در راستای آن که انقلاب اسلامی ما یک انقلاب با ماهیت فرهنگی و عقیدتی محسوب می شود قاعدتا نظام تعلیم وتربیت و کارگزاران آن نیز باید مورد توجه قرار گیرند. من امید وارم که تعبیر انقلاب اسلامی به مثابه یک انقلاب فرهنگی در جامعه ما جا بیافتد که اولا این انقلاب فرهنگی است و عطف به فرهنگی بودنش نسبتی با تعلیم و تربیت و نقش معلمان دارد.این تعبیر و این ربط ما را به یک بلندا و اوجی هدایت می کند که این اوج و تعالی در خور این انقلاب هم هست و تبعاً توقعات وانتظاراتی را ایجاد می کند؛ یک سری رهنمودهای ایجابی پیش پای ما می گذارد و یک سری موانع و نواهی را برای ما مطرح می کند.
زمانی که پای تعلیم وتربیت به میان می آید نگاه نگاه انبیایی است و رسالت نیز رسالت الهی است و پای اخلاق ومعنویت و هدایت و اصلاح به میان می آید. واقع اش نیز همین است که انقلاب اسلامی در وهله اول یک نقش اصلاحگرانه داشت و قرار است داشته باشد؛ قرار است انسان ها را از وجه دنیوی و مادی شان به وجه اخروی و معنوی شان هدایت کند. قرار است که تربیت نقش اول را ایفا کند و به تعبییر استاد شهید مرتضی مطهری انسان استعدادهای طبیعی خود را به فعلیت برساند و به رشد و کمال معنوی و اخلاقی برسد؛به همین معنا بود که ایشان اصرار داشتند که آزادی معنوی مقدم بر آزدی اجتماعی است؛ کسی که اسیر تمایلات مادی و نفسانیات خود هست نمی تواند آزادی اجتماعی را رقم بزند و یک زندگی کمال یافته ای را تجربه بکند. بنابراین وقتی بحث معلمی و تعلیم و تربیت به میان می آید نمی توان صرفاً نگاه اقتصادی و سیاسی داشت مسله تربیت انسان است وتربیت انسان کار آسانی نخواهد بود. نمی شود هر گونه ای با تربیت انسان برخورد کرد وبا هر روشی نمی شود با انسان ها مواجهه داشت.
نمی شود مواجهه غیر اخلاقی و ناشی از سیاست زدگی های مفرط با انسان داشت؛ نمی شود با انسان به مثابه ابزار برخورد کرد. در این شرایط انسان هدف است و اگر انسان هدف شد تجلی آن در ابعاد و مولفه های اجتماعی و ارتباطات ما دیده می شود و کلاً یک فضای امن و آسوده به لحاظ اخلاقی و معنوی را رقم می زند. انقلاب اسلامی ما در شرایطی اتفاق افتاد که دنیا تشنه معنویت، تربیت واخلاق بود یک تربیت صحیح را آرزومند بود؛ حالا این که ما واقعاً به این معنا و مقام و نگاه رسیده ایم باید صراحتاً عرض کنم که ما از این نگاه دور شده ایم، حتی معلم ما نیز نقش معلمی خود را فراموش کرده است معلمان ما آن قدر به صورت واقعی و غیر واقعی اسیر مسایل روزمره و معیشتی شده است که فراموش کرده است که چه رسالتی را بر عهده دارد و چه نقشی را باید برعهده بگیرد. بخشی از این موضوع به مسایل اجتماعی و سیاسی باز می گردد و اما بخشی نیز به نگاه خود معلم باز می گردد به هر حال باید معلم با سختی و مرارت های زندگی کنار بیایید و آز آن نقش پیامبر گونه خود غفلت نکند. اگر این معنا جا بیافتد ما حیات معنوی تر و معقول تر و آسوده خاطرتری در این زاد بوم خواهیم داشت که این حیات می تواند منشا اثر گذاری در زندگی انسان ها در اقصی نقاط گیتی شود. من فکر می کنم انقلاب اسلامی به یک معنا یعنی تعلیم وتربیت انسان ها؛ این معنای بود که ما همواره از انقلاب اسلامی توقع داشتیم و یکی از وجوه منحصر به فرد آن بحث اخلاق و معنویت آن در کنار آزادی و عدالت است. انقلاب اسلامی سه عنصر آزادی، عدالت و معنویت را دنبال می کرد اما تاکید ویژه ای بر اخلاق و معنویت داشت. بنده امیدوارم که این معنا تحقق پیدا کند اما تحققش نیاز به یک سری تحولات معرفتی و ساختاری دارد. شاید تحول معرفتی را بتوان به معلمان نسبت و به روشنفکران ارجاع داد اما تحولات ساختاری یک مقدار ریشه دارتر و دراز مدت تر است و بستگی به سیاست ها و رفتارهای کسانی دارد که به گونه ای زمام امور را در اختیار دارند و قرار است که تحقق بخش آرمان های متعالی انقلاب اسلامی باشند.
نظام آموزش و پرورش ما قطع نظر از رگه هایی از توجه، نقش آموزشی و پرورشی خوبی را ادا نمی کند. نوعی حافظه محوری در دستور کار نظام آموزشی است در حالی که مهم ترین مسئله در تعلیم اسلامی و انسانی مسئله تفکر است. یعنی ما باید دانش آموزان و دانشجویان خود را با تفکر مانوس بکنیم و آزمون های ما هم باید تفکر سنج باشند نه حافظه سنج. این موضوع از تاکیدات ویژه معلم شهید استاد مطهری است. قدر و منزلتی که تفکر دارد هیچ چیز دیگری ندارد. مرحوم ملاصدرا تعبیر زیبایی دارد؛ می گوید فرق است بین تفکر و عبادت، انسان با تفکر به خدا می رسد و با عبادت به پاداش می رسد. انسان با بهترین و عالی ترین قسمت وجودی اش به تفکر می پردازد که عقل و قلب و اندیشه باشد اما با جوارح جسمانی اش به عبادت می پردازد یا تعبیری از امام علی (ع)داریم که هیچ علمی بالاتر از تفکر نیست. اگر قرار باشد ما تفکر محوری را محور آموزش و پرورش خود قرار دهیم باید تن به ملزوماتش بدهیم. یعنی توجه به آزادی اندیشه و بیان داشته باشیم وبرای بیان و آزادی اندیشه یک حق قائل باشیم. آن وقت است که عقیده مناسب با آزادی تفکر زاده می شود و این عقیده یک عقیده موجه و مستدل خواهد بود آن وقت این طور نیست که تن به هر عقیده ای که می تواند ریشه درخرافات و عقده های مختلف داشته باشد داد. آن وقت است که ارزیابی های ما متفاوت خواهد بود وانسان رشد می کند و جامعه به تعالی می رسد . من درکل معتقدم که آموزش و پرورش ما اسیر یک فرمالیسم و شکل گرایی است که هیچ نسبتی با تحول علمی در جهان ندارد. منتها مثل این که قرار است ما وانمود بکنیم و ادا دربیاوریم. متاسفانه ما شاهد گرته برداری و توزیع اندیشه های دیگران به نام نوآوری هستیم در حالی که نوآوری اشاعه ای با نو آوری تولیدی خیلی فرق می کند. نوآوری اشاعه ای یعنی این که نوآوری که در جای دیگری خلق شده شما نشر بدهید این قطعا نوآوری نیست.
در یک فضای مصلحتی و امنیتی و فضای تفوق سیاست و اقتصاد بر فرهنگ نمی شود به این معنا رسید. من امروزه از این وضعیتی که هست رنج می برم. حالا شاید عده ای بکوشند که شاید در قالب فلسفه تعلیم و تربیت یک تحول در راستای تفکر محوری ایجاد کنند اما ما که فعلا شاهد این قضیه نیستم حتی روند معکوسی را شاهد هستیم یعنی اگر دانش آموزی حسب اندیشه و بینش خودش سئوالی بکند یا پاسخی خارج از چهار چوب متعارف بدهد متاسفانه با نگاه منفی با او برخورد می شود. عنصر مشترکی که می تواند دو وجه آموزش و پرورش را به یکدیگر پیوند دهد تفکر است. هر دوی اینها در جایی به یکدیگر می پیوندند و آن هم مقوله تفکر است. تفکر که آمد ایمان وتربیت هم می آید. ایمانی قابل قبول است که ریشه در یک تفکر بنیادین داشته باشد. یعنی اگر ما ایمان به خدا را می خواهیم این ایمان باید ریشه در یک توحید برهانی و استدلالی داشته باشد نه یک توحید تقلیدی و هیجانی و احساسی ناشی از هیجانات و فضاهای غالب جامعه.
هر چند که ما در بستری از بسط روشنفکری و معرفت دینی انقلاب کردیم و در یک مقطعی از خرافه گرایی فاصله گرفتیم و به بلندایی از توقع وانتظار قرار گرفتیم و این انقلاب را رقم زدیم؛ اما بنده هیچ گاه این دیدگاه را که ما نتوانستیم امثال شهید مطهری را تربیت کنیم نپذیرفته ام بلکه به دلیل قدرت زدگی و سیاست زدگی و سودگرایی و اقتدار گرایی و به دلیل عدم توجه به تقدم ارزش فرهنگ به دو مقوله اقتصاد و سیاست امثال ایشان میدان داده نشدند و حتی به تفکر شهید مطهری هم توجه نشد. ما اسیر سیاست زدگی و روزمرگی شدیم و به جای آن که با اندیشه های رقیب مواجه فکری کنیم مواجه سیاسی کردیم که تا حدی به خاطر قدرت داشتن وتشکیل حکومت است. ما قبل از انقلاب چون قدرت و حکومت را در اختیار نداشتیم با هر اندیشه ای مواجه فکری می کردیم اما متاسفانه بعد از انقلاب فراموش کردیم که در چه بستر از مواجهات فکری به قدرت رسیدیم و با تکیه بر قدرت دولتی خواستیم هر رقیبی را کنار بزنیم و این در واقع نقض غرض است و می تواند نتیجه معکوس هم داشته باشد و حتی آن قدرت را متزلزل و سست کند.
ما هم اکنون هم امثال شهید مطهری را کم نداریم. کسانی که همان مسیر را دنبال می کنند و افتخار شاگردی امام را داشته اند و بینش فلسفی و فقهی و عرفانی و کلامی امام را دارند یک نمونه اگر بخواهیم مطرح کنیم می توان از حضرت آیت الله جوادی آملی نام برد. اما ببینید که تا چه اندازه میدان برای برای ترویج این اندیشه در ساخت رسمی ما فراهم هست. در عرصه عمومی و مدنی هر چند نه به اندازه ای که انتظار می رود ولی اقبال نسبت به این اندیشه ها هست منتها تجلی این اندیشه ها را ما در عرصه رسمی مان و سیاست ها و رفتارهایمان نمی بینیم بلکه برعکس می بینیم که با این گونه تفکر و این گونه اندیشمندان برخورد درخوری صورت نمی گیرد و بار دیگر هیجان گرایی، احساس گرایی و خرافه گرایی و رفتارهای ماکیاولیستی، باری به هر جهت و توجیه وسیله به واسطه هدف سکه رایج می شود. مسلم است وقتی این فضا و این بستر فراهم نباشد خواه ناخواه در تربیت امثال مطهری نیز اثر می گذارد. تربیت امثال مطهری، بهشتی و امثال ذلک می تواند تحت الشعاع این مسائل قرار بگیرد ولی من شخصاً معتقد هستم که قطع نظر از تاثیر این فضای عمومی می توانیم بگوییم که بارقه های از امید مشاهده می شود. برخوردی که امسال با شهید مطهری صورت می گیرد خیلی متفاوت با سال های گذشته است؛ در سال های گذشته به مراسم و تجلیل های صوری اکتفا می شد اما امسال می بینیم که وارد مسائل اندیشه ای می شوند. وارد مباحث محتوایی می شوند حتی نقدهایی بر اندیشه شهید مطهری وارد می شود و ما این نقدها را می شنویم. این حکایت از آن دارد که جامعه احساس نیاز می کند و احساس می کند شرایطی اتفاق افتاده است که ما بار دیگر باید نگاه اندیشه ای به مسائل داشته باشیم. ممکن است که ما مستقیم به این نتیجه نرسیده باشیم یعنی به خاطر مواجهات غلطی که با مخالف و رقیب صورت گرفت ما به این نتیجه رسیدیم که داریم از آرمان های اصیل انقلاب از جمله ایدئولوگ اصلی آن یعنی مرحوم شهید مرتضی مطهری فاصله می گیریم و فضای کلی جامعه مان متوجه این معنا شده است که در بستری از قدرت زدگی و خرافه گرایی و مباحث پیش پاافتاده نمی توان انقلاب را تداوم بخشید و بار دیگر رجعتی به سوی شهید مطهری صورت گرفته و این امر را بنده به فال نیک می گیرم.
ما به بسط اندیشه مرتضی مطهری و امثال ایشان به شدت نیازمند هستیم. این ها ایدئولوگ انقلاب اسلامی هستند. انصاف و شجاعت استاد شهید مطهری، روشنفکری و آزاداندیشی او در مواجه با ایدئولوژی های رقیب و در مواجهه با پدیده های اجتماعی سخت مورد نیاز هست. امیدوارم که بار دیگر عده ای متوجه شوند که این انقلاب در چه بستری و تحت تاثیر چه عواملی رخ داد این عوامل فرهنگی و معرفتی بودند؛ متعالی و عرفانی بودند به هیچ وجه از جنس قدرت زدگی های متداول که بوی زشتی و پلشتی می دهند نبودند.