پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: دکتر سیدحسن عارفی به قول خودش "طبیب امام" است، متخصص قلبی که دومین وزیر علوم جمهوری اسلامی و دومین رییس دانشگاه تهران هم بود. در آستانه سالگرد شهادت رجایی با او که وزیر مورد وثوق کابینه رجایی بود، در بیمارستان قلب دکتر شریعتی به گفتوگو نشسته ایم. پزشک پرکار بیمارستان شریعتی که جامه سپید طبابت بر تن به سوالات ما پاسخ داد، در میان گفتوگو بارها سخن را قطع می کرد، سری به بیمارهای خود می زد و برمی گشت و کلام را از سر می گرفت. دکتر عارفی از دلسوزی، مدیریت، تقوی و اخلاق رجایی بیشتر از هر چیزی دیگر با ما سخن گفت.
در خصوص نحوه آشنایی و آغاز ارتباط خود با آقای رجایی بگویید:
آشنایی من با آقای رجایی بر می گردد به زمانی که من در خدمت حضرت امام خمینی (س) در خیابان دربند و بیمارستان قلب بودیم. آن روزها مسئولین مدام می آمدند خدمت امام. یک عده ای هم که وابسته تر بودند و یا سوابق بیشتری داشتند بیشتر می آمدند. آنجا مسوولان دیده بودند که من طبیب ایشان هستم احتمالا یکی از همین مسوولان شهید رجایی بودند.
در مرحله بعد که امام در جماران بودند، آقای رجایی زیاد می آمدند و آشنایی ما بیشتر به جماران برمی گردد. وقتی کابینه ایشان تشکیل شد، برای وزارت علوم دنبال وزیر بودند؛ آن موقع من رئیس دانشگاه تهران بودم. یک روز ایشان مرا صدا کرد و یک صحبتی با هم کردیم. بعد از جلسه دوم، ایشان مرا به مجلس معرفی کرد.
یعنی شما پیش از انقلاب با شهید رجایی ارتباط نداشتید؟
پیش از انقلاب ایشان یکبار از زندان که آزاد شده بود، قلبش ناراحت بود و خانوانده اش ایشان را به عنوان مریض به مطب من آوردند اما ارتباط آنچنانی نداشتیم.
شما وزیر علوم و تحقیقات ایشان بودید با توجه به فضای انقلابی در دانشگاه های روزهای آغاز انقلاب و ... در مورد رویکرد شهید رجایی در خصوص آموزش عالی و مسائل سیاسی مرتبط با دانشگاه ها صحبت کنید.
وقتی من وزیر شدم به فاصله چند روز جنگ شروع شد. ما دیگر مسائل مملکتی و تصمیم گیری های کلان کشور را به سمت رفع و رجوع مشکلات جنگ بردیم. گاهی وقت ها هیات دولت تا پاسی از شب می نشست تا مشکلات را حل کند. در این زمان تظاهرات دانشگاهی و حضور گروه های مختلف در دانشگاه فضای دانشگاه ها را نگران کننده کرده بود. مثلا استادی که صبح می رفت به آزمایشگاه، خودش می دید قفل آزمایشگاه را شکسته اند، مسئولش را هم برکنار و آنجا را تبدیل یه دفتر یک جریان کرده اند. وقتی وارد دانشکده پزشکی می شدیم می دیدیم آنجا دیگر دانشکده ای وجود ندارد، اتاق ها به ستاد تشکیلاتی گروه ها تبدیل شده اند. در راهروها هم طرفداران گروه ها در رفت و آمد بودند آنچه اصلا مطرح نبود درس بود. در دانشکده پزشکی اتاق بزرگی بود. از 50 سال پیش یادم هست که مسائل اداری دانشکده در این اتاق انجام می شد. آنجا را تخلیه کرده و به ظاهر کتابخانه گروه خاصی کرده بودند.
دانشگاه دیگر دانشگاه نبود؛ ستادی بود برای گروه های مختلف. بعد هم یواش یواش اینها با هم درگیر شدند. هر اتاقی مال یک گروه بود. درگیری خیلی جدی بود، تا جایی که هر روز تعدادی از دانشجویان کشته می شدند. ستاد انقلاب فرهنگی هم که تشکیل شد، تصمیم گرفت دانشگاه را تعطیل کند. زمانی که من وزیر علوم بودم دانشگاه تقریبا تعطیل بود. وزارت علوم در زمان درگیری دانشگاه ها به مسائل دیگری در وزارتخانه پرداخت و سعی کرد یک نظم و ترتیب خاصی به بخشهای این وزارتخانه بدهد.
برای مثال چه کاری انجام شد؟
برای مثال سالانه 300، 200 میلیون دلار ارز به دانشجوهای ایران در دانشگاه های خارجی داده می شد. ما بررسی کردیم دیدیم بر اساس ضوابطی که وزارت علوم داشت، هر کسی که یک گواهی از یک مرکز آموزشی می آورد بورس می گرفت. در این میان عده زیادی بودند که با خانواده می رفتند کشورهای خارجی. دانشجو هم نبودند. از بچه 2 ساله تا 20 ساله یک گواهی از یک آموزشگاه می آوردند که مثلا مشغول تحصیل هستند و با این گواهی از دولت پول می گرفتند. ما این را قطع کردیم و گفتیم هر کسی در یک دانشگاه معتبر درس می خواند معرفی نامه بیاورد نه اینکه یک آدم 80 ساله از یک جایی گواهی بیاورد و پول بگیرد.
در خصوص منش فردی و رفتار سیاسی شهید رجایی به عنوان رئیس الوزرای کابینه نخست صحبت کنید.
ایشان یک آدم خاصی بود. آدمی افتاده؛ در دوران زندگی خود سختی زیاد کشیده بود. در هم زندان سختیهای زیادی را تحمل کرده بود. در دوران قبل از زندان هم فردی بود که دردهای اجتماعی را کاملا لمس می کرد و از نظر مالی در تنگنای شدید بوده است.
ایشان اجتماع را می شناخت، می فهمید کسانی که رنج دیده اند و درد می کشند چه کسانی هستند. وقتی نخست وزیر شد و بعدا رییس جمهور، شروع کرد به ساخت و ساز و کار، اما متاسفانه بعد از اینکه هیات دولت تشکیل شد و ایشان کار خود را شروع کردند، جنگ شروع شد. یادم هست که ایشان یکبار گفت: "ما همیشه در آرزوی روزی بودیم که مملکت به دست ما بیافتد و ما مملکت را بسازیم، منتهی آمدند جنگ را برای ما درست کردند تا ما توانمان معطوف به یک چیزی باشد که آنها درست کرده اند و در نهایت نتوانیم آنچنان که باید به فکر ساخت و ساز مملکت باشیم ."
درست هم می گفت فکر و ذکر و تمام فعالیت ها و حرکت ها در این بود که جنگ را چه کار کنیم؟ ما نشسته بودیم در هیات دولت که خبر می آوردند فلانی در خیابان ترور شد، یا یک بمب در آبادان انداختند و منابع نفت ما را نابود کردند. این مسائل اجازه نمی داد کسی بتواند حرکت بکند. دانشگاه های ما هم تعطیل بود. دانشجوها چون گروه بندی شده بودند، به جای اینکه درس بخوانند و برای آینده برنامه ریزی کنند، با هم می جنگیدند. دانشگاه پادگان شده بود و محل کشتار. هر روز می شنیدیم که 2 نفر در دانشگاه شریف یا 3 نفر در دانشگاه تهران کشته شدند.
آقای رجایی قبل از انقلاب با همه گروه ها ارتباط داشتند، می خواهم رفتار و ارتباط ایشان را با افراد و گروه های مختلف مثل بنی صدر، حزب جمهوری اسلامی، منافقین (گروهک مجاهدین خلق) و ... زمانی که نخست وزیر و رئیس جمهور بودند تشریح کنید.
آقای رجایی با بنی صدر خیلی اختلاف داشتند در دو جهت مخالف بودند.
خوب چگونه با هم کار می کردند:
اصلا بنی صدر کار نمی کرد. در جلسات دولت، آقای بنی صدر تنها یکبار آمدند. دولت کار خود را می کرد، بنی صدر هم کار خود را. دولت می نشسست مسائل را بررسی می کرد و تصمیم می گرفت. یادم هست شهید کلانتری آمد و گفت: من پول می خواهم بروم جاده های جنوب را در ست کنم؛ هیات دولت آن را تصویب کرد. او هم پول گرفت و رفت آنجا سازندگی کرد.
یعنی بنی صدر گردن می نهاد بر مصوبه های هیات دولت؟
سیستم قبلی یک مقدار با سیستم فعلی فرق داشت؛ نخست وزیر و هیات دولت تصمیم خود را می گرفتند و تصمیمات آنها نافذ بود.
ولی به هر حال تنش بود بین نخست وزیر و رئیس جمهور؟
بله مثلا تا مدت ها رییس بانک مرکزی و وزیر کشاورزی نداشتیم؛ چون با هم اختلاف داشتند. یک افرادی را بنی صدر معرفی می کرد و مرحوم رجایی می گفتند من با اینها کار کرده ام مناسب نیستند.
حالا غیر از بنی صدر انگار ایشان با افراد دیگری خارج از کابینه در ارتباط بودند؛ می خواهم بدانم ایشان بیشتر با چه کسانی کار می کردند ؟
من از این مسائل اطلاع ندارم. اینها یکسری فعالیت های سیاسی بودند که خارج از دولت بود. دولت کاری به کارهای سیاسی نداشت. اصلا جایگاه دولت جایگاه دیگری است. هیات دولت سیاسی نیست، یک بازوی اجرایی است. سیاست را یک جای دیگر مثل مجلس تعیین می کند. دولت مثلا نمی تواند سرخود با یک کشوری رابطه برقرار کند؛ باید اجازه داشته باشد.
یعنی اقای رجایی به معنای واقعی کلمه رئیس قوه مجریه بود؟
بله ایشان بیشتر به کار اجرایی همت می گماشت.
آقای دکتر عارفی! من سوال مهمی از شما دارم. شما به عنوان پزشک مخصوص امام ارتباط نزدیکی با امام داشتید؛ از طرف دیگر هم وزیر رجایی بودید. می خواهم از ارتباط امام با رجایی بگویید. آن نگاهی که امام به رجایی داشت و همچون دیدگاهی که رجایی درباره امام داشت.
شهید رجایی سال ها در زندان با آقای رفسنجانی بود. آنجا به شدت اینها را شکنجه می دادند. زندانیان مدام فریادهای او را می شنیدند، اما ساواک چیزی دستگیرش نمی شد. درد و زجر و همه را تحمل می کرد و کسی را لو نمی داد و چیزی را بیان نمی کرد. این مساله را همه گفته اند. دلیل این فداکاری، رابطه معنوی خاص ایشان با امام بود.
رجایی امام را به عنوان ولی فقیه دربست قبول داشت و مقلد او بود. امام هم به روحیه و اخلاص رجایی واقف بود و ایشان را قبول داشت. در جلساتی هم که بودیم مثلا عید نوروز اولین جایی که رفتیم، جماران بود و خدمت امام. بعد از جماران هم رفتیم قم خدمت علما. که برخی به بهانه اینکه مریض هستند از پذیرفتن هیات دولت استنکاف کردند و یک عده ای هم برخورد های زننده ای داشتند؛ دلیل این برخوردها تبلیغات منفی گروه بنی صدر بود. ما تا پاسی از شب کار می کردیم و انها کار ما را معکوس جلوه می دادند. ما درگیر کار بودیم؛ هر 6 ماه یکبار می رفتیم قم ولی آنها هر روز قم بودند و ذهنیت علما را نسبت به ما عوض کرده بودند.
بیشتر روی چه مسائلی مانور می دادند؟
مسائل روز بود مثل جنگ. شهید رجایی مطیع امام بود و بر اساس اندیشه امام عمل می کرد؛ در حالیکه آقایان دیگر ممکن بود نظرات دیگری داشته باشند. بنی صدر در جبهه ها به بچه ها اسلحه نمی داد؛ عراقی ها حمله کرده بودند و جلو می آمدند. بنی صدر حتی تفنگ های معمولی قدیمی انبار شده را به نیروها نمی داد. آمدند اعتراض کردند که بابا یک چیزی بدهید دست ما که دشمن بداند ما هم مسلحیم. بنی صدر نمی داد.
آقای رجایی در زمان نخست وزیری و ریاست جمهوری طرح های شاخصی داشتند که بعد ها رجایی عطف به همان طرح تبدیل به یک اسطوره شد. با توجه به اینکه آقای رجایی مدت کمی در راس قدرت بودند چه شد که در این مدت کم رجانی شد چه کار خاصی انجام داد؟
ببینید آن زمان هیات دولت می نشست و برای مردم برنامه ریزی می کرد؛ مثلا فلان جا اگر سد نیست باید سد زد. اگر در سیستان بلوچستان مردم در کپر زندگی می کردند و مدرسه ای نداشتند، رجایی چون درد کشیده بود و آموزش پرورشی هم بود، می رفت محلات فقیر و شهرستان های محروم کار می کرد و مدرسه درست می کرد، راه می ساخت و ... .
طرح شهید رجایی هم از طرح های شاخص رجایی بود. آمد برای افرادی که سنشان بالا بود بودجه ای تعیین کرد؛ برای یک پیرمرد روستایی که نه می تواند کار کند و نه پولی دارد و هیچی ندارد که بخورد، 10 هزار تومان زندگی اش را می چرخاند. رجایی این مساله را فهمید برای اینها یک پولی رساند و این طرح طرح نویی بود. البته اینطوری نبود که گداپروری کنند، افراد شناسایی می شدند و تنها به کسانی می دادند که واقعا نیازمند و از کار افتاده و مسن بودند.
مهم ترین مساله صداقت ایشان و رابطه ایشان با امام بود که رجایی را رجایی کرد و مهمتر از همه اینها کسی را که مظلومانه شهید کنند، می تواند بزرگترین دلیل محبوبیت او باشد. حالا اگر ایشان زنده می ماندند و چهار سال بعد می گفتند که فلان سد را قول دادی و نساختی، شاید محبوبیت نداشت؛ اما ایشان برنامه ریزی کرده بود و داشت کار می کرد که به آن وضعیت فجیع شهید شد.
به شهادت ایشان اشاره کردید من می خواهم بدانم چرا رجایی ترور شد آیا به خاطر خصومت شخصی منافقین نبود؟
آنها تنها رجایی را ترور نکردند همه را ترور کردند. آن روزی هم که ایشان شهید شدند تنها نبود. افراد دیگری هم بودند؛ قرار بود آقای مهدوی کنی هم در بین آنها باشد که به جلسه دیر رسیده بود. آنها شهید بهشتی را هم ترور کردند. هدف فقط این نبود، هدف این بود که مغزها را از بین ببرند حالا هر چه بیشتر بهتر.
شما در حوزه سلامت کار می کنید و پزشک هستید؛ آن روزی که آقای رجایی شهید شدند شما کجا بودید؟
مطب من به دفتر نخست وزیری نزدیک بود. روزی که ایشان شهید شدند، صدای انفجار مهیبی بلند شد. بعد هم صدای هلی کوپتر بود که دائم پرواز می کرد. بعد هم مریض ها می آمدند و می گفتند که توی نخست وزیری بمب گذاشتهاند.
شما خودتان رفتید آنجا؟
نه دیگر احتیاجی نبود؛ همه چیز از بین رفته بود چیزی نمانده بود.
جناب دکتر می خواهم به رجایی پس از رجایی بپردازید رجایی اکنون به نظر می رسد با برخوردهای متفاوتی اعم از بی مهری ها و تخریب ها از یک طرف و انتساب و سوءاستفاده از محبوبیت وی از طرف دیگر روبرو است در این مورد صحبت کنید.
ایشان صبح زود شروع به کار می کرد. ظهر یک ساعتی استراحت می کرد تا بتواند تا پاسی از شب کار کند کسی که کار می کند همیشه صددرصد موفق نیست؛ کسی که دیکته می نویسد همیشه بیست نمی گیرد. حالا کسی که بیشتر کار میکند، تعداد اشتباهاتش هم بیشتر است.
آنچه که خوب نیست و شاید هم بشود گفت زشت است، این است که آدم بیاید یک مورد غلط یک دانش آموز را بر سرش بکوبد؛ کسی که کار می کند، بالطبع اشتباه دارد؛ اما نباید به خاطر اشتباهش مورد سرزنش قرار بگیرد.
در جامعه ما یک عده خودشان کار نمی کنند، بلد هم نیستند کار کنند اما مدام انتقاد می کنند. افرادی که دائما نق می زنند، اصلا کاره ای نیستند. حتی در زندگی شخصی خود نیز جا زده اند. کسی که نتوانسته یک خانه 4 نفری را بچرخاند، یقینا نمی تواند یک شهردادری، فرمانداری و بالاتر از آن یک کشور را بچرخاند. نباید ارزش کار افراد را نادیده گرفت؛ این کار صحیحی نیست.
9 نفر از اعضای کابینه شهید رجایی شهید شده اند. یک همچون کابینه ای با آن شرایط خاص که از جان خودش مایه گذاشته است و فداکاری کرده است. حالا یک عده که آن موقع اصلا نبوده اند، بیایند روزنامه هارا بگذارند بغل همدیگر و بخواهند کسی را تخریب کنند. این از انصاف خارج است.
آقای دکتر یک مساله بحث تخریب است که به نظر من در مورد ایشان کمتر صورت گرفته است؛ یعنی جرات نکرده اند ایشان را تخریب کنند و یک مساله دیگر انتساب رجایی به جریان یا گروه خاص است. جالب اینجاست که مصادره به مطلوب کردن رجایی از سوی یاران شهید رجایی دیده نشده است.
این نکته ای که می گویید که یکی بخواهد رجایی را به خودش منسوب کند، این در واقع می خواهد از شهید رجایی به عنوان یک نردبان استفاده کند و بالا برود. این نشان می دهد که این آدم نقص دارد؛ حالا هر کسی که هست، باشد.
من نباید بگویم، من همانطور درس می خوانم که فلانی می خواند. من در دوران تحصیلم همان قدر که در توانم بود خوانده ام، هرچه توانستم یاد گرفته ام هر جا توانسته ام رفته ام. 5 تا تخصص دارم که هیچ کس در دنیا ندارد؛ از استاد قبلی خودم تشکر می کنم؛ اما اینکه بگویم من همان استاد خودم هستم، این درست نیست. شهید رجایی شخصیت خودش را داشت و در ساختار اجتماعی خودش رشد کرده بود. من از خودش شنیده بودم که در تلویزیون می گفت: من زمانی از این ظرف های آلومنیومی می فروختم، پاسبان ها آمدند مرا گرفتند و بردند توی کلانتری و وسایلم را هم گرفتند.
رجایی زجر کشیده بود؛ اینها زجر کشیده نیستند. این حرف ها را می زنند اما معنی زجر و درد را نمی فهمند. رجایی آدمی بود که کارد از استخوانش عبور کرده بود. به من می گفت من می دانم کسی که در خیابان 4 تا ظرف آلومنیومی می فروشد، چه دردی دارد. اینهایی که این حرف ها را می زنند، نه زجر رجایی را کشیده اند و نه فهم و آن استنباطی که رجایی از مستضعف داشته را دارند. به همین دلیل هم وقتی نخست وزیر شد با همان دید قبلی کار می کرد.
اینهایی که دارند ادعا می کنند، می خواهند از آن وسایل و ابزارهایی که یک شخص باشخصیت داشته سوءاستفاده کنند و آن را وسیله ای برای ارتقاء جایگاه خودشان که این را هم مردم می فهمند.
در پایان اگر خاطره قابل ذکری دارید بفرمایید.
من یادم هست که یکبار مرحوم کلانتری آمد گفت می خواهم یک قانونی در مورد مسکن بنویسم؛ اولین سوالی که رجایی از شهید کلانتری پرسید این بود که «تو خودت خانه داری؟» شهید کلانتری گفت: «برای چه این سوال را می پرسی؟» گفت: "می خواهم ببینم درد مستاجری را حس کردی خودت؟ اگر این درد را حس کرده باشی آن وقت قانونی می آوری که در واقع با آن درد تطبیق داشته باشد. اگر خانه داری که نمی دانی مستاجری یعنی چه، نمی دانی تحکم صاحبخانه یعنی چه؟"