1. گرچه نوآوریهای موجود در اندیشه و عمل امام خمینی(س) را میتوان در سطور متون مؤلَّف سلف صالح او مشاهده کرد، لیکن این هنر و خلاقیت فکری اوست که این اندیشهها را از «علم» به «عین» میآورد و با معماری و مهندسی دیگر باره آن، طرحی نو در میافکند و سازهای تازه بنا مینهد و جهان ماورای خویش را از اندیشه و عمل خویش متأثر میسازد و قافله دلها را با خود همراه ساخته، بر کرسی هدایت و راهنمایی مردمان تکیه میزند.
2. اهل معرفت مراحل و مراتب هجرت را در «هجرت صغرا» و «هجرت کبرا» خلاصه میکنند، چنانکه در مراتب جهاد نیز همین دو منزل را میپیمایند.
در این دیدگاه هجرت صغری آن است که انسان برای احیای شعائر دینی خانه و کاشانه را رها کرده، به قصد اقامه دین و تعظیم شعائر، از وطن مألوف اعراض کرده، در غربت نیت توطّن کند و هجرت کبرا نیز آن است که انسان از خواستههای عاطل و باطل نفس کوچ کند و نفس را در منزلی سکنی دهد که میل به گناه را در آن راه نباشد. روشن است که این تفسیر و تبیین از هجرت کبرا و صغرا، با آنچه در تحلیل معنای جهاد اکبر و اصغر وارد شده است، رابطهای تنگاتنگ دارد و هر دو از یک منشأ و خاستگاه سرچشمه میگیرد.
در این میان برخی راهیافتگان شریعه شهود، هجرت کبرا را میانه (وسطای) راه معرفی میکنند و در حقیقت مراتب و منازل هجرت را در سه منزل هجرت صغرا، هجرت وسطا و هجرت کبرا شماره میکنند؛ به بیان دیگر، در نظر این دسته، سکونت نفس در مرتبهٴ اجتناب از گناه و دوری از معصیت، میانهٴ راه است و آنکه در این منزل رحل اقامت افکند، در میانهٴ راه مانده است. در این دیدگاه انسان کوچیده از وطن مادی (هجرت صغرا) که نفس را نیز از منطقه مواجهه با معصیت عبور داده است (هجرت وسطا)، در هجرت کبرا باید با گشودن بندهای استدلال و برهان، از ناحیه عقل عبور کند، و در وادی عشق قدم بگذارد: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا یُبَالِی عَلَى مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْیَا عَلَى عُسْرٍ أَمْ عَلَى یُسْرٍ» (الکافی، ج2، ص83).
3. امام خمینی(س) مراتب و منازل مختلف هجرت را از مرتبه دانی تا مرحله عالی پشت سر نهاده است؛ وی برای احیای کلمه «الله»، وطن مألوف را ترک گفته و رنج تبعید در ترکیه، عراق و فرانسه را به جان خریده است و البته پیش از این هجرت که همان مهاجرت صغرای اوست، پای در وادی هجرت وسطا نهاده و مراحل و مراتب سلوکی را یک به یک پیموده است و پس از عبور از وادی برهان، هم صحبتی عاشقان و عارفان را برگزید و البته در این مسیر پرفراز و نشیب امام عشق را مقتدای خود قرار داد و چون او در راه رسیدن به هدف که همان اقامه دین و تعظیم شعائر است، از جان و تن گذشت و اگر امام حسین(ع) درباره استواری خود در انتخاب مسیر چنین فرمود: «وَ اللَّهِ لَوْ لَمْ یَکُنْ مَلْجَأٌ وَ لَا مَأْوًى لَمَا بَایَعْتُ یَزِیدَ بْنَ مُعَاوِیَةَ» (بحارالأنوار، ج44، ص329)، او نیز به تبعیت و پیروی از امام خویش این کلمات را برای یاران خود ارمغان کرد: «اکنون که من- به ناچار- باید ترک جوار مولا امیر المؤمنین- علیه السلام- را نمایم و در کشورهاى اسلامى، دست خود را براى خدمت به شما ملت محروم- که مورد هجوم همه جانبه اجانب و وابستگان به آنان هستید- باز نمیبینم و از ورود به کویت با داشتن اجازه ممانعت نمودند، به سوى فرانسه پرواز میکنم. پیش من مکان معینى مطرح نیست؛ عمل به تکلیف الهى مطرح است، مصالح عالیه اسلام و مسلمین مطرح است. ما و شما امروز که نهضت اسلامى به مرتبه بسیار حساس رسیده است مسئول هستیم؛ اسلام از ما انتظار دارد. چشم جهانیان امروز به سوى شما ملت غیور دوخته شده. دولتهاى استفادهطلب به مطالعه روحیه و مقدار پشتکار ملت ما پرداختهاند. شما مردان و زنان تاریخ باید پایدارى در راه کوبیدن ستمکاران و دفاع از حق را به جهانیان و نسلهاى آینده ثابت کنید». (صحیفه امام، ج3، ص481)