« اِنَّ الّذینَ آمَنوا و هاجَروا وَ جاهَدوا بِأموالِهِم و أنفُسِهم فی سبیلِ الله وَالّذینَ ءاوَواْ وَّنَصَروا اُولئِکَ بَعضُهَم أولیاءُ بَعضٍ وَالّذینَ ءآمَنوا وَ لَم یُهاجِروا مالَکُم مِّن وَلایَتِهم مِن شَیءٍ حتّی یُهاجِروا وَ إنِ استَنصَرواکُم فی الّذینَ فَعَلیکُمُ النَّصرُ إلّا عَلَی قَوم بَینَکُم وَ بینَهُم میثاقٌ وَاللهُ بما تَعمَلونَ بَصیرٌ» (سوره انفال آیه 72) « کسانی که ایمان آوردند و هجرت کردند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کردند و کسانی که ( به مؤمنان مهاجر) پناه دادند و یاری نمودند آنها پشتیبان یکدیگر و آنها که ایمان آوردند و مهاجرت نکردند هیچگونه ولایتی (تعهدی) در برابر آنها ندارید تا هجرت کنند و تنها اگر در (حفظ) دین «خود» از شما یاری طلبیدند بر شما است که آنها را یاری کنید ، جز بر ضد گروهی که میان شما و آنها پیمان (ترک مخاصمه) است و خداوند به آنچه انجام می دهید بینا است.»
در این آیه بحثی را درباره مهاجرین و انصار و گروههای دیگر مسلمین و ارزش وجودی هر یک از آنان را مطرح کرده و به تعبیر دیگر در این آیه نظام جامعه اسلامی از نظر پیوندهای مختلف بیان شده است زیرا برنامه جنگ و صلح مانند سایر برنامه های عمومی بدون در نظر گرفتن یک پیوند صحیح اجتماعی ممکن نیست. در این آیه سخن از سه گروه از مسلمانان به میان آمده است.
- مهاجرین نخستین
- انصار و یاران مدینه
- مسلمانانی که ایمان آوردند ولی مهاجرت نکردند
در این آیه مورد بحث می گوید: « کسانی که ایمان آوردند و مهاجرت کردند و با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد نمودند و کسانی که پناه دادند و یاری کردند اولیاء و هم پیمان و مدافعان یکدیگرند . در این قسمت از آیه اشاره به دو گروه اول و دوم شده است.
لازم به دقت است برای گروه مهاجرین چهار ویژگی بیان کرده است :
- ایمان
- هجرت
- جهاد مالی و اقتصادی ( از طریق صرفنظر کردن از اموال خود در مکه یا صرف کردن اموال خویش در غزوه بدر و مانند آن)
- جهاد با خون و جان خویش در راه خدا
و در مورد انصار دو صفت ذکر شده :
- پناه دادن به مهاجران .
- یاری کردن پیامبر و مهاجران
با ذکر جمله « بَعضُهَم أولیاءُ بَعضٍ » همه را در برابر یکدیگر متعهد، حامی و مسئول می داند.
در حقیقت این دو گروه در بافت جامعه اسلامی یکی به منزله «تار» و دیگری به منزله «پود» بوده و هیچکدام از دیگری بی نیاز نبودند.
و گروه سوم ؛ آنها که ایمان آوردند و مهاجرت نکردند و به جامعه نوین شما نپیوستند هیچگونه ولایت و مسئولیتی در برابر آنها ندارید تا اقدام به هجرت کنند و تنها یک نوع حمایت و مسئولیت را استثناء کرده و آنرا درباره گروه اثبات می کند و می گوید : « هرگاه این گروه (مومنان غیر مهاجر) از شما به خاطر حفظ دین و آئینشان یاری طلبیدند ( تحت فشار شدید دشمنان قرار گیرند) بر شما لازم است که به یاری آنها بشتابید البته مگر زمانی که مخالفان آنها جمعیتی باشند که میان شما و آنان پیمان ترک مخاصمه بسته نشده باشد». (رجوع شود به جلد هفتم تفسیر نمونه ، ص 254و255و256 )
« وَالّذینَ ءامَنوا وَ هاجَروا وَ جاهَدوا فی سَبیل اللهِ وَ الّذینَ ءاوَواْ وَنَصَروا اُوْلئِکَ هُمُ المُؤمنونَ حقّاً لَهُم مَغفِرَةٌ وَ رِزقٌ کَریمٌ »
«کسانی که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند و کسانی ( به آنها ) پناه دادند و یاری نمودند آنان مؤمنان حقیقی اند، برای آنها آمرزش (و رحمت خدا) و روزی با ارزشی است.
در این آیه بار دیگر روی اهمیت مقام مهاجران و انصار و موقعیت و تاثیر و نفوذ آنها در پیشبرد اهداف جامعه اسلامی تکیه کرده و از آنها به اینگونه تقدیر می کند: «آنها که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه خدا جهاد نمودند و آنها که پناه دادند و یاری کردند مؤمنان حقیقی و راستین هستند» زیرا در روزهای سخت و دشوار ایام غربت و تنهایی اسلام هر یک به صورت اختیاری براساس التزام خود به دین و ایمان به رسول خدا (ص) و اعتماد به او برای حفظ و نگهداری عقیده ای که به آن ایمان آورده بودند به یاری آئین خدا و پیامبر شتافتند و آنها به خاطر این فداکاری های بزرگ آمرزش و روزی شایسته ای خواهند داشت ، هم در پیشگاه خدا و در جهان دیگر از مواهب و نعمتهای بزرگی برخوردارند و هم بهره ای شایسته از عظمت، سربلندی، پیروزی ، امنیت، آرامش و آسایش در این جهان خواهند داشت.( رجوع شود به تفسیر نمونه ، جلد 7، ص 258 . کتاب دولت رسول خدا ، نوشته : صالح احمدالعلی ، ص71)
اسلام به صراحت دستور می دهد که اگر در محیطی به خاطر عواملی نتوانستید آنچه وظیفه دارید انجام دهید به محیط و منطقه دیگری هجرت نمایید زیرا خدای سبحان قبل از آنکه بندگان خود را به ایمان و عمل صالح دعوت کند اول زمین خود را فراخ و وسیع قرار داده تا اگر کسی شرایط مکانی محدود و انحصاری دارد و اجازه نمی دهد ایمان بیاورد به محل و مکان دیگری برود، خواهید دید که در زمین نقاط بسیاری برای زندگی او هست، در هر نقطه و مکانی که مانع نمی گذارد او در آن نقطه و مکان جدید دین خدا را اقامه کند و به این وسیله مانع و محدودیت تحقق دین خدا را بردارد و آنگاه می فهمید که زمین پروردگار وسیع و فراخ است و خداوند در آیات قرآن به مومنین ساکن در بلاد کفر و محیط شرک توصیه می کند اگر در راه خداوند مهاجرت کنید خداوند راههای بسیاری در جلوی پایتان قرار می دهد و اگر هجرت نکنند فردا که مرگشان فرا می رسد نمی توانند به ملائکه ی قبض ارواح بگویند ما در زمین بیچاره بودیم یا هنگامی که ملائکه از حال و وضع کسانی که از جهت دین وضع خوبی نداشتند سوال می کند و آن افراد جواب می دهند به این علت از دین خدا محروم هستیم که در سرزمینی زندگی می کردیم که اهل آن مشرک و نیرومند بودند و ما را مستضعف قرار داده و از دینداری منع کردند.
چون این عذر یعنی عذر استضعاف ( البته اگر راست گفته باشند) بدین جهت مانع دینداری آنان نمی شود، بنابراین مانع آنان این است که نخواسته اند از شهر و سرزمین خود چشم بپوشند و از آنجا هجرت کنند وگرنه دچار این استضعاف نمی شدند.
و افرادی که ادعای استضعاف می کردند در حقیقتِ امر مستضعف نبودند چون می توانستند شرایط سخت محدود زندگی خود را عوض کنند و خود را از این مضیقه ها رها سازند ، مستضعف حقیقی این مردان و زنان و کودکانی هستند که به راستی تحت فشار قرار گرفته اند نه چاره ای دارند و نه راهی می یابند برای نجات از آن محیط آلوده و اینها را ممکن است خداوند مورد عفو قرار دهد، چون خداوند عفو کننده و آمرزنده است. ( سوره نساء، آیه 97). (رجوع شود به: المیزان ، ج5، ص 76-78)
پس با وسعت جهان هستی « نتوان مُرد به ذلت که در اینجا زادم» ، و علت این دستور واضح و روشن است؛ زیرا اسلام خیمه مکانی و منطقه ای ندارد و وابسته و محدود به مکان و زمان و محیطی خاص و معین نمی باشد و علاقه ها و وابستگیهای شدید افراطی به محیط تولد و زادگاه و دیگر علائق مختلف و متعدد از نظر اسلام نمی تواند مانع هجرت باشد .
از اینها گذشته در میان همه موجودات زنده هنگامی که موجودیت و وضعیت خود را در خطر می بینند هجرت وجود دارد و بعضا هجرت می کنند، بسیاری از انسانهای گذشته پس از تغییر شرایط جغرافیایی زمین از زادگاه خود برای ادامه حیات خود به نقاط دیگر کوچ می کردند.
هجرت یکی از قوانین جاودانه و مترقی حیات زندگی است . آیا هنگامی که حیات معنوی و اهداف مقدس دینی ، فرهنگی ، اجتماعی، انسانی و الهی که از حیات مادی انسانها ارزشمندتر است به خطر افتاد می توانند به عذر اینکه اینجا زادگاه من است تن به انواع تحقیرها و ذلتها و محرومیتها و سلب آزادیها و از میان رفتن اهداف خود بدهند؟
و یا اینکه طبق همان قانون عمومی انسانی- اجتماعی حیات، باید از چنین نقطه ای مهاجرت کنند و به محل و مکانی امن و جدید و مهیا که آمادگی برای رشد و نمو، پیشرفت و پیشبرد هدفهای عالی الهی ، اسلامی ، انسانی ، اخلاقی، اجتماعی ، اقتصادی، مادی و معنوی اوست انتقال یابند. جالب اینجاست که هجرت ، آن هم نه برای حفظ خود بلکه برای حفظ و نگهداری آئین اسلام مبدأ تاریخ مسلمانان می باشد و زیربنای همه حوادث سیاسی ، تبلیغی و اجتماعی ما را تشکیل می دهد.اما چرا سال هجرت پیامبر (ص) بعنوان مبدا تاریخ اسلام انتخاب شده است؟ در اسلام با اینکه حوادث مهم فراوانی مانند ولادت پیامبر اسلام(ص) ، بعثت پیامبر، فتح مکه و رحلت پیامبر بوده ، ولی هیچ کدام انتخاب نشده . تنها زمان هجرت رسول خدا (ص) بعنوان مبدأ تاریخ انتخاب شده است. (رجوع شود به: تفسیر نمونه، ج4، ص 89-92)
این انتخاب سطحی و ساده نیست بلکه انتخابی بسیار معنادار در اندیشه و تفکر سیاسی اسلام است. زیرا از این تاریخ است که دولت اسلامی به تدریج محقق و موفق می شود. این هجرت بنا به دعوت قبائل خزرج و اوس از مردم مدینه و با بیعت عقبه اول و دوم مردم اوس و خزرج (مدینه) در سالهای 12 و 13 بعثت صورت می گیرد.
پس از هجرت و تشکیل اجتماع مسلمانان در مدینه، قبیله قریش که رهبری مخالفان را در دست داشت به خشونت، آزار و اذیت بیشتر مسلمانان اقدام کرده و تصمیم به جنگ، خونریزی و لشگرکشی گرفت و به همین دلیل بسیار مهم پیامبر (ص) با واجب شرعی کردن هجرت همه مسلمانان به مدینه، تلاش کرد تا همه آنان را در مدینه گرد هم آورد و از انان اتحاد ملی و قدرت قابل توجهی را تشکیل دهد.
این واجب بودن هجرت از سال اول تا هشتم هجری یعنی سال فتح مکه ادامه یافت و در طول این سالها تازه مسلمانان ( غیر از اهالی مدینه) علاوه بر اسلام بر هجرت و جهاد نیز بیعت می کردند و کسانی که به مدینه هجرت می کردند ، مجاز به ترک آنجا نبودند.
واجب بودن هجرت موجب شد در «فقه سیاسی» مباحثی نظیر خارج شدن مسلمانان از دارالحرب به دارالاسلام طرح گردد و باعث تقویت روحی و روانی مسلمانان و تقویت اتحاد قوای آنان شود. با این هجرت مرکز ثقل قدرت سیاسی شبه جزیره شبه جزیره ، از مکه به مدینه انتقال یافت. هجرت در تحول جامعه و تشکیل دولت و خصوصا دولت نبوی نقش اساسی داشته است. علی شریعتی با الهام از آرنولد توین بی ، معتقد است که همه جوامع بشری با گذر از هجرت به تمدن رسیده اند.هجرت عامل بزرگی در برپایی تمدنهای بزرگ و تحول جامعه بدوی قبائلی عرب به یک جامعه متمدن بوده است .هجرت به مدینه نه یک واقعه بلکه یک اصل بزرگ اجتماعی است . نامگذاری نخستین گروندگان و یاران پیامبر با نام مهاجران و مبدأ تاریخ شدن آن بیانگر چنین اهمیتی است.
احکام اسلام منحصر در عبادات نیست: جامعیت اسلام بعنوان آئینی که بسیاری از مسائل فردی و جزئی و نسبی را فروگذار نکرده است اقتضا می کند مسئله مهمی چون حکومت را، که هدایت بشر و پیشبرد و پیشرفت در راه هدفهای عالی الهی، اسلامی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی انسانها و مسائل اساسی زندگی بشر به آن بستگی دارد، بدون پاسخ نگذارد.
اگر بدون پاسخ یا رها شده باشد علاوه بر اینکه برخلاف بدیهیات عقلی است و در این خصوص دلایل نقلی و عقلی مبرهن فراوان موجود است، بشریت در اغلب اهداف عالی الهی، اسلامی، اجتماعی، انسانی و عقلانی خود به تمامه و به جمیع جهات و متوازن به کمال نهایی و عالی نمی رسد.
یعنی همه استعدادهای آنها بطور صحیح و در جهت هدف اولی خلقت آنها وفاعل آنها و غایتشان به صورت تام الاجزا و شرایط شکوفا نمی شوند و کثیری از استعدادها و قوه های تکوینی و خدادادی آنها یا تحلیل می رود، یا منصرف و منحرف به غیر علی حدی و غیرصحیح می شوند.
چون « طبق اصل مهم فلسفی حرکت جوهری» ؛ همه استعدادها و قوه های تمام هستی دائما و بدون درنگ در حال تغییر، تحول و نوشدن و به فعلیت رسیدن می باشند . اگر از مسیر صحیح و منافع عالی و غالبه مقصوده به فعلیت و تحقق عملی نرسند از مسیرهای دیگر و حتی غیر مقصوده به فعلیت می رسند. با نگاهی اجمالی به احکام و قوانین اسلام حاکی از آن است که ماهیت و حقیقت این احکام به گونه ای است که اجرای آنها تنها در سایه ایجاد حکومت و دولت قابل اجرا و تحقق است. بطوری که جهاد در راه خدا، دفاع از کیان جامعه اسلامی، تأمین امنیت داخلی، قضاوت و داوری جهت حل اختلافات، احقاق حقوق مردم، امر به معروف و نهی از منکر ، امور مالی مسلمین، بیت المال ، خمس، ذکات، انفال و ... از مسائلی هستند که اجرای آنها مستلزم حکومت است.
ویژگی های حجاز در زمان بعثت
اعراب در آن زمان به لحاظ اوضاع اجتماعی دارای نظام زندگی قبیله ای بودند ، قبیله مجموعه چند خانواده ، قوم و خویشاوند است که تحت ریاست شیخ قبیله به سر می برند و ابتدایی ترین صورت اجتماعی را به وجود می آورد. طبق نظام قبیلگی کشتار، غارت، دزدی ، هتک ناموس ، خیانت به افراد قبیله رقیب مجاز بود و ربودن زنان قبائل دیگر را جزء حقوق قانونی خود می دانستند مگر اینکه با قبیله پیمانی داشته باشند. یک عرب عضو قبیله موظف است در هر صورت از برادر هم قبیله ای خود چه ظالم باشد چه مظلوم ، حق باشد یا باطل از آن حمایت کند. قبیله معیار و هنجاری برای هویت سازی و تعریف خودی و غیریت سازی (غیرخودی) بود.
با توجه به این محرومیتها و محدودیتها ، تعصبهای بی جا و قبیله ای ، جنگ ، خشونتها ، نزاعها و درگیریها ، انحصارطلبی های قومی و قبیله ای ، موانع جغرافیایی و عقیدتی ، عالما و عامدا و جاهلا فطرت انسانی خود را منحرف و منصرف کرده بودند و تماما در تعارض و تزاحم با تئوری الهی انسانی و ماهیت قوانین اسلام بود.
به همین دلایل پیامبر گرامی در ابتدای بعثتش به مدت چند سال بطور مخفیانه دین خداوند را تبلیغ می کرد و بعد از آشکار شدن از خانواده و اقوام و طایفه و قبیله خودش شروع کرد. در راستای اجرای فرمان الهی چه خون دلها ، رنجها ، خشونتها و مشقتهایی را تحمل فرمودند.
در سال دهم بعثت پیامبر گرامی (ص) دو حامی بزرگ و فداکار خود را از دست داده بودند. حضرت ابوطالب عموی گرامی و ارزشمند پیامبر و یگانه مدافع از حریم رسالت و تنها شخصیت قبیله قریش که حامی و حافظ جان و آبروی پیامبر بود و دوم حضرت خدیجه که با گذشت و فداکاری و هزینه کردن ثروت خود در راه پیشرفت اسلام خدمات بسیاری ارائه داد.
در سال یازدهم بعثت ، پیامبر در محیطی به سر می برد که سراسر آنرا کینه ها و عداوتها فرا گرفته بود و هر آن خطر جانی او را تهدید می کرد و همه امکانات را از او سلب کرده بودند و پیامبر بر اثر اختناق محیط مکه تصمیم گرفت به محیط دیگری هجرت کند و طائف مرکز خوبی بود و پیامبر گرامی به تنهایی به طائف سفری کرد که برخورد بسیار بدی با پیامبر خدا کردند بطوریکه ولگردان و ساده لوحان را علیه پیامبر تحریک کردند و پیامبر خدا از آنها کاملا نا امید شد و وقتی می خواست به مکه برگردد چون یگانه مدافع خود را از دست داده بود احتمال داد موقع ورود به مکه از طرف بت پرستان دستگیر شده و خون ایشان را بریزند و از « معطم ابن عدی» درخواست امانی کرد و با این حال که بت پرست بود قبول نمود بنابراین مکه و طائف و بقیه جاهای شبه جزیره اینطور وضعیتی داشت . حتی امنیت جانی ، فردی و شخصی برای پیامبر و یارانش نبود، چه رسد به تبلیغ دین و تمدن و حکومت اسلامی. (ر. ک: فروغ ابدیت ، جعفر سبحانی، ص 395-396 و ر. ک: تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، دکتر ابراهیم برزگر، ص 90-91)
شرایط مدینه:
اما مدینه به همه جهات، خصوصیات مکه را نداشت و از هر نظر آماده تر، مساعدتر ، آرام تر و آزادتر بود . مدینه دارای پیشینه کهن در تاریخ بوده است و به دلیل وجود آتشفشانها سرتاسر مدینه پوشیده از سنگهای سیاه است و همین سنگها موجب حاصلخیزی و باروری خاک آن شده است.
مردم موقعیت مدینه فقط دو قبیله بنام اوس و خزرج که معروف به انصارند و چند قبیله کوچک یهودی بودند. این دو قبیله حدود 120 سال با هم در حال درگیری، جنگ و خشونت بودند و مردم هر دو قبیله دیگر از این وضعیت بد که سراسر دشمنی و جنگ و بی منطقی بود خسته شده بودند و از طرف دیگر مدینه منطقه طبیعی و بکری بود و از نظر مکانی دور از محل درگیری ، ارتباطات متفرقه ، ناهماهنگی و ازدحام و شلوغی بود. مردم هم مردمی طبیعی بودند و خیلی پیچیده نبودند و تا در آخرین جنگ دو قبیله به نام «بعاث» که در این جنگ «اوسیان» بر «خزرجیان» پیروز شدند و نخلستانهای خزرج را سوزاندندو پس از آن جنگ و صلح بطور متناوب رخ می داد که عبدالله بن اُبی که از اشراف خزرج بود در این جنگ شرکت نکرد و از این نظر پیش هر دو قبیله محترم بود و می رفت که هر دو طرف آخرین پایداری و دوام خود را از دست بدهند .
در این حال تمایلات شدیدی نسبت به صلح در میان آنها پدید آمد و هر دو قبیله اصرار کردند که ریاست صلح را عبدالله بپذیرد . و حتی تاج امیری برای او آماده کردند که در وقت مخصوصی بر سر گذارد ولی این جریان بر اثر تمایلات گروهی از خزرجیان به آئین اسلام با شکست روبرو گردید و این مسئله باعث شد که عبدالله بن ابی بنای مخالفت با اسلام گذارد و در نهایت سر از کفر و نفاق درآورد.
با این اوصاف مردم مدینه تا حدودی مستعد و آمادگی درک و فهم صلح و اتحاد و برادری پیدا کرده بودند و از این نظر با مردم مکه و قریش خیلی تفاوت داشتند. (ر.ک: فروغ ابدیت ،جعفر سبحانی، ص 405)
و بدین صورت مدینه، رسول الله(ص) و یارانش را در پناه خویش قرار داده و جایگاه جدید امکان زندگی همراه با آرامش و آزادی را به آنان ارزانی داشت.