پژوهشگر علوم و معارف اسلامی با بیان اینکه پایه تمدن اسلامی از دل علوم انسانی بیرون میآید، گفت: نحوه دخالت حکومتها زمینه رشد یا افول تمدنها را فراهم میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، دکتر نجفقلی حبیبی از اساتید بازنشسته دانشگاه تهران در گفتوگو با خبرنگار مهر در مورد زمینههای رشد تمدن اسلامی گفت: رشد تمدن اسلامی در سایه چند چیز اتفاق افتاده است یکی اینکه به علوم عقلی بسیار توجه شده است ضمن اینکه در این توجه خیلی به جنبههای عقیدتی متفکران انگشت گذاشته نشده است؛ البته سختگیری بوده اما هرگاه سختگیری در این حوزه بوده، همه چیز به هم ریخته است.
وی نگاه حکومتی به علم و فرهنگ را یکی از آسیبهای رشد تمدن برشمرد و گفت: هرگاه دید حکومت نسبت به مباحث علمی و فرهنگی و هنری باز باشد، امکان رشد تمدن را فراهم میکند اما هرگاه محدودیت باشد، این مسائل را نیز محدود میکند. بیشترین دورههایی که عامل رشد تمدن اسلامی شده است چه در حوزه فرهنگ و ادب و هنر و چه صنایع و علم و ریاضیات و... شده است اغلب در حکومتهای کوچک رخ داده است. مثلا ایران در قالب یک سری حکومتهای کوچک و محلی اداره میشده است و هر حاکم محلی دوست داشته است که به علم دوستی مشهور شود و یا خود آنها ذاتا علم دوست بودند تلاش میکردند علما را در اطراف خود جمع کنند.
حبیبی افزود: هیچ شکی نداریم که هرجا رشد تمدن اسلامی داریم جایی بوده که خیلی با دید حکومتی به شخصیتهای علمی نگاه نشده و آنها آزادی عمل داشتند و وقتی دید حکومتی غالب شده این فضای رشد را بسته است.
وی برای اثبات مدعای خود به مصادیقی اشاره کرد و گفت: مثلا خواجه نظام الملک به عنوان اینکه خدمت به علم کند چند مدرسه بزرگ را مثل دانشگاههای امروزی با پول حکومت درست میکند که به «نظامیه» معروف شد که نظامیه بغداد، نظامیه نیشابور و... از جمله آنهاست. این نظامیهها برخلاف دورههای قبل از امکانات فوقالعاده برخوردار بودند حتی در آن دوره برای طلاب و کسانی که در آنجا درس میخواندند درمانگاه وجود داشته و نیازهای درمانی شان را برطرف میکردند و مرکب و قلم و کاغذ که تهیه آن آسان نبوده برای همه دانش آموزان فراهم می شد.
این پژوهشگر فلسفه و عرفان اسلامی افزود: در گزارشها اشاره شده است که حتی خانوادههای آنها که از جاهای دور با قاطر و شتر و اسب و... به دیدن فرزندانشان میآمدند محل اسکان برای آنها و چارپایانشان با همه امکانات وجود داشته است. با وجود تمام این امکانات ویژه اما خواجه نظام الملک الزام میکند که طلاب باید فقط در حوزه ادبیات، علوم نقلی و فقه کار کنند و ریاضیات هم به اندازهای که مسائل ارث و قبله حل شود و فقه هم فقط فقه شافعی باشد. خب با این شرایط علم دیگر مرد. خواجه نظام الملک علوم عقلی را بست و کسی حق نداشت فلسفه بخواند و عرفان ضعیف شد.
وی یادآور شد: استعدادهای مختلفی در این شرایط تحصیلی عالی وجود داشت اما با این محدودیت چه تعداد آدم عالم و به درد بخوری در آمد؟ من نمیدانم کسی جز سعدی که در جاهای مختلف درس خوانده از جمله نظامیه بغداد چند نفر از نظامیه به عنوان سرشناسان حوزههای علمی تأثیری در تمدن اسلامی داشتند.
حبیبی تأکید کرد: از عجایب روزگار این است که همین نظامیهها که با هزینههای زیاد حکومت وقت با ساختمانهای عظیم الجثه تأسیس شد، امروز حتی یک خشت از آن برجای نمانده است در حالیکه خیلی از مدارس بزرگی که محدودیت شدید مالی داشتند و به قولی فقیر بودند از آنها آثاری میبینیم که یکی از آنها همین حوزه هزار ساله نجف است
وی با اشاره به دوره صفویه تصریح کرد: این دوره عجیب است یعنی یک طرفش رشد اخباریگری و یک نوع از صوفیگری سطحی را میبینیم ولی از طرفی عرفان آنقدر رایج نیست- لااقل دولت حمایت نمیکند- اما با این حال در این دوره میبینیم «میرداماد» بزرگترین فیلسوف این عصر در دربار صفویه زندگی میکند و ملاصدرا در همین دوره رشد میکند- درست است که حکومت با او درگیر است ولی بالاخره در این فضای اجتماعی رشد میکند- بعد شاگردان او هستند از جمله «ملامحسن فیض کاشانی» که هم فیلسوف و هم عارف و فقیه و هم محدث است یا «فیاض لاهیجی» که متکلم هست و آثار برجستهای دارد در دوره صفویه زندگی میکنند.
این استاد بازنشسته دانشگاه تهران افزود: یعنی دوره صفویه یک پیچیدگی دارد و مثلا میبینیم که هیچکس در این دوره بر کتاب « التوحید» شیخ صدوق که روایات عقلی ائمه در آن جمع شده، شرح نکرده است اما در این دوره میرداماد در کتاب« الرواشة السماویة» مقداری شرح احادیث عقلی را مینویسد و ملاصدرا شاگرد او در تمام کتابهایش استدلالهای عقلی و عرفانی میکند و در یک بخشی به شرح این احادیث میپردازد و شرح اصول کافی را مینویسد که بسیار اهمیت دارد و «ملامحسن فیض» شاگرد و داماد ملاصدرا هم تمام کتب اربعه شیعه را شرح مینویسد و بخش علوم عقلی را که استدلال و فلسفه و عرفان در احادیث است را به مانند استادش شرح میدهد. پس با وجود این آثار نمیتوان گفت که علوم عقلی در دوره صفویه کمرنگ بوده است.
وی نحوه دخالت حکومتها در علوم را از عمدهترین دلایل افول تمدنها دانست و در عین حال تصریح کرد: حکومت دو کار عمده میکند، یا فضای علمی را محدود میکند و یا اینکه نقش حمایتی از علم دارد. علاوه بر آن گاهی دیده میشود که حکومتها دیدگاه خود را حاکم میکنند و دیگر افکار را تحت فشار قرار میدهند؛ در نتیجه دیگر اندیشهها که میتواند زمینه رشد تمدن باشد، سرکوب میشود.
دکتر حبیبی تمدن اسلامی را مجموعهای از علوم عقلی و نقلی و عرفان و... دانست و در مورد تأثیر اخباریگری در افول تمدن اسلامی گفت: باید در بررسی افول تمدن اسلامی دید که اخباریگری زاییده چه چیزی است. به نظرم اخباریگری خود معلول افول تمدن اسلامی است؛ نه علت آن.
وی افزود: در دورههای دیگر تاریخ اسلام هم قبل از اواخر دوره صفویه ما شاهد بروز این مسائل هستیم. در اوج حرکت تمدن اسلامی در دوره خلفای عباسی، معتزله جنبههای عقلگرایی را توسعه میدهند اما در این زمینه افراط میکنند و دستگاه خلافت عباسی احساس میکند که اگر این ادامه پیدا کند کل اسلام از بین میرود در نتیجه با اینها درگیر میشود و اشاعره را که بیشتر اخباری هستند را روی کار میآورد.
استاد بازنشسته دانشکده الهیات دانشگاه تهران تأکید کرد: در منابع در مورد نوع تفکر اشاعره مینویسند که از ابن حنبل پرسیدند:«الرحمن علی العرش استوی» یعنی چه؟ پاسخ داد: اولا سؤال بدعت است ثانیا «والکیفیت مجهولة!» یعنی نه حاضر است تعقل کند و نه اجازه میدهد کسی سؤال کند. پس جامعه را میبرد به سوی اخباریگری. ضمن اینکه اخباری خاص مورد نظر است. وقتی در این دوره معتزله کوبیده میشوند و اشاعره مسلط میشوند به تدریج فلسفه و تفکر عقلانی محدود میشود تا اینکه میرسد به مدارس خواجه نظام الملک که اغلب اشعری مسلط بودند
وی اخلاق را یکی از عناصر احیاگر تمدن اسلامی خواند و گفت: آنچه بیش از همه در قرآن و آموزههای اسلامی بر آن تأکید شده است رعایت ارزشهای اخلاقی است، چراکه بر اساس آیه قرآن مسلمان اول یک سخنی را میشنود آنگاه به شایستگی پاسخ میدهد.
حبیبی در ادامه افزود: با اینکه در دوره شکوفایی تمدن اسلامی تنوع عقاید مذهبی در جهان اسلام وجود داشت اما تحقیر و درگیری و فشار علیه آنها نبود. علم آنقدر جایگاه دارد که در آن دوره دهها بزرگ سنی پای درس عالم شیعی مینشستند و بالعکس. در تمدن، علم و تفکر اهمیت دارد و برهان ملاک است و سهروردی میگوید «البرهان هوالمأول» یعنی برهان تکیهگاه است و به اینکه چه کسی گفته کاری نداریم. برای همین بسیاری از یهودیان و مسیحیان فیلسوف در مجموعه تمدن اسلامی و فلسفه اسلامی رشد کردند مثل ابن میمون، ابن کبوله، مسیحی کرکی و غیره.
وی تأکید کرد: تمدن اسلامی به کمک جنبه عقلانیتاش رشد میکند و آن عقلانیت، علم دین است. قرآن مسلمانان را به تفکر و تعقل و تدبر دعوت کرده است و این عقلانیت در آثار بزرگان اسلامی به روشنی مشخص است. یعنی وقتی آثار ابن سینا را بخوانید میبینید که او استدلال میکند بر اینکه چرا نماز 5 وعده واجب شده و چرا روزه اینگونه است. یعنی به حکم شرعی پایه عقلانی میدهد و بسیاری از عرفای بزرگ ما مثل «حاج ملاهادی سبزواری»، قاضی سعید و غیره به اسرار عبادات پرداختند که خود یک بخشی از تمدن اسلامی ما را تشکیل دادند.
این استاد معارف اسلامی با تأکید بر اینکه چراغ معرفت در تمدن اسلامی هیچگاه خاموش نشده است، افزود: در دوره عباسیان می بینیم که حتی مسلط کردن اشاعره به نتیجه نرسید و حتی در دوره آخر صفویه که خواستند چند تا قلندر و درویش و ... مسلط کنند، موفق نشدند و گفتار و آثار بزرگان و علمای اسلامی برجسته شد.
وی با تأکید بر اینکه پایه تمدن اسلامی از دل علوم انسانی در میآید، افزود: اگر فضای تعقل و گفتگوی علمی را محدود کنیم دیگر چه چیزی باقی میماند. ضمن اینکه جهان امروز به مانند گذشته نیست که اگر اندیشه را محدود کنیم و افراد را در دایره مشخصی تعریف کنیم، این اندیشهها از بین برود بلکه آنها، امکان رشد خود را در جای دیگر به جز جهان اسلام میجویند و این به ضرر ماست. اگر دانشمندان دنیای اسلام را اگر همین الان از دل تمدن غرب بیرون بکشیم آنها بدبخت می شوند چون در تمام شعبههای علوم ما رد پا و نقش اساتید و دانشمندن مسلمان را میبینیم.
حبیبی با بیان اینکه تسلط معنوی فرهنگ اسلامی که از طریق دانشمندان بزرگ ایرانی ایجاد شد در نسلها وجود دارد و ما فقط باید زمینههای آن را فراهم کنیم، افزود: نباید نگران باشیم که با ایجاد فضای باز علمی دین مردم به خطر بیفتد چون فضا فضای دین است و اسلام آنقدر قدرت و زیبایی دارد که هر انسانی که کمی عقل در آن رشد کرده باشد، جذب آن میشود به ویژه اگر ببیند در جامعه اسلام اجرا میشود.