1. در لغت عرب، مادهٴ «نفق»، در دو معنای اصلی و چند معنای فرعی به کار گرفته شده است؛ دو معنای اصلی «تمام و فنا شدن» و «پوشیده و پنهان داشتن». در معنای نخست، چون «نفقت الدابة» یا «نفق نفقة القوم» (پایان یافتن عمر چارپا یا تمام شدن زاد و توشه) و در معنای دوم، مانند «نفق» به معنای تونل یا راه زیرزمینی و «نافقاء» به معنای یکی از دو سوراخ موش صحرایی. گرچه این احتمال وجود دارد که دو معنای پیشگفته یک ریشه داشته باشند.
به هر حال لغت پژوهان بر این باورند که این ماده تا پیش از کاربرد قرآنی آن، در مورد انسان به کار نمیرفت و این استعمال قرآنی، معنای واژه را در واژگان عرب توسعه داد.
قرآن کریم این لفظ را برای معرفی انسانی که کفر خود را پوشیده داشته، اظهار ایمان میکند، به خدمت گرفت و در حقیقت با این واژگان، به وجوه پنهان روح و بیماریهای نهان انسان اشاره کرد که البته تناسب این مفهوم با معنای لغوی - به دیده اهل لغت- آشکار است.
2. دانشمندان و عالمان مسلمان، برای نفاق گونههای متفاوتی برشمردهاند، چنانکه در معنای اسلام و ایمان نیز مراتبی شماره کرده و اسلام را همان اقرار ظاهری و شهادت زبانی، و ایمان را اعتقاد قلبی و تسلیم درونی تعریف کردهاند. در نظر ایشان منافق کسی است که در ظاهر مسلمان است و مناسک به جای میآورد؛ لیک در باطن کفر میورزد و به خدای و رهآورد انبیا باور ندارد که این معنای مشهور نفاق است. در مرتبهای دیگر ریا، اظهار دوستی دروغین، نیکونمایی، تظاهر و ... نیز در دایرهٴ نفاق به شماره میآید.
بسیاری اندیشمندان مسلمان نفاق نوع اول را ویژهٴ صدر اسلام و نفاق نوع دوم را مختص منافقان دورههای متأخّر و معاصر میدانند. (تقسیم نفاق به اکبر و اصغر نیز بیان دیگری از همین تقسیم است که در این مجال کوتاه بدان نمیپردازیم).
3. به هر حال این بیماری اخلاقی دردی است که انسان ساکن کوی اجتماع، سالها و قرنهاست با آن دست در حلقهٴ گریبان دارد و تیزی این خار، گلوی عصرها را خلیده است. زشتی و پلشتی این رذیله نفسانی و آثار زیانبار آن بر انسان و جامعه انسانی، منشأ نکوهش آن در قرآن کریم و کلام معصومان(علیهم السلام) گردیده است.
پرداختن به نفاق و منافقان در دوازده سوره قرآن کریم، افزون بر اختصاص یک سوره ویژه به نام آنان، و انبوه روایات مأثور از اهلبیت عصمت و کرامت (علیهم السلام)، خطر هولناک این خوی زشت را در جان انسان و جامعه، بیش از پیش به ما مینمایاند؛ به خصوص اگر در نظر داشته باشیم که شیوهٴ قرآن کریم در بیان و توصیف پدیدهها، اجمالگویی و رازگونگی است.
4. قرآن کریم بر اساس معیارها و ملاکهای الهی به تحلیل رفتاری جریان نفاق میپردازد و دروغ و کذب موجود در اعمال و رفتارهای ایشان را به خوبی نمایان میسازد؛ برای مثال در آیات 60 تا 69 سوره مبارکه نساء، با تحلیل کنشها و رفتارهای منافقان، نشان میدهد که اینان به دلیل عدم التزام به وحی و آموزههای وحیانی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، نمیتوانند مؤمن باشند و در گفتارهای خویش کاذباند.
نگاهی به جریان تاریخی سازمان مجاهدین خلق ایران (گروهک منافقین) از بدو تأسیس در شهریور 1344 تا آغازین سالهای دهه شصت و تا به امروز، و تطبیق آن با جریان نفاق در عصر نبوی، بر اساس معیارها و ملاکات قرآنی، نشانگر این حقیقت است که عنوان «منافقین» برای این گروه تسمیهای بجا و شایسته بوده است.
ویژگیهایی که قرآن برای جریان نفاق در آغازین سالهای ظهور اسلام بر میشمارد، به عینه در این گروهک مصداق دارد و همهٴ ویژگیهای منافقان در قرآن را میتوان در رفتارها و کنشهای این گروهک، در یک بازهٴ زمانی مشخص یافت: «الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مِّن بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنکَرِ وَ یَنهَْوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیهَُمْ نَسُواْ اللَّهَ فَنَسِیهَُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ هُمُ الْفَسِقُونَ»؛ مردان و زنان منافق، همگون یکدیگرند که به کار ناپسند فرمان مىدهند و از کار شایسته باز مىدارند! و (در بخشش) ناخن خشکى مىورزند، خداوند را فراموش کردهاند و خداوند نیز آنان را از یاد برده است، بىگمان منافقاناند که نافرماناند. (توبه 67)
5. با این همه باید توجه داشت که گرچه جریان تاریخی منافقان عصر نبوی با آنچه در زمان ما رخ نمود، شباهتهای بسیاری دارد؛ لیکن امروزه این جریان (گروهک منافقین) از حالت منافقی که در کنار ما ایستاده بود و در لباس دوست، بر ریشه دین و آیین و کشور ما تیشه میزد، خارج شده و دشمنی یا کفر آن آشکار گردیده است.
بازخوانی جریان نفاق و سرگذشت گروهک منافقین (سازمان مجاهدین خلق ایران) میتواند برای ما درس آموز و عبرت آور باشد، چراکه نفاق در روزگار ما روندی کُند و پنهان دارد و میتواند در درون ما رسوخ یابد بیآنکه خود از آن آگاهی بیابیم. بسیاری تندرویها یا کندرویهای برخی جریانهای نوظهور را میتوان بررسید و رگههای نفاق را در آن یافت و با تحلیل رفتارهای گذشته ایشان، آینده پیش رو را پیشتر دید.
از این رو توجه دوباره به این مسئله، راهگشای آیندهٴ پیش روی ماست تا از آنچه در گذشته بر ما رفته است، درس بگیریم و این بار پیش از آنکه در دام آن گرفتار آییم و جمعی از «نومنافقان» را در ردیف خویش و هم دوش خود بیابیم، صف منافقان جدید را بازشناسیم.