اشاره: امام خمینی رهبر کبیر انقلاب دوم ایرانیان در صد سال اخیر را می توان شارح بزرگ انقلاب نخست دانست. ایشان در جای جای سخنان خود، آغاز و فرجام مشروطه را به عنوان درسی مهم برای انقلابیون بازمی خواند باشد که عبرت بگیرند. انحراف مشروطه از اهداف نخست، تقابل استبداد پهلوی در برابر مشورطه، نقش روحانیون در آن، هشدار اکید برای خطر تکرار مشروطه در انقلاب اسلامی و ... از جمله مسائلی است که امام خمینی مدام به آنها اشاره دارند. آنچه می آید گزیده ای است از سخنان امام درباره انقلاب مشروطه که از سخنرانی ایشان در 13 مهر 1362 در جمع روحانیون تهران اتخاذ شده است.
عبرت گرفتن از نهضت مشروطیت
تاریخ یک درس عبرت است براى ما. شما وقتى که تاریخ مشروطیت را بخوانید مىبینید که در مشروطه بعد از اینکه ابتدا پیش رفت، دستهایى آمد و تمام مردم ایران را به دو طبقه تقسیم بندى کرد. نه ایران تنها، از روحانیون بزرگ نجف یک دسته طرفدار مشروطیت، یک دسته دشمن مشروطه، علماى خود ایران یک دسته طرفدار مشروطه، یک دسته مخالف مشروطه. اهل منبر یک دسته بر ضد مشروطه صحبت مىکردند، یک دسته بر ضد استبداد. در هر خانهاى دو تا برادر اگر بودند، مثلا در بسیارى از جاها این مشروطهاى بود، آن مستبد. و این یک نقشهاى بود که نقشه هم تأثیر کرد و نگذاشت که مشروطه به آن طورى که علماء بزرگ طرحش را ریخته بودند، عملى بشود. به آنجا رساندند که آنهایى که مشروطه خواه بودند به دست یک عده کوبیده شدند. تا آنجا که مثل مرحوم «حاج شیخ فضل اللَّه نورى» (1) در ایران براى خاطر اینکه مىگفت باید «مشروطه مشروعه» باشد و آن مشروطهاى که از غرب و شرق به ما برسد قبول نداریم، در همین تهران بهدار زدند و مردم هم پاى او رقصیدند یا کف زدند. در مشروطه در عین حالى که ابتدائش نبود این مسائل، لکن آنهایى که مىدیدند که از مشروطه ضربه مىبینند، منافعشان از بین مىرود- نمىگذارد- قانون اساسى، که موافق با اسلام باید باشد و اگر مخالف شد، قانونیت ندارد، نمىگذارد که اینها هرکارى مىخواهند بکنند، بکنند یک دسته از همان مستبدین، مشروطه خواه شدندو افتادند توى مردم. همان مستبدین بعدها آمدند و مشروطه را قبضه کردند و رساندند به آنجایى که دیدید و دیدیم .
زمان «میرزاى شیرازى» (2) هم مىخواستند یک همچو کارى بکنند. مرحوم میرزا که دخانیات را تحریم فرمود، شیاطین افتادند و در بین مردم و به آنجا رساندند که بعضى از اهل علم بعضى از شهرها بالاى منبر- به طورى که نقل مىکنند- قلیان کشید بر ضد حکم مرحوم میرزا، لکن میرزا چون قدرتش قدرت فوق العاده بود، و از این طرف هم طرفداران او مثل میرزاى آشتیانى (3) قوى بود و قدرتمند، نتوانستند آنجا کارى بکنند. در مشروطه اینطور نبود، در مشروطه هر دو طرف قوى بودند. نجف بعضى علماى درجه اول مخالف بودند، بعضى علماى درجه اول موافق بودند. در ایران هم بین علما همین جور اختلافات را ایجاد کردند و این، اینطور نبود که خود به خود ایجاد شد، ایجاد کردند در بین آنها. ما باید از این تاریخ عبرت بگیریم که مبادا یک وقتى در بین شما آقایان روحانیون، بیفتند اشخاصى، یا در بین مردم وسوسه کنند و خداى نخواسته آن امرى که در مشروطه اتفاق افتاد در ایران اتفاق بیفتد.
__________________________________________________
(1)- عالم بزرگ مشروطه خواه که جان بر سرِ مشروطه مشروعه گذاشت و در 13 رجب 1327 ه. ق. در تهران بدار آویخته شد.
(2)- از مراجع بزرگ شیعه که در سال 1312 ه. ق. در سامرّا بدرود حیات گفت.
(3)- میرزا حسن آشتیانى، از شاگردان مبرّز شیخ انصارى و عالمان بزرگ تهران در عصر ناصرى، وى در سال 1319 ه. ق. در تهران درگذشت.
منبع: صحیفه امام، ج18، ص: 171