1. مناسبت عظیم و سترگ «غدیر خم» را باید در رتبه، شأن و جایگاه همسان، همتا و هموزن شب قدر دانست، زیرا شب قدر لیله نزول قرآن و تنزّل وحی است و روز غدیر روز صعود انسان کامل بر جایگاه خلافت و ولایت الهی است و اگر در شب قدر که از هزار شب بهتر است، قرآن در قلب مطهر رسول خدا (و جانشینان او علیهم السلام) لباس عربی مبین بر تن کرد، در روز غدیر امام معصوم (علیه السلام) کسوت ولایت پوشید: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاه» (الکافی،ج1، ص420).
راز این سخن آنجا جلوه نمایانتری مییابد که در حقیقت حدیث ثقلین بیشتر تأمّل شود.
2. «منت» در لغت به معنی نعمت سنگین و توان فرسایی است که حمل و هضم آن دشوار باشد، و جالب آنکه قرآن کریم دو نعمت رسالت و امامت را «منّت» میخواند؛ درباره رسالت و بعثت پیامبران در قرآن چنین آمده است: « لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلىَ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ» (آلعمران164) و درباره امامت نیز با همین تعبیر آورده است: «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلىَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ نجَْعَلَهُمْ أَئمَّةً وَ نجَْعَلَهُمُ الْوَارِثِین» (قصص5)؛ علت آن نیز این است که پیامبران و امامان سعادت ابد انسان را تأمین میکنند.
موجود جامعی که بتواند فیض الهی را معصومانه دریابد و در جامه مصون از خطا و نسیان، به جوامع بشری برساند و خود نیز در پرده عصمت بدان عمل کند، انسان کامل یا همان پیامبر و امام است. از نگاه قرآن کریم، حضور چنین فرشتگانی در میان مردم منت و امتنان الهی است و این در حالی که در این فرهنگ حتی آفرینش آسمانها و زمین نیز «منّت» خوانده نمیشود؛ زیرا آسمانها و زمین گرچه بزرگ و با عظمت است، لیکن در برابر نعمت سنگین و توانفرسای رسالت و امامت موجودیتی ندارد.
با این رویکرد، تعبیر منحصر به فرد «اتمام نعمت» که تنها درباره واقعه غدیر خم و ولایت امیرمؤمنان (علیهالسلام) آمده است، جلوه نمایانتری مییابد:«الْیَوْمَ یَئسَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن دِینِکُمْ فَلَا تخَْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتمَْمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتىِ وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْاسْلَامَ دِیناً»(مائده 3). در اینجا از «أنعمت علیکم» سخنی در میان نیست، بلکه اتمام نعمت مد نظر است؛ یعنی از منظر قرآن کریم در غدیرخم که عید بزرگ ولایت است، نعمتهای معنوی الهی به برترین حدّ و بالاترین نصاب خود رسید و از همین رو عید غدیر، برترین عید امّت اسلامی و عید الله الاکبر است.
3. انسان کامل که امام علی (علیه السلام) نمونه تام و مصداق اکمل آن است، عصاره و چکیدهٴ هستی است و آنچه در جهان هستی در کثرت منتشر است، در حقیقتِ انسان کامل جامه وحدت می پوشد؛ یعنی اگر نظام هستی به صورت انسان کامل تمثّل یابد، در صورت و سیرت علی بن ابی طالب (و فرزندان او علیهم السلام) جلوه خواهد کرد و نیز اگر حقیقت انسان کامل (امام علی و فرزندان او) به صورت جهان عینی متبلور شود، همین جهان کنونی مجسم خواهد شد، و این راز و سرّ سخن والی روز غدیر است که فرمود: «ما لله عزوجلُ آیةَ اکبر منی» (بحار الانوار، ج23، ص206)؛ خدای حکیم نشانه ای بزرگتر و برتر از من ندارد، چراکه انسان کامل همان اسم اعظم الهی است.
4. پیشتر گذشت که روز غدیر را باید در وزان شب قدر ارزیابی کرد و گفتیم که قدر، ظرف نزول قرآن است و غدیر، ظرف تحقق ولایت که مصداق و نمونه تام و تمام آن امام علی (علیه السلام) است. در تبیین این سخن به بیان این حقیقت اکتفا میشود که حقیقت قرآن فراتر از آن است که کوه توان تحمّل آن را داشته باشد، و نزول قرآن بر کوه، آن را متلاشی میکند: «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» (حشر21)؛ اگر این قرآن را بر کوهی فرو میفرستادیم، یقیناً آن (کوه) را از بیم خدا فروتن و از هم پاشیده میدیدی، و این مَثَلها را برای مردم میزنیم، باشد که آنان بیندیشند.
حقیقت ولایت انسان کامل نیز برتر از آن است که کوه توان تحمل آن را داشته باشد، چنانکه حضرت امیرمومنان (علیه السلام) در داستان ارتحال سهل بن حنیف چنین فرمود: «لَوْ أَحَبَّنِی جَبَلٌ لَتَهَافَت»(نهج البلاغه، حکمت111)؛ اگر کوه محبّت مرا در خود جای دهد و دوستی مرا برگزیند، متلاشی میشود.
پس حقیقت انسان کامل با حقیقتِ قرآن هماهنگی کامل دارد، چنانکه حدیث «ثَقَلَیْن» نیز همراهی و هماهنگی کامل و تمام آن دو را فریاد میکند.