تقریباً اغلب آثاری که به واقعه عاشورا و جلوههای مختلف آن پرداختهاند، رویکردی تاریخی داشتهاند. بر این اساس پژوهشهایی که به زوایای سیاسی، اجتماعی این واقعه معطوف باشند جای کمی را در این حوزه اشغال نمودهاند. با توجه به این نکته، فهم این واقعه بیشتر از منظر تاریخی و مذهبی برای عموم مردم قابل درک است و درک سیاسی و جامعهشناختی آن و همچنین رفتار کنشگران سیاسی و اجتماعی با این واقعه، چه در زمان وقوع این حادثه و چه در طول تاریخ برای مخاطبان امروزی، امری تقریبا مجهول و غریب است.
برای نمونه در باور عام یک خط بندی مشخص بین عناصر سیاه و سفید واقعه کربلا وجود دارد که به غیر از سیاه و سفید رنگ دیگری را در تحلیل واقعه، تشخیص نمیدهد و به تردیدهای کنشگران این واقعه، کاملا بیتوجه است. مطلقنگری در تاریخ، سبب میشود تا بخشهایی از تاریخ به فراموشی سپرده گردد و تجربه تاریخی به شکل ناقصی به آیندگان انتقال یابد.
مشاهده عناصر تاریخی به شیوه مطلق (یا خوبِ خوب و یا بدِ بد دیدن) به معنای نادیده گرفتن تمامی بحثها و تبادل نظرهایی است که در حوادث تاریخی مابین عناصر تاریخساز در میگیرد. به دیگر سخن غلبه این نگاه سبب میشود که عامل اصلی فعل و تصمیم کنشگران اجتماعی در تاریخ نادیده انگاشته شود و تاریخ شکلی بیروح به خود بگیرد.
به باور اغلب صاحبنظران مطالعات راهبردی- تاریخ- به شرط آنکه که بدون حب و بغض روایت شود و مطلقنگری در آن پرهیز شود، اصلیترین منبع برای مطالعات استراتژیک به حساب میآید. به تعریف روشنتر تبحر در اتخاذ تصمیمات استراتژیک را میتوان با مطالعه صحیح تاریخ تحصیل کرد. تاریخ به ما میگوید که فلان کنشگر سیاسی اگر چنین و چنان میکرد در تاریخ ماندگارتر میشد و به موفقیت زودتر دست پیدا میکرد و برعکس اگر چنان نمیکرد، در تاریخ ماندگار نمیشد.
معروف است در شب عاشورا از میان سرآمدان سپاه عبیدالله بن زیاد دو تن بیش از بقیه افراد شب آشفتهای را گذاراندند، از یک سو با نفس خویش و از سویی دیگر با واقعیت و حقیقت در نزاع سخت بودند. این دو تن یکی حر بن یزید ریاحی و دیگری عمربن سعد ابی وقاص بود که در تعالیم آنها از یک سو تاکید بر حرمت پیامبر و خاندانش حائز اهمیت بود و از سوی دیگر تمکین از خلیفه اسلامی در اصول تربیتی آنها نقش به سزایی داشت. این افراد نه میتوانستند به خلیفه پشت کنند که علاوه بر آنکه آنرا عامل استحکام جامعه اسلامی میدانستند، سودای تاج و تخت نیز آنها را آسوده نمیگذاشت و نه میتوانستند حرمت خاندان پیامبر(ص) را زیر پا بگذارند که آن نیز در باور آنها نمیگنجید. این دوراهی و نظیر آن در زندگی اجتماعی اغلب انسانها وجود دارد و انتخاب استراتژیک دقیقاً در چنین شرایطی معنا دارد. انتخاب استراتژیک ثمره انتخاب بین خوب و بد نیست چرا که اغلب انسانها در تمیز خوب از بد، به مدد قوه عقل میتوانند به یک انتخاب خوب نائل آیند و نمیتوان چنین انتخابی را استراتژیک نامید، بلکه انتخاب استراتژیک انتخاب یکی از دو یا چندراهی است که در خوب بودن تمامی آنها تردیدهای فراوان وجود دارد و فرد در چنین شرایطی باید با مطالعه دقیق تمامی طرق، دست به انتخابی بزند که برای او متضمن خیر باشد. در این میان انتخاب حر، یک انتخاب استراتژیک بود و با مطالعه راههای پیش رو به این نکته پی برد که اهمیت خلیفه در جامعه اسلامی هر چقدر هم که زیاد باشد، لیکن پراهمیتتر از حقیقت و اخلاق نیست و چه برسد به آنکه خلیفه به ناحق هم خلیفه شده باشد.
قطب مخالف حر، عمرسعد بود که با انتخابش هم برای حقیقت و هم برای خود تباهی به ارمغان آورد. وی به واسطه جار و جنجال سیستمهای تبلیغاتی خلافت اموی تشخیص داد که پشت خلیفه قرار بگیرد و سودای ملک و زر نیز چاشنی این انتخاب گردید و وی را به حمایت از یزید سوق داد. سرانجام جدال درونی این کنشگران سیاسی، به آنجا میانجامد که یکی به تمکین خلیفه و سودای ملک و سیم گردن مینهد و دیگری به سودای حقیقت به خلیفه پشت نموده و حرمت خاندان نبوت را گرامی میدارد.
به نظر میرسد که هم حر و هم عمر سعد از افراد خاکستری واقعه کربلایند که هر کدام با انتخابشان در تاریخ ماندگار میشوند. (یکی به نیکی و دیگری به بدی)
مشاهده واقعه کربلا از منظر سیاسی و جامعه شناختی جلوههای نوینی از این واقعه را روشن میسازد و از مطلق نگری عمومی در تحلیل آن میکاهد. بخش مهمی از مطالعه سیاست، مطالعه رفتار کنشگران و فعالان عرصه سیاست است که در پژوهشهای موجود در حادثه کربلا کمتر به آن پرداخته گردیده است در تحلیل عاشورا نیز میبایست با نگاهی راهبردی به واقعه نظر نمود. به این معنا که خود را در یک وضعیت اینهمانی با کاراکترهای واقعه عاشورا قرار داد و سپس دست به انتخاب و تحلیل زد. دیهی است که مطالعه این چنینی علاوه بر اینکه واقعیت تاریخ را برای ما روشن میسازد، همچنین شناخت ما را از واقعیات پیش روی ما بالا خواهد برد و ما را در انتخابهای استراتژیک در زندگی اجتماعیمان یاری خواهد رساند.
درپایان ضمن تاکید بر این نکته که تک تک شخصیتهایی که امام حسین(ع) را در این واقعه یاری نمودند دست به یک انتخاب استراتژیک صحیح زدند، متذکر میشود که در تحلیل این واقعه نیز باید از نگاهی دقیق و استراتژیک به این حادثه نظر افکند. دقیقا به همین خاطر است که رهبران سیاسی و متفکران و اندیشه پردازان دنیا از گاندی تا جناح و از ادوارد براون تا چارلز دیکنز حرکت امام حسین(ع) را پاس داشتهاند و او را در قلههای دست نیافتنی اندیشه و عمل قرار دادهاند.
امید است که در زندگی اجتماعیمان از دایره اعتدال و دانش خارج نگردیده و در دوراهیهای سرنوشتساز دست به یک انتخاب استراتژیک زده، و چون حر بن یزید ریاحی عاقبت به خیر شویم.