هدف آفرینش انسان، بندگی خداوند است؛ بندگی ای که رمز آزادگی و سرفرازی و پیروزی انسان در تمامی امور است. بنابراین هرگاه این هدف اساسی در مکانی دست یافتنی نباشد، باید از آن جا هجرت کرد. چرا که زمین خدا وسیع است و باید به نقطه ای قدم نهاد که امکان دست رسی به این هدف میسر باشد و انسان هرگز نباید اسیر علایقی چون قبیله و وطن و خانه و کاشانه شود.
امام علی علیه السلام در این باره می فرمایند: «بهترین شهرها شهری است که تو را پذیرا شود و وسائل پیش رفت تو را فراهم سازد».
«هجرت» قانونی همیشگی برای همه مکان هاست؛ بدین صورت که هرگاه در جایی، آزادی مسلمانان به طور کامل سلب شود و ماندن در آن جا نتیجه ای جز زبونی و ترک وظایف الهی نداشته باشد، وظیفه مسلمانان است که به مکان هایی هجرت کنند که در آنها آزادانه به آیین خویش بپردازند. خداوند مهربان، در آیه 56 سوره عنکبوت بندگانش را چنین راهنمایی می کند: «ای بندگان من که ایمان آورده اید و هم اکنون برای انجام وظایف دینی خود، تحت فشار دشمن هستید، زمین من وسیع است. به جای دیگر هجرت کنید و تنها مرا بپرستید».
زمینه های هجرت پیامبر
بر اثر دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در ایام حج و فرصت های مناسب دیگر بسیاری از مردم مدینه به سوی اسلام گرایش پیدا کرده و نفوذ اسلام در مدینه گسترش یافت. پس از آن که اسلام در میان مردم مدینه گسترش یافت قریش احساس خطر کرده و بر فشارهای خود نسبت به مسلمانان افزودند، به گونه ای که سخت گیری آنان تا آن زمان بی سابقه بود.[طبقات الکبری، ج ۵، ص۲۲۵و۲۲۶] و از آن جایی که دو قبیله اوس و خزرج که جمعیت مدینه را تشکیل می دادند، جنگ های طولانی با هم داشتند، زمانی که پیامبر آنها را به دین حنیف اسلام دعوت نمود و بر آموزه های آسان دین و شخصیت ایشان آگاهی یافتند آن حضرت را برای خاتمه دادن به آن جنگ و نزاع، شخصیت مناسبی یافتند.[السیرة النبویة، ج ۲، ص۴۴۶] به دنبال آن مسلمانان درخواست هجرت به مدینه کردند به گونه ای که در ماه ربیع الاول سال سیزدهم بعثت که مهاجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در آن ماه اتفاق افتاد در مکه از مسلمانان جز پیامبر و علی علیهما السلام و ابوبکر و عده معدودی از مسلمانان بازداشت شده و یا بیمار و پیر، شخص دیگری باقی نمانده
بود.[فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام، ص۱۹۱]
خروج مسلمانان از مکه، مشرکان را به وحشت انداخت؛ زیرا آنان احساس کردند که اکنون جمعیتی از مسلمانان در یک شهر فراهم آمده و می توانند تهدیدی جدی برای آنان و کاروان های تجاریشان باشند؛ از این رو مصمم شدند تا درباره پیامبر که هنوز در مکه به سر می برد تصمیمی جدی بگیرند، آنان در این تصمیم گیری سه راه داشتند:
- بگذارند تا پیامبر به مدینه هجرت کند؛
- پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را حبس کنند؛
- پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را به قتل برسانند.
در آغاز تصمیم کشتن رسول خدا را نداشته و تنها سخن از حبس یا اخراج وی بوده است که طبعاً این دو اقدام نمی توانست مشکل را حلّ کند؛ زیرا رفتن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از مکه می توانست جبهه یثرب را کاملاً آماده مقابله سازد و حبس وی نیز ممکن بود مسلمانان را تحریک بر نجات وی کند؛[سیره رسول خدا؛ ص۴۰۵] لذا تصمیم بر قتل پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گرفتند که بنا شد از تمام قبایل افرادی انتخاب شوند و شبانه به طور دسته جمعی به خانه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) یورش برده و پیامبر را به شهادت برسانند. [سیره ابن هشام، ج ۱، ص۴۸۰]
-
مکر قریش؛ آغاز هجرت
هنگامى که کافران قریش در جلسه خود آن تصمیم را تصویب کردند بلافاصله خداوند متعال به وسیله فرشته وحی جبرئیل امین، این آیه را بر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نازل کرد: « وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرینَ؛ هنگامى که کافران نقشه مى کشیدند که تو را به زندان بیفکنند یا به قتل برسانند و یا (از مکه) بیرون کنند، آنان چاره مى اندیشیدند(و نقشه مىکشیدند) و خدا هم تدبیر مى کرد و خداوند بهترین چاره جویان و تدبیر کنندگان است.»[أنفال/30] مرحوم طبرسى در مجمع البیان، ذیل این آیه شریفه در بیان شأن نزول این آیه مى فرماید: این آیه بنا به گفته مفسران، در مورد داستان«دارالندوه» نازل شده است که در آن عدهاى از قریش براى مشورت کردن درباره موضوع پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) گرد هم آمدند. همو در تفسیر این آیه، به کسانى که در آن جلسه حضور داشتند اشاره کرده بعضى از آنان را چنین بر مى شمارد: «عتبه و شیبه پسران ربیعه، نضر بن حارث، ابوجهل بن هشام، ابوالبخترى بن هشام، زمعة بن الاسود، حکم بن حزام، امیة بن خلف و غیره» با نزول این آیه، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از نقشه کافران آگاه شد. آن حضرت براى رفع این نقشه شوم از وصى خویش کمک گرفت.
- لیله المبیت
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از طرف خدا مأمور شد آهنگ سفر نموده و به سوی مدینه حرکت کند، لازم بود هجرت؛ بسیار مخفیانه و با رعایت کامل مسائل حفاظتی صورت گیرد تا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به سلامت وارد مدینه شوند زیرا بقای آئین نوپای اسلام در آن شرایط؛ شدیداً وابسته به حیات آن حضرت بود به همین خاطر آن شب علی (علیه السلام) را در بستر به جای خود گذاشته تا در همان ابتدا کسی متوجه عدم حضور حضرتش در بستر نشده و حضرت بتواند قبل از هر گونه اطلاع دشمن از حلقه محاصره آنان خارج شود و خود به همراه ابوبکر به طرف مدینه هجرت نماید.[فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام، ص۱۹۴]
ارزش این جان فشانى علی (علیه السلام) آن قدر عظیم بود که خداوند متعال با نزول آیه ، فداکارى حضرت على(علیه السلام) را ستود: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِباد؛ بعضى از مردم جان خود را براى خشنودى خداوند مى فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.»[بقره/207] خوابیدن على(علیه السلام) در بستر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و جان فشانى او فضیلتى منحصر به فرد در تمام تاریخ اسلام است، به طورى که بسیارى از علماى اهل سنت در کتاب هاى خود به آن اعتراف کردهاند که از آن جمله است: «ذخائر العقبى»، «کنز العمال»، «مجمع هیثمى» مفسران اهل تسنن نیز در کتاب هاى خود به این شأن نزول، اعتراف کردهاند چنان که«فخر رازى» در تفسیر کبیر ذیل این آیه مى گوید:
«این آیه درباره على بن ابى طالب [علیه السلام] نازل شده است که در شب خروج رسول خدا [صلی الله علیه و آله وسلم] از مکه به غار ثور در بستر آن جناب خوابید و بنابر روایت، هنگامى که على در بستر پیامبر خوابید، جبرئیل بالاى سر حضرت ایستاده بود و میکائیل زیر پاهایش و جبرئیل ندا مى کرد: "بَخٍّ بَخٍّ مَن مِثلک یابن طالب یباهى الله بک الملائکة." "آفرین! آفرین! چه کسى مثل توست، اى على بن ابى طالب! خداوند به تو بر فرشتگان مباهات مىکند." این آیه در این زمان نازل شد».
- در راه مدینه
پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، سه روز در غار ثور توقف کرد تا کافران به طور کامل از یافتن آن حضرت مأیوس شوند. پس از سپرى شدن این سه روز، حضرت على(علیه السلام) به دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، سه شتر همراه یک«بلد راه» به نام«اریقط» در شب چهارم به غار ثور فرستاد و همان شب پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از غار ثور به طرف مدینه حرکت کرد. برخى مسافت مکه تا مدینه را نزدیک به چهارصد کیلومتر دانستهاند، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) پس از 12 شبانه روز سفر طاقت فرسا، هنگام زوال خورشید به روستایى به نام«قبا» در نزدیکى مدینه رسید و در همان جا، توقف کرد.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) که در روز دوشنبه از ماه ربیع الاول سال سیزدهم بعثت مکه را ترک کرده بود، در روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول، گام در دهکده قبا نهاد. از ابن عباس نقل شده که گفته است: «پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در روز دوشنبه متولد شد، در روز دوشنبه از مکه به مدینه هجرت کرد، در روز دوشنبه وارد شهر مدینه شد و در روز دوشنبه رحلت فرمود».
حضرت على(علیه السلام) که در مکه مانده بود تا به دستور پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ضمن پرداخت بدهى ها و امانت هاى پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، زنان هاشمى از جمله حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) و مادر مکرمه خود، حضرت فاطمه بنت اسد و دیگر مسلمانانى را که هنوز مهاجرت نکرده بودند، به همراه خود به یثرب آورد، پس از انجام دستور نخست، با افراد یاد شده به طرف یثرب حرکت کرد. على(علیه السلام) که در کف پاهاى مبارکش به سبب پیاده روى از مکه تا مدینه(که مسافتى حدود چهارصد کیلومتر است)، شکاف و زخم ایجاد شده بود روز پنجشنبه، پانزدهم ربیع الاول، به قبا رسید. وقتى خبر رسیدن على(علیه السلام) به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) داده شد آن حضرت فرمود: «على» را نزد من آورید؛ یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض کردند: یا رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) «على» توان راه رفتن ندارد؛ وقتى پیامبر این سخن را شنید به سرعت خود را به على(علیه السلام) رساند و او را در آغوش گرفت و از سر محبت و عطوفت، به سبب جراحتهاى دو پاى مبارک حضرت على(علیه السلام) گریست، آن گاه از آب دهان مبارک خود بر دو پاى مبارک حضرت على(علیه السلام) کشید که به سبب آن، دو پاى آن حضرت بهبودى کامل یافت. به گونهاى که آن حضرت تا پایان عمر هیچ گونه ناراحتى در ناحیه پا احساس نکرد.
- إحداث مسجد قبا
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در مدت کوتاهى که در روستاى قبا حضور داشت، مسجدى را در این روستا بر بنیان و شالوده تقوا بنا نهاد؛ که در میان مسلمانان به نام«مسجد تقوا» معروف بود و بعدها به نام«مسجد قبا» معروف شد. زمین این مسجد از آنِ«کلثوم بن هدم» بود که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آن را از او خریدارى کرد و مسجد قبا را در آن بنیان نهاد. نقشه ساختمانى این مسجد از سوى خدا بود، به گفته مورخان، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هنگام ساخت این مسجد فرمود: «نقشه این مسجد از سوى خداوند است و شتر من مأمور این کار است».
آن گاه به مسلمانان فرمود: «یکى از شما بر ناقه من سوار شود تا محدوده مسجد معین شود.» آن گاه ابوبکر جلو آمد و بر ناقه سوار شد، ولى ناقه از جاى خود تکان نخورد؛ وى از ناقه پیاده شد و سر جاى خود نشست، سپس عمر جلو آمد و سوار شد، باز هم ناقه حرکتى نکرد؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) براى بار دوم فرمود: «یکى از شما بر ناقه سوار شود و آن را براند.» حضرت على(علیه السلام) جلو آمد و پا در رکاب ناقه گذاشت، ناگهان ناقه شروع به حرکت کرد و پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به على(علیه السلام) فرمود: «زمام او را رها کن؛ زیرا او مأمور است.» سپس فرمود: «بر محدودهاى که این ناقه مشخص مى کند مسجد را بنا کنید.» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در ساختن این مسجد، شخصا فعالیت مىکرد.
- نخستین نماز جمعه تاریخ اسلام
پیامبر گرامى اسلام، پس از مدت کوتاهى توقف در روستاى قبا و ساختن مسجد قبا، به سمت مدینه حرکت کرد و بنا بر نقلى، در اواخر راه در روز جمعه، در میان قبیله«بنى سالم»، نخستین نماز جمعه در تاریخ اسلام را اقامه کرد آن گاه به مدینه رسید و مورد استقبال مردم مدینه قرار گرفت.
هجرت پیامبر مبدأ تاریخ و تقویم اسلام
هر امت و ملتى داراى تاریخ مخصوص به خود بوده است و هر کدام از این تاریخها، داراى مبدأ معینى بودهاند. در عصر جاهلی اعراب وقایع مهم را مبدأ تاریخ خود قرار میدادند. و این مبدا مرتب در حال تغییر و درگوگونی بود. (زیرا واقعهای که برای یک قوم و قبیله مهم بود برای قبیله دیگر هیچگونه اهمیتی نداشت و آنها واقعه دیگری را مبدا تاریخ خود قرار میدادند اما وجه اشتراک آنها موقت و دائمی نبودن تمام آنها بود). از جمله وقایع مهم دوران جاهلیت که مبدا تاریخ قرار گرفته بود: روز جبله، کلاب اول، کلاب دوم، درگذشت «عبدالمطلب» و یا «حمله ابرهه به کعبه» که «عام الفیل» نامیده شد، را میتوان نام برد.
همچنین نکته دیگر که حائز اهمیت است اینست که در عصر جاهلی ماه محرم نخستین ماه سال بود (و سال جدید نزد آنان با شروع ماه محرم آغاز میگردید).
با هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که در ماه ربیعالاول اتفاق افتاد، این حادثه تاریخی و این ماه مبدأ تاریخ مسلمانان قرار گرفت؛
- تاسیس مبدأ تاریخ اسلام
اما آنچه که مورد اختلاف است در این مطلب است که هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) چگونه به عنوان مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت.
الف) گروهی قائل اند که در حدود سال هفدهم هجرت بنا به دلائل مختلف خلیفه ی دوم تصمیم گرفت تا مبدأی برای تاریخ اسلام قرار دهد. وقتی این موضوع در میان افراد مختلف مطرح شد هر یک پیشنهادی دادند، عده ای تولد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گروهی بعثت و گروهی دیگر وفات آن حضرت را به عنوان مبدا تاریخ پیشنهاد دادند، در این میان امیرالمومنین علی (علیه السلام) پیشنهاد «هجرت پیامبر به مدینه» فرمود و همین نظر مورد پذیرش قرار گفت. این مطلب در «البدایه و النهایه» ج 7 ص 73 و 74 و در «تاریخ عمر ابن خطاب» نوشته ی ابن جوزی ص 75 و 76 و در «تهذیب التاریخ ابن عساکر» ج 1 ص 22 و 23 و در «الکامل» ج 1 ص 10 آمده است.
ب) گروه دوم همچنان که ابن شهاب زهری اظهار کرده است بر این نظر هستند که رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) در همان آغاز ورود به مدینه دستور تعیین تاریخ را صادر فرموده اقامه نموده اند که برخی از دلایل مذکور از قرار زیر است:
- از عبدالله ابن عباس نقل شده است که تاریخ گذاری در سالی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به مدینه آمدند صورت گرفت و در همان سال عبدالله ابن زبیر به دنیا آمد.[مستدرک الحاکم؛ ج3، ص13*مجمع الزوائد؛ ج1، ص196*طبری؛ ج2، ص389 و390].
- از برخی مورخین مانند زهری نقل شده است که تاریخ گذاری در ماه ربیع الاول از سال اول هجرت آنهم به امر خود رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) صورت گرفته است. این مطلب در »فتح الباری؛ ج7، ص208» و در «التنبیه و الاشراف؛ ص251، و در «تاریخ طبری؛ ج2، ص388» و در «تاریخ الخمیس؛ ج1، ص338» آمده است.
- سخاوی گفته است: «اما در اول کسی که تاریخ را قرار داد اختلاف شده است، ابن عساکر در تاریخ دمشق از انس نقل کرده است که تاریخ از آمدن رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به مدینه وجود داشته است و اصحعی نیز گفته تاریخ از ماه ربیع الاول سال هجرت قرار داده شده». [الاعلان بالتوبیخ لمن یذم التاریخ؛ ص78].
- نامه ها و نصوص مختلفی از زمان حیات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) وجود دارد که در آنها تاریخ نگارش نامه به سال هجرت ثبت شده و این خود نشان از آن دارد که در زمان پیامبر تاریخ قرار داده شده بوده و موسس تاریخ هجری عمر نبوده. نامه های مذکور در جلد چهارم از کتاب «شریف الصحیح من سیره النبی» (صلی الله علیه و آله و سلم) جمع آوری شده که به عنوان نمونه چند مورد ذکر می شود:
1) سلمان فارسی از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) درخواست کرد که وصیت و سفارش آموزندهاى براى او و برادرش و خاندانش بنویسد، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) املاء کرد و على(علیه السلام) آن را نوشت. در پایان این پندنامه چنین آمده است: «و کتب على بن ابیطالب بأمر رسول الله فى رجب سنة تسع من الهجرة؛ این را على بن ابیطالب به امر رسول خدا در ماه رجب در سال نهم هجرت نوشت».
2) در پایان صلح نامهاى که امام على(علیه السلام) به املاى پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) براى مسیحیان نجران نوشت، چنین آمده است: «و امر علیا أن یکتب فیه انه کتب لخمس من الهجرة؛ به على دستور داد تا در آن بنویسد که این صلح نامه در سال پنجم هجرت نوشته شده است».
3) محدثان اسلامى نقل کردهاند که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به «ام سلمه» فرمود: «فرزندم حسین در شصتمین سال از هجرت من کشته مى شود».
این نصوص حاکی از آن است که از همان سالِ نخستینِ هجرت، این واقعه مبدأ تقویم مسلمانان گردید. البته در ابتدا این تقویم به صورت ماه شماری بود به این معنا که میگفتند: «فلان واقعه، چهل و نه ماه پس از هجرت بوقوع پیوست»؛ و آنگاه که سال پنجم آغاز گردید سال هجری جایگزین ماه شد.
- ماه شماری و سال شماری
شیوه تاریخ گذاری بر اساس «شمارش ماهها» قبل از هجرت حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) سابقه نداشته و پس از هجرت در سالهای پنجم و ششم هجری یا کمی دیرتر به تدریج منسوخ شد و تا حدودی جای خود را به شیوه تاریخ نگاری بر اساس: «سال شماری» داد اما بدلیل آنکه بسیار کم مورد استفاده قرار میگرفت این شیوه نیز داشت به دست فراموشی سپرده میشد.
گسترش اسلام به مناطق امپراطوری ایران و روم، و بستن پیمانهای متعدد نظیر صلح، خراج، جزیه و ... نیاز به تاریخی دقیق را مورد توجه قرار داد. این مسائل «عمر بن خطاب» را بر آن داشت برای رسمیت بخشیدن به تاریخی منظم و دقیق جلسهای مشورتی برگزار نماید. لذا به نوشته «طبری» تاریخ نویس مشهور جهان اسلام: «عمر بن خطاب اصحاب پیامبر را گردهم آورد و گفت: مبدأ تاریخ را چه روزی قرار دهیم؟ امیرمومنان علی بنابیطالب(علیه السلام) فرمود: مبدأ تاریخ مسلمانان را باید از روزی قرار داد که پیامبر مهاجرت کرد و سرزمین شرک را ترک نمود». پیشنهاد امام این بود که که ماه ربیعالاول به عنوان مبدا تقویم و روز اول ربیعالاول یعنی همان روزی که حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) از مکه خارج شدند به عنوان اولین روز تقویم رسمیت یابد. اصل پیشنهاد که: «تقویم مسلمانان هجری، یعنی بر اساس هجرت باشد» باشد مورد قبول همگان واقع شود اما عمر بن خطاب بر اساس «رسوم عهد جاهلیت» مبدأ تاریخ را محرم همان سالی قرار میدهد که پیامبر در آن سال هجرت فرمودند که از لحاط زمانی دو ماه و دوازده روز زودتر از رسیدن پیامبر به مدینه بود.
- انواع تقویم ها
تقویم هجری قمری و هجری شمسی
اساسا مبنای محاسباتی تمام تقویم ها و گاهشماریها به سه شکل کلی زیر می باشند:
- تقویم شمسی (خورشیدی)؛ در گاهشماری های شمسی، یک بار چرخش زمین به دور خورشید (و برابر عقاید پیشینیان، چرخش خورشید به دور زمین و بازگشت آن به نقطهای معین در دایرهالبروج)، ملاک تعیین سال است. در این تقویم ها، مدت زمان ماه با تقسیم مدت یک سال به 12 بخش وبا روش های متفاوت، تعریف می شود.
در این قبیل تقویم ها، طول یک سال خورشیدی، برابر است با ۳۶۵ روز و ۶ ساعت، که زمان گردش کره زمین به دور خورشید است، گویند سال شمسی مخصوص کلدانیان (از تمدن های قدیمی) بوده، که بعد از رفتن کلدانیان، ایرانیان آنرا معمول کردند.
- تقویم قمری (مهی)؛ در تقویم قمری با استفاده از یک پدیده طبیعی، یعنی گردش ماه به دور زمین، مفهوم ماه و از جمع دوازده ماه، مفهوم قراردادی یک سال قمری به دست میآید، و آغاز هر ماه و در نتیجه یک دوره دوازده ماهه، با رؤیت و ثبت حالت خاصی از صورتهای گوناگون ماه (عموماً هلال) صورت میگیرد.
در این تقویم ها، یک سال قمری، که آنرا هلالی هم می گویند، یعنی مدتی که قمر از هلال، یک دور خود را در مدت ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۳ دقیقه می پیماید. یک سال قمری ۳۵۴ روز است.
- تقویم شمسی ـ قمری (خورشیدی ـ مهی)؛ در این تقویم بطور همزمان، از دوره مداری حرکت ماه حول زمین برای تعیین مدت ماه ودوره مداری حرکت ظاهری سالانه خورشید به دور زمین برای تعیین مدت سال استفاده می شود. نبود رابطه ساده بین دوره مداری ماه ودوره مداری خورشید سبب شد تا در تقویم شمسی ـ قمری از روشهای گوناگون برای ایجاد ارتباط بین دوره های مداری یاد شده استفاده شود.
- اشتراک و اختلاف تقویم هجری قمری و هجری شمسی
بنابر آنچه در مورد مبنا و مبدأ تاریخ و تقویم در اسلام بر اساس هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شد و با توجه تقسیم بندی انواع تقویم ها بر اساس محاسبه ماه یا خورشید، می توان در مورد تقویم های رایج که با محوریت هجرت پیامبر تشکیل شده اند چنین گفت که: گاه شماری هجری یا اسلامی تقویمی و بر دو نوع است: هجری قمری و هجری شمسی؛
مبدأ و نقطه آغازین این دو گاه شماری هجری، که جهت اشتراک این دو تقویم است، سال هجرت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) از مکه به مدینه می باشد. هجرتی که روز دوشنبه (۱ ربیعالاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولیانی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) از مکه آغاز شد. بنابراین سال هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به مدینه سال ۶۲۲ میلادی مبدأ گاه شماری هجری قمری و هجری شمسی مسلمانان می باشد.
البته اختلاف این دو تقویم و گاه شماری در این است که اولاً: سرآغاز گاه شماری هجری قمری روز جمعه «۱ محرم سال ۱ هجری قمری» (۲۷ تیر ۱ هجری شمسی) برابر با ۱۶ ژوئیه ۶۲۲ میلادی است. و سرآغاز گاه شماری هجری شمسی روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی است.[ گاهشماری ایرانی؛ ص۷۵] و ثانیاً: گاه شماری هجری قمری، براساس اندازهگیری حرکت ماه بدور زمین، و گاهشماری هجری شمسی براساس اندازهگیری حرکت زمین به دور خورشید تنظیم میشود.