نوزده دی از روزهای بزرگی است که در آن بزرگمردانی از شهر قم قیام کردند تا بر ظلم و ستم حکومت پهلوی تاخته و بر تاریکی و ظلمت شب بلند استکبار و استعمار ساخته پایان دهند. روزی که در آن یکی از تیرهای خلاص بر پیکر نظام شاهنشاهی و استبداد خورد تا 2500 سال خفقان به پایان رسد.
قم شهر قیام و خون
قم شهری است که سالها مبارزه علیه مستبدین را در پرونده خود دارد. مردان و زنان این شهر با غیرتی مثال زدنی راهپیمایی نموده و برگ خونین دیگری از تاریخ پر حادثه این سرزمین را به خود اختصاص دادند. یاد حماسه آنان تا ابد بر سربرگ تاریخ حماسه سازان خواهد درخشید. این شهر پرورش دهنده عالمان و فرزانگان بوده و علم را به همراه عمل به جهانیان عرضه داشته است. مدت زمانی از قیام 15 خرداد گذشته بود که قم بار دیگر در ایران بر سر زبانها افتاد.
آتش زیر خاکستر
شاه به آمریکا رفت تا با کارتر ملاقات نماید. این مسافرت با مسافرتهای قبلی تفاوت دارد چرا که در فضای باز سیاسی انجام گرفته است و تظاهرات پر شور ایرانیان مقیم آمریکا علیه شاه با وسعت زیاد ترتیب داده شد. اردشیر زاهدی با کمک ساواک سعی کردند قوای خود را به میان آورند و به نفع شاه جمع شوند. در مقابل کاخ سفید مقابلهای بود بین مخالفین و موافقین شاه. قسمتی از جریان از تلویزیون ایران هم پخش شد تا مردم بدانند واقعاً فضای سیاسی باز شده، شعارهای علیه شاه هم داده میشود و زد و خورد دانشجویان در آمریکا و مداخله پلیس در آمریکا بحث را به دنبال داشت.
شعله آتش
نظام شاهنشاهی در حالی که میرفت مجدداً با چهره جدید وضع خود را تحکیم بخشد و با جا به جا کردن چند مهره بر جنایات گذشته سرپوش گذارد با جرقههای انقلاب مواجه گردید. قم اولین فریاد را در رابطه با مقاله 17 دی اطلاعات که در آن به مرجع بزرگ تقلید اهانت شده بود در فضای ایران بلند کرد.
درگذشت شهید سید مصطفی خمینی
یکی از همگامان راستین امام فرزند او بود کسی که با تبعید امام(س) بازداشت شد. وی پس از آزادی به پدر پیوسته و به نجف رفت. در طول مدت اقامت پدر در عراق همیشه همراه وی بود. ایشان به دلیل خطری که برای رژیم ستم پیشه پهلوی شناخته میشد، بیآن که کوچکترین نشانه بیماری داشته باشند، فوت کردند. مرگهای مشکوک توسط ساواک، این اندیشه را تقویت می نماید که این اقدام توسط حکومت اتفاق افتاده باشد.
مقاله روزنامه اصلاعات
در روز شنبه 17 دی ماه برابر با 27 محرم الحرام سال 68 روزنامه اطلاعات مطلبی را تحت عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» به نوشته احمد رشیدی مطلق چاپ نمود. در این مقاله به صراحت به آیتالله العظمی خمینی توهین شده بود. در مقاله چنین آمده بود:
«تنها خمینی با دولت و قوانین و انقلاب که همه با اسلام همراه است، به تحریک مالکین، به مخالفت برخاست؛ وگرنه روحانیون دیگر همه با این قوانین موافقند و احترامشان نیز محفوظ است.» نویسنده مقاله با بیشرمی تمام نسبت شهرتطلبی و بیاعتقادی به شخصیتی میداد که تمام وجودش را در خدمت اسلام و مردم گذاشته بود و او را شاعری عاشق پیشه و عامل استعمار و سید هندی معرفی میکرد. (روزناه اطلاعات دی ماه 1356 شماره 15506)
اهانتی از این بزرگتر نسبت به مرجعی که روحانیون وقت همه وی را به تقوی و علم پذیرفته بودند، اوج کینه رژیم را نسبت به امام خمینی(س) نشان میداد.
خطر امام خمینی(س) برای رژیم
علت اساسی در این گونه اقدامات رژیم تنها میتوانست شخصیت شجاع و مصمم امام خمینی(س) باشد که در برابر حکومت شاه ایستاده و هیچگونه فشاری نمیتوانست وی را از میدان به در برد. تبعید طولانی مدت امام نه تنها مردم را از او منصرف نساخته بود بلکه پیش بینیهای او را عینیت بخشیده بود.
نتیجه مقاله اطلاعات
این مقاله در تمام ایران نتیجه داشت ولی در قم زودتر و بیشتر از همه ایران ظاهر شد. موجی از خشم و نفرت به وجود آمد و وضع غیر عادی بر شهر حاکم گردید. 18 دی روز بعد از درس و نماز جماعت و منبر تعطیل گردید. مدرسه خان مرکز تجمع شد و جمعیت به سوی منزل آیات عظام حرکت کرد تا صدای اعتراض را همگی بلند نمایند. در عمل برنامه چنین بود که جمعیت به منازل علمای درجه اول وارد شوند و پس از شنیدن نظر آن روحانی به منزل دیگری روند. در پایان شب در مسجد اعظم جمعیت انبوه با شعار «درود بر خمینی» و «مرگ بر حکومت پهلوی» به ابراز انزجار از این عمل پرداختند. تعداد زیادی از نسخ اطلاعات را پاره کرده و شعارهایی علیه نویسندگان آن دادند و بعد از خروج از مسجد، تظاهرات به زد و خورد با پلیس تبدیل شده و پایان یافت.
19 دی قم
صبح روز دوشنبه 19 دی ماه سال 56 طلاب طبق وعدهای که شب گذشته باهم داشتند در جلوی مدرسه خان و میدان آستانه جمع شدند. تعطیلی بازار جمعیت را دو چندان نمود و به سوی منزل یکی از علما به راه افتادند. و تا ظهر برنامه ادامه داشت. در چند نقطه مأمورین رژیم در مقابل مردم مانور دادند و بعد از ظهر همان روز مردم توسط گارد شاه و پلیس به گلوله بسته شدند.
حوالی کلانتری یک، گاردیهای زیادی مستقر شده بودند... روبه روی کلانتری با چند ماشین شهربانی بسته شده بود... سیل جمعیت به خیایبان صفائیه ریخت... در این دو روز مدارس تعطیل بود. مغازهها هم یک پارچه تعطیل کرده بودند. با اینکه رهبری تظاهرات به دست طلاب بود مردم عادی بیشتر بودند حتی زنان زیادی در پیاده روها در حرکت بودند. دانش آموزان عموماً شرکت داشتند... جمعیت وقتی به مانع رسید مجبور شد از پیادهرو عبور کند.... پلیس هم فریاد زد سد معبر حرام است... در این موقع یکنفر ساواکی پایش را محکم به شیشه بانک زد و همان وقت یک ساواکی دیگر با لباس شخصی و یک پاسبان که در کامیون نشسته بودند باهم هر کدام سنگی را به طرف شیشه بانک پرتاب کردند. به دنبال این صحنهسازی فرمانده گارد رنجرها و پاسبانها و مأمورین ساواک اول به عنوان اعتراض به جمعیت گفتند چرا شیشه بانک را میشکنید و رو به جلادان که این پدر سوختهها را بزنید و حمله شروع شد... با باتوم به ملت حملهور شدند... جمعیت به کوچههای اطراف عقب نشست در جاهای دیگر شعار شروع گردیده ... طلاب به کوچه ریخته و با شکستن شاخهها و برداشتن سنگ به دفاع برخاستند.... حدود ساعت 5 چند تیر هوایی شلیک شد... تابلوی مرکز حزب رستاخیز قم که در کوچه آن اطراف است کاملاً خرد شد و بعد فریاد بلند شد کشتند، کشتند بیائید و جنازه سر دست بلند شد. چند نفر در کوچه بانو کشته شدند... با فریاد لا اله الا الله جنازه حمل میشد.... تیر اندازی لحظهای قطع نمیشد... خیلی از زخمیها از ترس گرفتار شدن بعدی به هر نحو بود فرار میکردند... از جمله جاهایی که کشتهها را دیدند کوچه آقازاده، کوچه پشت مسجد فاطمیه و سه راه آذر... بود. و در همین کوچهها با خون بر دیوارها نوشته بودند سلام بر خمینی، مقتل شهید. تیراندازی تا ساعت 9 شب ادامه داشت. عدهای از فراریها در خانهها پناه داده شدند. روز 20 دی نیز برخوردهایی وجود داشت اما تعطیلی همه شهر را به خاموشی فرو برده بود. خبر کشتار مردم قم به دیگر شهرها رسید و حوادثی را به وجود آورد. اصفهان، مشهد، نجف آباد تعطیل چند روزهای را به همراه داشت، علمای تهران اعلامیه دادند و در 25 دی جمعیتی را که رژیم با 400 اتوبوس به قم آورده بود تظاهراتی را ترتیب داد. (قیام حماسه آفرینان قم و تبریز: صفحات 40 به بعد)
تعداد کشته شدگان قم معلوم نشد. بعضی ارقامی 90- 80 را نوشتهاند و با این ترتیب 19 دی ماه قم به خرداد 42 و 54 پیوند یافت و استمرار نهضت را نشان داد. جدایی مردم را از اعمال رژیم مسلم ساخت و جوابی به تبلیغات وسیع رژیم به استفاده از تمام وسائل انتشاراتی و تبلیغاتی بود.
به دنبال همین قیام بود که مدارس عالی کشور با اعتصاب و تظاهرات و یورش به مراکز دولتی و انتظامی موج اعتراض دانشجویان را گسترش دادند و مطبوعات جهان به نقل آن پرداختند تا آنجایی که اغلب دانشگاههای ایران رسماً از جانب دولت تعطیل گردید. اعلام تنفر و انزجار نسبت به شاه از طرف روحانیت و حوزههای علمیه و قشرهای مختلف مردم در شکلهای جدید ظاهر شد. حوزههای علمیه نجف نیز به مدت یک هفته تعطیل و آیتالله العظمی خمینی(س) و آیتالله العظمی خویی(رض) اعلامیههایی صادر کردند و در کشورهای دیگر اسلامی چون سوریه، لبنان، کویت، افغانستان، پاکستان دانشجویان و معلمان اعلام همبستگی نمودند. (برگرفته از تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 2)
امام خمینی(س) در همین رابطه فرموده است:
«من متحیرم که این فاجعه را، این فاجعه بزرگ را، به کی باید تسلیت بگویم؟ آیا به رسول اکرم -صلی الله علیه و آله- و به ائمه معصومین -علیهم السلام- به حضرت حجت -سلام الله علیه- تسلیت بگویم؛ یا به امت اسلام، به مسلمین، به مظلومین در تمام اقطار عالم تسلیت بگویم؛ یا به ملت مظلوم ایران تسلیت بگویم؛ یا به اهالی محترم قم، داغدیدهها، تسلیت بدهم؛ یا به پدر و مادرهای مصیبت دیده تسلیت بدهم؛ یا به حوزههای علم و علمای اعلام تسلیت بگویم؟ به کی باید تسلیت گفت و از کی باید تشکر کرد در این قضایا که برای اسلام پیش میآید و این ملت بیدار ایران در مقابل این مصیبتها استقامت میکند، کشته میدهد، هتک میشود؛ بی جهت و بدون هیچ مجوزی مردم را به مسلسل بستند. و تا کنون آنچه به ما اطلاع دادند گرچه مختلف است لکن هفتاد در بعضی از خبرگزاریها صد، غالباً که به ما تذکر دادهاند صد، دویست و پنجاه...نوشتند.» (صحیفه امام، ج 3، ص 296)
آن امام بزرگ در بیاناتی دیگر از نقش مردم ایران و ایثارگریهای آنان تجلیل و تشکر نموده و فرموده است:
«ملت ایران را باید ما از آن تشکر کنیم. ملت بیداری است ملت هوشیار و مقاومی است در مقابل ظلم. در عین حالی که این همه ظلم میبیند، این همه کشته میدهد در عین حال مقاومت میکند، ایستادگی میکند. و این ایستادگی به نتیجه خواهد رسید. هیچ اشکالی نیست که بعد از اینکه ملتها بیدار شدند و بعد از آنکه حتی زنها قیام کردند بر ضد دولت و بر ضد این جباران، یک همچو ملتی پیروز میشوند ان شاء الله.» (صحیفه امام ، ج3،ص 297)
اتحاد و تعیین هدف راه رسیدن به پیروزی است که امام(س) در مورد آن میفرماید:
«باید جوانان غیور اسلامی ما بدانند که تا دست اتحاد به هم ندهند و هدف خود را اسلام که تنها مکتب نجات بخش بشر است و یگانه کفیل آزادی و استقلال ملتهای مستضعف است، قرار ندهند، امید پیروزی را نباید داشته باشند. امروز که به خواست خدای قادر ملت ما با همه طبقات و ابعادش آگاهانه و مردانه به پا خاسته و مجال را بر شاه و دار و دسته اراذلش چنان تنگ کردهاند که حتی از سایه خود وحشت دارند و همین وحشتزدگی موجب حرکات وحشیانه و جنون آمیز شده که به قتل عام 19 دی (29 محرم 98) پناه برده تا از ناراحتیهای روز افزون و دلهرههای پیاپی بکاهند و با خون آشامی ضحاک وار آسایش موقتی بدست آورند، لازم است شما جوانان دانشگاه های قدیم و جدید به هم پیوسته و با سایر طبقات ملت پیوند اخوت اسلامی برقرار کنید.»(صحیفه امام، ج3، ص 318)
همچنین امام خمینی(س) در مورد نوشتن و حفظ یاد و خاطره جانبازیهای مردم ایران در راه رسیدن به هدف عالی خویش یعنی انقلاب اسلامی، فرموده است:
«باید در هر فرصت در نشریات حزبی و غیر حزبی و در خطابهها و تظاهرات، اعمال ضد اسلامی و انسانی شاه تذکر داده شود. خصوصاً تغییر تاریخ اسلام که اهانت جبران ناپذیر به شخصیت معظم پیغمبر اکرم(ص) و اسلام و مسلمین و گرایش به زرتشتیگری و پشت کردن به اسلام و خداپرستی است. باید عنصر خائن رسوا شود و هیچگاه از ذکر جنایات او غفلت نشود. باید «15 خرداد» و «19 دی» جاوید و زنده نگه داشته شود تا جلادی شاه از خاطرهها نرود و نسلهای آتیه جرایم شاهان سفاک را بدانند.»(صحیفه امام، ج3، ص 324)