوت زمان را از وظایف خود شمرده، در راه احیای این فکر در میان علمای اسلام و همگام سازی آن ها، تلاشی طاقت فرسا و قابل تحسین داشت».
هم زمان با قیام تاریخی حضرت امام خمینی (رحمه الله) در سال 1342، شهید محلاتی همواره از آرمان های والای امام پشتیبانی کرد و دوران رنج و محنت و زندان را برای رسیدن به هدف به جان خرید. همسر ایشان در این باره می گوید: «ازاول زندگی مان که من به یاد دارم، حدود پانزده، شانزده بار ایشان زندان رفتند. از پنج روز شروع شده تا پانزده روز، بیست روز، دو ماه، چهار ماه و...خاطرم هست ساواکی ها معمولاً شب ها می ریختند توی خانه ما. کم می شد روز بیایند. ساعت ده یا ده و نیم می آمدند. موقعی که می آمدند مدام دست می گذاشتند روی زنگ تا در باز شود. همین که زنگ پشت هم می زدند، من می فهمیدم ساواک است. چند تا عکس خصوصی حاج آقا با امام داشتند که قایم می کردم و...».
او به امام خمینی عشق می ورزید واطاعت از دستورات ایشان را بر خود لازم می دانست. مقام معظم رهبری در این باره می گویند: «به قدری ایشان [شهید محلاتی]به امام علاقه داشت و اعتقاد به نظرات امام داشت که هر موقع امام یک چیزی را بیان می کرد، مثل یک امر تعبدّی برایش لازم الاجرا بود... و اعتقاد و ارادت ایشان به امام،... یکی از عوامل تحرک مستمر و خستگی ناپذیر ایشان بود... متقابلاً امام هم به ایشان علاقه داشتند».
شهید محلاتی، همواره در جست و جوی دانش بود و در طول عمر پربرکت خود، از هیچ کوششی برای آموختن کوتاهی نکرد. هرجا که از وجود دانشمند و عالمی نشانی می یافت، به خدمتش می شتافت و از علم و معرفت وی بهره می گرفت. به همین دلیل، زمانی که در حوزه علمیه قم به سر می برد، از محضر بزرگانی چون: حضرت امام خمینی( رحمه الله) ، علامه طباطبایی، آیت اللّه شیخ مرتضی حائری یزدی، آیت اللّه صدوقی، شهید مرتضی مطهری و... بهره ها جست و در تحقیق و ژرف نگری علمی، به مقام والایی دست یافت.
یکی از ویژگی های شخصیتی شهید محلاتی، ساده زیستی وی بود. ایشان با وجود این که در اوج عظمت و منزلت بود و هدایت و نظارت مستقیم بر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را برعهده داشت و بر قلب های هزاران انسان حکومت می کرد، هنوز خود را همان طلبه ساده می دانست. در برخورد با وی، هیچ احساس نمی شد که وی نماینده امام در سپاه است و آن همه عاشق و جان باخته و طرفدار دارد. ساده زیستی وی، زبانزد عام و خاص شده بود، به گونه ای که یکی از دوستانش در این باره چنین می گوید: «ساده زندگی می کرد. در وضع زندگی اش تغییر ندیدیم. قبل از انقلاب یک خانه از خودش داشت که این اواخر بعد از شهادتش تعمیر شد. منزلشان تا آخر همان بود.... سرمایه ای یا اندوخته شخصی در جایی نداشت».
شهید محلاتی، از شخصیت های محبوب و مورد علاقه و اعتماد حضرت امام خمینی(رحمه الله) بود. بر همین اساس، وی را به نمایندگی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ـ که حساس ترین نهاد انقلابی در کشور بود ـ منصوب فرمودند. وقتی شهید محلاتی به شهادت رسید، حضرت امام بسیار متأثر شدند و در عزای یار باوفای خویش، سخت گریستند.
همسر شهید محلاتی در این باره چنین می گوید: «دو سه روز بعد از شهادت حاج آقا، خانم امام تشریف آوردند منزل ما، و تا مرا دیدند، بوسیدند و گریه کردند و گفتند که امام در دو شهادت خیلی گریستند و بلند بلند گریه کردند. یکی در شهادت شهید مطهری بود و یکی هم شهادت شهید محلاتی. دوازده روز بعد از شهادت که ما را بردند خدمت امام، ایشان فرمودند: مثل این که من بازویم را از دست داده ام و اشک هایشان سرازیر شد و همه ما با گریه امام، گریه کردیم».
در اول اسفند 1364، نماینده امام خمینی (رحمه الله) در سپاه پاسداران، حجت الاسلام و المسلمین شیخ فضل اللّه محلاتی، به همراه هشت تن از نمایندگان مجلس، به نام های حجج اسلام ابوالقاسم رزّاقی، سید نورالدین رحیمی، غلام رضا سلطانی، مهدی یعقوبی و ابوالقاسم موسوی دامغانی، و نیز آقایان محمد کلاته ای، علی معرفی زاده و سید حسن شاه چراغی و چند تن از قضات و مسؤولان دیگر، عازم جبهه های جنگ بودند که هواپیمای حامل آن ها، مورد حمله دو فروند جنگنده عراقی قرار گرفت. و در 25 کیلومتری شمال اهواز، سقوط کرد و همه سرنشینان آن ـ که نزدیک به پنجاه تن بودند ـ به شهادت رسیدند. به این ترتیب، شهید محلاتی پس از سال ها مبارزه، روحش به ملکوت پرواز کرد و نامش برای همیشه ماندگار شد.
امام خمینی در پی شهادت ایشان پیام تسلیتی بدین شرح صادر کردند:
«بسم اللَّه الرحمن الرحیم
انا للَّه و انا الیه راجعون
جنایتکاران عفلقى که در جنگ جبهه ها و بویژه جبهه «فاو» خود را عاجز میبینند و سراسیمه به هر درى میزنند و براى نجات خود به هر حشیشى متوسل میشوند، به جنایت مفتضحانه دیگرى دست زدند که آبروى نداشته آنان را در مجامع جهان آزاد بر باد داد و آن فاجعه هوایى اخیر بود که جمع کثیرى از هموطنان عزیز ما را به شهادت رساندند.
اسلام عزیز و بویژه جهان تشیع در طول تاریخ، از صدر اسلام تا کنون، سوابق درخشانى در میدانهاى خون و شمشیر داشته و به حکم قرآن کریم و سنت رسول اللَّه- صلى اللَّه علیه و آله و سلم- و سیره ائمه معصومین- علیهم صلوات اللَّه- براى اهداف مقدسه اسلامى و قطع فساد با شمشیر و خون دست به گریبان بوده و فداکاریهاى عظیم در این راه مقدس نموده است. و ملت بزرگ ایران به پیروى از اولیاى عظیم الشأن اسلام، این دفاع مقدس را آغاز نموده و در انجام آن و رسیدن به هدفهاى اعلاى قرآنى جان و مال را داوطلبانه فدا کرده و آنچه وظیفه الهى بوده به طور شایسته انجام داده است و بحمد اللَّه تعالى قدمهاى بزرگى در راه شناساندن اسلام الهى و محمدى- صلى اللَّه علیه و آله و سلم- برداشته است. گرچه وجودهاى عزیز و ارزشمندى را از دست داده است، لکن ارزشهاى بالاتر و والاترى به دست آورده و آن رضاى خداوند متعال است و چه چیز میتواند از آن بالاتر باشد.
ملتى که براى رضاى حق تعالى انقلاب کرد و براى ارزشهاى معنوى و انسانى بپاخاسته است، چه باک دارد از شهادت عزیزان و آسیب دیدن نور چشمانش و تحمل سختیها و مَکارِه، که جنت لقاء اللَّه که فوق تصور عارفان است، مَحفُوف به مکاره است. چه میگویم! این جنت اولیا، مکاره را در کام ملت ما شیرینتر از عسل کرده. مگر ما و شما هر روز شاهد این کاروانهاى کربلا نیستیم که با شور و شوق و عشق و عطش به پیشباز شهادت میروند. مگر شما هر روز شاهد میدانهاى با عظمت قتال با متجاوزین نیستید که به مرگ لبخند میزنند و معجزه می آفرینند. راستى این چه تحولى است که بر سراسر این کشور صاحب الزمان- روحى فداه- نور افشانى می کند و چه آتشفشانى است که منحرفان و کجاندیشان و بدخواهان را در خود فرو برده و ذوب می کند؟ این، جز اراده خدا و جلوه اوست که خفاشان از آن می گریزند و اولیاى خدا و عارفان به آن دل بستهاند؟ من با این قلم شکسته و این چشم بسته در حق این ملت و این عزمش و این سلحشوران و این رزمش چه می توانم بگویم؟! پس بهتر آن است که قلم بشکنم و دم فرو بندم و اجر و مزد رزمندگان و وابستگان به آنان و آسیب دیدگان و دلبستگان آنان را از خداى بزرگ
بخواهم. امید آن است که وَلىّ نِعَم، این میهمانان را که به سوى او می روند از محضر خود کامیاب فرماید و به این رزمندگان غرورآفرین قدرت بیشتر و قوّت والاتر عنایت نماید و به همه ملت عزیز بویژه آنان که در این جهاد فى سبیل اللَّه فعالیت و دخالت داشتهاند، عزت و عظمت مرحمت کند و این عزیزانى [را] که در این جنایت هوایى به سوى او پرواز کرده اند، اجازه ورود به محفل خاص خود دهد.
و حجت الاسلام حاج شیخ فضل اللَّه محلاتى شهید عزیز را که من و شما او را مىشناسیم که عمر خود را در راه انقلاب صرف کرد و باید گفت یکى از چهره هاى درخشان انقلاب بود و در این راه که راه خداوند است تحمل سختیها نمود و رنجها کشید و با قامت استوار ایستادگى کرد، اجازه ورود در محضر شهداى صدر اسلام مرحمت نماید. و به بازماندگان محترم تمامى شهدا صبر و اجر مرحمت فرماید و به روحانیون عزیز و قضات محترم و وکلاى ارجمند و محافظین عزیز و خدمه محترم هواپیما و سایرین که در این جنایت عظیم عفلقیان و با جاسوسى منافقین ملحد به شهادت رسیده اند، جزا و اجر فوق تصور ما عنایت فرماید. و به رزمندگان در جبهه ها و بسیجیان، این راهیان کربلا پیروزى نهایى عنایت فرماید و قلب حضرت- بقیة اللَّه ارواحنا فداه- را از همه ما راضى فرماید و به دعاى آن بزرگوار، به همه ما استقامت مرحمت کند.
و السلام علیکم و رحمة اللَّه.
روح اللَّه الموسوی الخمینى»
منبع: صحیفه امام، ج19، ص: 496-498