جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

آن روزها....

شاه رفت

شاه در مصاحبه کوتاهی به خبرنگاران گفت: «مدتی است احساس خستگی می کنم و احتیاج به استراحت دارم. ضمنا گفته بودم پس از اینکه خیالم راحت شود و دولت مستقر گردد به مسافرت خواهم رفت. این سفر اکنون آغاز می شود و تهران را به سوی آسوان درمصر ترک می کنم. امروز با رای مجلس شورای ملی که پس از رای سنا داده شد، امیدواریم که دولت بتواند هم به جبران گذشته و هم در پایه گذاری آینده موفق شود. این سفر بستگی به حال من دارد و در حال حاضر دقیقا نمی توانم آن را تعیین کنم». ساعت نیم بعد از ظهر شاه و همسرش تهران را به مقصد مصر ترک کردند و روزنامه ها با درشت ترین فونت ممکن تیتر زدند: شاه رفت.

کد خبر: ۱۳۴۹۸
شاه رفت

" شاه رفت " -دی ماه 1357- این به یاد ماندنی ترین تیتر روزنامه های دو قلو تهران بود که دو هفته مانده به بازگشت امام خمینی به کشور بر صدر عناوین رویدادهای انقلاب اسلامی ایران ماندگار ماند .شاه ایران رفت برای همیشه ، همو که «صدای انقلاب ملت را شنیده بود ؛ شاهی که می‌کوشید تا خشم انقلابی مردم را فرو نشاند ، رفت تا عمر سلطنت 2500 ساله شاهنشاهی نیز به پایان برسد.
بعضی از تحلیل گران خارجی سال 1975، یعنی اواخر سال 1353 و 9 ماهه اول سال 1354 را نقطه آغاز افول قدرت شاه در ایران می دانند وقایعی که در این سال رخ داد، به حسب ظاهر همه از نیرومندتر شدن موقعیت شاه و رژیم سلطنت در ایران حکایت می کرد. درآمد نفت چهار برابر شد و به مرز سالا نه 20 میلیارد دلا ر رسید که با قدرت خرید آن روز دلا ر، رقم هنگفتی به شمار می آمد.
شاه با اعلا م یک سیستم تک حزبی در اسفند 1353، حکومت مطلقه خود را برکشور تثبیت کرد. آشتی با عراق و امضای قرارداد حل اختلا فات دوکشور که براساس بیانیه الجزایر تنظیم شده بود، به نگرانی های ایران از مرزهای غربی خود خاتمه داد. روابط ایران با همه کشورها اعم از شرق و غرب توسعه یافت و سیل سران و دولتمردان خارجی برای بهره گرفتن از خوان نعمتی که براثر افزایش ناگهانی درآمد نفت در ایران گسترده شده بود، به ایران سرازیر شد. در این میان درباریان به فکر راه انداختن جشن های تازه ای افتادند. این بار پنجاهمین سال سلطنت خاندان پهلوی در آبان 1354، بهانه ای برای ریخت و پاش های تازه قرار دادند. اسدالله علم یکی از معاونین خود دکتر باهری را که سوابق توده ای داشت برای سرپرستی برنامه های تبلیغاتی این جشن ها برگزید و ده ها کتاب در وصف خاندان پهلوی که هریک با مقدمه ای با امضای علم آغاز می شد انتشر یافت. در فوریه سال 1976، یعنی در زمان حکومت جرالد فورد و 11 ماه قبل از آن که کارتر وارد کاخ سفید بشود، یک هیات تحقیقاتی از طرف سازمان اطلا عات مرکزی آمریکا (سیا) به سرپرستی «ارنست اونی» گزارشی درباره خاندان سلطنتی و ساختار حکومت در ایران تهیه کرد که در تیراژ محدودی در مجموعه نشریات محرمانه سیا چاپ و بین مقامات سیا و بعضی مقام های بالا ی آمریکا توزیع شد. در این گزارش، خانواده سلطنتی ایران «کانون عناصر فساد و هرزه و شهوتران» معرفی شده و بیش از همه به شرح احوال اشرف پهلوی به عنوان بانفوذترین و در عین حال فاسدترین اعضای خانواده پرداخته بود و شاه را زمامداری خود کامه که به جز افراد خانواده خود فقط با 10 - 12 نفر، که راس آن ها امیر اسدالله علم وزیر دربارش قراردارد محشور است و فقط از این عده اطلاعات کسب می کند. او با کسی مشورت نمی کند ودیگران فقط مجری تصمیمات او هستند.
گزارش سیا در تشریح نهادهای سیاسی در ایران می نویسد: «دولت و پارلمان در ایران فاقد اختیار و قدرت نهادهای مشابه در حکومت دموکراسی هستند و عملا جز صحه نهادن بر تصمیمات شاه و اجرای آن نقشی ایفا نمی کنند.» شاه بعد از روی کار آمدن کارتر در سال 1977، درصدد جلب رضایت وی برآمد نخست دولت 13 ساله هویدا را تغییرداد و سپس به آمریکا رفت.
تظاهرات انبوه مخالفان هنگام ورود او به کاخ سفید که موجب پرتاب گاز اشک آور از طرف پلیس و اشک ریختن کارتر و مهمانانش شد، آغاز ناخوشی برای این سفر بود. اما شاه در همان دیدار نخستین با رئیس جمهور جدید آمریکا سر تسلیم فرود آورد و متعهد شد از افزایش قیمت نفت جلوگیری کند. در این مذاکرات، شاه جای هیچ گله و شکایتی برای آمریکایی ها باقی نگذاشت به طوری که در بازگشت اعتماد به نفس خود را باز یافت و بار دیگر با خیال راحت بر اریکه سلطنت تکیه زده بود. ولی مشکلا ت اقتصادی و نابسامانی های ناشی از ریخت و پاش های گذشته از یک طرف و تشدید مخالفت ها با حکومت خودکامه و مفاسد و مشکلا ت ناشی از آن به تدریج روند نهضتی را در جامعه شدت بخشید که مهار آن روز به روز دشوارتر می شد. آموزگار در کار خود فرومانده بود و هویدا هم که به وزارت دربار منصوب شده بود از هیچ گونه کارشکنی در کار دولت وقت فروگذار نمی کرد و سرانجام با انتشار مقاله توهین آمیز نسبت به امام خمینی در روزنامه اطلا عات در 17 دی 1356 کاری ترین زهر خود را به حکومت آموزگار ریخت. سرانجام دولت آموزگار از کار برکنار شد و شاه شریف امامی را روی کار آورد. اما انتخاب شریف امامی به نخست وزیری هم هیچ یک از انتظارات شاه را برنیاورد. عقب گرد ناگهانی رژیم در برابر مخالفان و آزادی مطبوعات به گسترش فعالیت های مخالف انجامید. اقدام شتاب زده رژیم در برقراری حکومت نظامی، فاجعه 17 شهریور میدان ژاله (شهدا) را آفرید. انعکاس جهانی این فاجعه رژیم را از اجرای مقررات حکومت نظامی بازداشت و تظاهرات و اعتصابات تازه ای را به دنبال آورد.
تیراندازی به سوی دانشجویان و دانش آموزان در 13 آبان 1357 در دانشگاه تهران و کشته و زخمی شدن تعدادی از آن ها، تظاهرات بی سابقه 14 آبان را در تهران به دنبال داشت. شاه همان روز با هلیکوپتر برفراز شهر پرواز کرد و پس از مشاهده شعله های آتش که از صدها نقطه شهر زبانه می کشید به کاخ نیاوران بازگشت و سفیران آمریکا و انگلیس را نزد خود فراخواند تا تصمیم خود را به تشکیل یک دولت نظامی به آن ها اعلا م کند. سفیر آمریکا نیز موافقت واشنگتن را با استقرار یک دولت نظامی اعلا م داشت. سفیر انگلیس نیز گفت: «دولت انگلستان آنچه را که اعلی حضرت به مصلحت کشور خود تشخیص دهند تایید می کند.» شاه پس از این ملا قات حکم نخست وزیری ارتشبد ازهاری را امضا کرد و فردای آن روز ضمن اعلا م تشکیل دولت نظامی گفت که صدای انقلا ب ملت را شنیده و قول می دهد که اشتباهات گذشته جبران شود. دولت نظامی در همان چند روز اول ناتوانی خود را در اداره امور کشور نشان داد و موج تظاهرات و اعتصابات بعد از چند روز وقفه از سر گرفته شد. حکومت نظامی هم عملا کارآیی خود را از دست داد زیرا مقررات حکومت نظامی در مورد منع اجتماعات اجرا نمی شد.
در این میان نویسندگان مطبوعات زیر بار سانسور نرفتند و دست به اعتصاب زدند و مردم بیش از پیش برای آگاهی از آن چه در کشورشان می گذشت به رادیوهای بیگانه روی آوردند، گسترش موج اعتصابات در سراسر کشور، به خصوص صنعت نفت، مملکت را به حال فلج کامل درآورد و درآمد ارزی کشور به شدت کاهش یافت. شاه برای خروج از بن بستی که در آن گرفتار شده بود به رهبران جبهه ملی روی آورد و قبل از همه دکتر غلا محسین صدیقی را برای مقام نخست وزیری در نظر گرفت. دکتر صدیقی پس از یک هفته مطالعه و مشورت پاسخ رد داد و شاه از شاپور بختیار دعوت کرد. بختیار این پیشنهاد را به شرط گرفتن اختیار کامل و خروج شاه از کشور بعد از رای اعتماد مجلسین به دولت پذیرفت. شاه ناگزیر تمام شرایط را پذیرفت. در روز 14 دی ماه سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا همکاری کامل دولت خود را با نخست وزیر جدید ایران- شاپور بختیار- اعلام می‌کند. آنها می‌گویند که چه شاه در ایران بماند و چه نماند، با بختیار همکاری خواهند کرد. دو روز بعد بختیار اعضای کابینه خود را به شاه معرفی می‌کند. کابینه او از افراد تکنوکرات وابسته و شخصیت‌های دست دوم سیاسی تشکیل می‌شد. در این ملاقات که پیدا بود شاه درمانده و مأیوس از تسلط بر اوضاع است، به مسافرت خارج کشور خود اشاره کرد. امام خمینی(ره) در واکنش به برسرکار آمدن دولت بختیار، در اعلامیه‌ای خطاب به ملت ایران فرمود: «من به عموم ملت ایران اعلام می‌کنم که رژیم سلطنتی غیرقانونی و مجلسین غیرملی و غیرقانونی و حکومت غیر قانونی و یاغی است.»
در روز 17 دی ماه عده زیادی از همافران و افراد نیروی هوایی به تظاهرات مردم تهران می‌پیوندند. مبارزات اوج می‌گیرد و مردم یزد به ساختمان ساواک هجوم می‌برند. کار به تیراندازی نیروهای نظامی می‌کشد و چند نفر کشته می‌شوند، در همین حال خبر می‌رسد که «جورج براون» وزیر خارجه سابق انگلیس و طراح کودتا در مصر، وارد تهران شده است. فکر کودتا از سوی نظامیان شدت می‌گیرد و خبر فرار شاه از کشور در همه جا می‌پیچد و سرکردگان و عمال رژیم پهلوی را در هراس می‌افکند. سخنگوی دربار بلافاصله اعلام می‌کند که شاه تا پیش از رای اعتماد مجلسین به کابینه بختیار، کشور را ترک نخواهد کرد. تظاهرات مردم در سراسر کشور ادامه می‌یابد. کنترل شهرهای اردبیل و شیراز به دست مردم می‌افتد. بختیار به گمان اینکه رفتن شاه اوضاع را به حالت عادی بازخواهد گرداند، بار دیگر خبر خروج او از کشور را اعلام می‌کند. جامعه روحانیت تهران با پیام‌ها و اطلاعیه‌ها از مردم می‌خواهد که در روز اربعین راهپیمایی کنند. آمریکا که رژیم را در آستانه فروپاشی می‌بیند، به حمایت دوباره دولت بختیار می‌پردازد و اعلام می‌کند که عناصر اصلی ارتش ایران از نخست وزیر انتصابی شاه پشتیبانی خواهند کرد. امام خمینی(ره) در پاسخی قاطعانه اعلام می‌کند که سفر شاه بدون کناره‌گیری، تغییری در اوضاع نمی‌دهد.
اعتصابات گسترده دولت را در شرایط دشوارتری قرار می‌دهد. تعطیلی بازار تبریز به هشتادمین روز خود می‌رسد. امام خمینی(ره) در اعلامیه‌ای مهم و سرنوشت‌ساز خطاب به مردم ایران می‌فرماید: «به موجب حق شرعی و بر اساس رای اعتماد اکثریت قاطع ملت ایران که نسبت به اینجانب ابراز شده است، در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت، شورایی را به نام شورای انقلاب اسلامی مرکب از افراد باصلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق موقتا تعیین و شروع به کار خواهند کرد.»
در روز 23 دی ماه شاه اعضای شورای سلطنت را تعیین می‌کند، این در حالی است که تظاهرات مردم در سراسر کشور ادامه می‌یابد. خبرگزاری‌های معتبر جهان اعلام می‌کنند که امام خمینی(ره) تا چند روز دیگر یک دولت تازه تشکیل خواهد داد که جایگزین دولت بختیار خواهد شد. در روز 24 دی ماه در شهر کرمان، مجسمه‌های شاه سرنگون می‌شود. مجلس سنا در تهران به دولت بختیار رای اعتماد می‌دهد.
در دی ماه 1357 رژیم پهلوی پس از دهه‌ها ستم در حق مردم ایران، رو به سقوطی گریزناپذیر پیش می‌رفت. سیر شتابان رویدادها، درباریان و وابستگان به دولت منحط پهلوی را از بقا و ماندگاری شاه ناامید کرده بود در آن تاریخ همه ناظران سیاسی متفق القول بودند که حل بحران با حضور شاه در ایران امکان پذیر نیست و رهبر انقلا ب اسلا می به هیچ عنوان حضور شاه و رژیم سلطنتی را تحمل نخواهد کرد. شاه راه دیگری جز خروج از کشور نداشت. تشریفات مربوط به خروج شاه خصوصی و غیر رسمی بود. مشایعت کنندگان، نخست وزیر، روسای مجلسین، وزیر دربار، رییس ستاد ارتش و گروهی از مقامات وابسته به دربار بودند. فرودگاه مهرآباد در محاصره یگان های گارد شاهنشاهی بود. مقارن ساعت 11/30 صبح 26 دی ماه 1357 شاه و همسرش با یک هلیکوپتر وارد فرودگاه شدند. شاه در مصاحبه کوتاهی به خبرنگاران گفت: «مدتی است احساس خستگی می کنم و احتیاج به استراحت دارم. ضمنا گفته بودم پس از اینکه خیالم راحت شود و دولت مستقر گردد به مسافرت خواهم رفت. این سفر اکنون آغاز می شود و تهران را به سوی آسوان درمصر ترک می کنم. امروز با رای مجلس شورای ملی که پس از رای سنا داده شد، امیدواریم که دولت بتواند هم به جبران گذشته و هم در پایه گذاری آینده موفق شود. این سفر بستگی به حال من دارد و در حال حاضر دقیقا نمی توانم آن را تعیین کنم». ساعت نیم بعد از ظهر شاه و همسرش تهران را به مقصد مصر ترک کردند و روزنامه ها با درشت ترین فونت ممکن تیتر زدند: شاه رفت.
پس از فرار شاه، ملت با آمدن به خیابان ها و اظهار شادمانی و پخش گل و شیرینی، این پیروزی بزرگ را جشن گرفتند و این زمانی بود که رژیم پهلوی پس از 50 سال حکومت استبدادی، روزهای پایانی عمر خود را سپری می کرد؛ چنانکه در کمتر از یک ماه پس از فرار شاه، طومار عمر 2500 ساله شاهنشاهی ایران در هم پیچیده شد.

منبع: روزشمار تاریخ ایران، از مشروطه تا انقلاب اسلامی / باقر عاقلی / جلد دوم / نشر گفتار - 1370.
ـ گام به گام با انقلاب (جلد 1) / اکبر خلیلی/ سروش / 1360.
ـ نهضت امام خمینی(ره)/ حمید روحانی/ انتشارات اسلامی قم / 1361.
ـ دو سال آخر / هـ. موحد / امیرکبیر / 1363.
ـ سقوط شاه / فریدون هویدا؛ ترجمه الف ـ مهران / اطلاعات / 1365.
ـ روزشمار تاریخ ایران / باقر عاقلی / گفتار / 1369.
ـ تاریخ سیاسی 25 ساله ایران (2 جلد) / غلامرضا نجاتی/ موسسه خدمات فرهنگی رسا / 1371.
ـ انقلاب به روایت رادیو بی‌بی‌سی / عبدالرضا هوشنگ مهدوی / طرح نو / 1372. (این کتاب در سال 1387 توسط انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی به چاپ دوم رسید.)
ـ گام به گام با انقلاب (جلد 2) / اکبر خلیلی / دفتر ادبیات انقلاب اسلامی / 1377.
ـ هفت هزار روز تاریخ ایران و انقلاب اسلامی (2 جلد) / بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی/ 1378.
ـ پدر و پسر (ناگفته‌ها و ناشنیدنی‌ها از زندگی و روزگار پهلوی) / محمود طلوعی / نشر علم / 1386
ـ عوامل سقوط محمدرضا پهلوی، یادداشت‌هایی منتشر نشده از، شادروان علی دشتی / مهدی ماحوزی/ نشر زوار 1383

انتهای پیام

دیدگاه شما