1. امام خمینى از منظر شهید رجایى
شهید گرانقدر محمدعلى رجایى که در کودکى پدر را از دست داد و در محلّههاىجنوب شهر دستفروشى مىکرد به توفیق الهى به رشد علمى خود در دانشکده افسرى نیروى هوایى و دانشسراى عالى پرداخت و در عین حال که مراتب علمى را تا مقطع کارشناسى ارشد در رشته آمار ادامه داد، با حضور مداوم بیست و هفت ساله در پاى درس اخلاق و قرآن آیتالله طالقانى، ایمان و مبارزه را نیز در وجود خویش نهادینه کرد.
رجایى، تشنهاى که در جستجوى آب زلال حقیقت و مبارزه با ظلم و فساد رژیم شاهنشاهى با شاخص اعتقادات اسلامى، تک تک احزاب سیاسى و حرکتهاى مبارزاتى، از مؤتلفه اسلامى تا جبهه ملى، نهضت آزادى و سازمان مجاهدین را محک زده است؛ پس از تحمل زندانهاى کمیته، اوین و قصر، با دیدن حرکت مردمى امت ایران به رهبرى حضرت امام تفکر حزبى حاکم بر مبارزان را- که حرکت مردمى را حرکتى کور مىدانستند و خود را روشنفکر و مبارز واقعى مىشناختند- باطل قلمداد نمود و حقیقت حرکت مردمى به رهبرى روحانیت را در سرلوحه حرکت مبارزهطلبانه خویش قرار داد. او خود با صفاى باطن شرح آن ماجرا را چنین توصیف مىکند:
«در سال 57 روز عید غدیر به دنبال گروه، گروه زندانیان که در سایه مبارزات مردم بیرون مىآمدند ما هم بیرون آمدیم، بعد از زندان مبارزات در شکل مردمىخویش شروع شده بود، ما که قبلًا با مجاهدین همکارى کردیم، این جور مبارزات را یک حرکت کور مىدانستیم ولى بعداً بخصوص در هفده شهریور که در زندان قصر بودیم و مقاومت مردم را و حرکات منظمشان را در شهرهاى مختلف مىدیدیم که به رهبرى روحانیت انجام مىدهند، کاملًا مطمئن شدیم، حرکت حرکتى است موفق و بیرون هم که آمدیم به طور طبیعى در جریان قرار گرفتیم.» «1»
شهید رجایى که پرورش یافته اسلام و شیفته و دلباخته سیره و روش امام در تحقق عملى احکام و قوانین اسلام بود با پیروزى انقلاب مسئولیت خویش را سنگینتر مىبیند زیرا آنان که مراحل علم و تقوى و مبارزه را طى کردهاند بر طبق وعده الهى «و نرید أن نّمنّ على الذین استضعفوا فى الارض و نجعلهم أئمّه و نجعلهم الوارثین» «2»
بر تصدى امر امت اسلامى شایستهترند. لذا با پذیرش مناصب کلیدى چون وزارت آموزش و پرورش، نخستوزیرى و حضور در منصب شایسته ریاست جمهورى نظام اسلامى، در به مقصد رساندن بار امانت الهى مىکوشد.
شهید رجایى در مقطع حساس تثبیت انقلاب با به اوج رسیدن توطئههاى سیاسى و نظامى دشمن- از عوامل نفوذى چون بنىصدر تا دشمن خارجى چون صدام عفلقى- با درایتى مثال زدنى- به مثابه فرمایش حضرت امام خمینى که رجایى عقلش بیشتر از علمش است- با توسل به حبلالمتین ولایت در سر و سامان دادن به اوضاع کشور به جهاد پرداخت. او مىگوید:
«هیچ جاى دنیا رهبرى مانند رهبر ما ندارد، همه دنیا کوشیدند عیبى از امام بگیرند، چه در مسائل فکرى و چه در عمل اما نتوانستند و بالاخره گفتند شایستهترین رهبر است. این رهبر بزرگ را خداوند براى ما فرستاده است. ما امام را در رابطه صددرصد معنوى پذیرفتیم. یعنى به معناى مرجع تقلید.» «3»
شهید بزرگوار ذوب شدن در ولایت و رابطه صددرصد معنوى با رهبر را، در تقلید یک مسلمان معتقد از مرجع خود تعریف مىکند، مقامى که پیرو مىبایست در کوچکترین حرکات و سکنات و حتى طرز اندیشیدن از ایشان کسب تکلیف نماید. همسر شهید رجایى در این مورد با نقل خاطرهاى چنین مىگوید:
«عشق و علاقه شهید تا آنجا پیش رفته بود که امام هنگامى که دستور داده بودند اینها در هیچ جمعى صحبت نکنند، شهید رجایى حتى در یک جمع خصوصى هم حرف نمىزد و از اظهارنظر خوددارى مىکرد، ایشان تا این اندازه تقوا داشتند و مىگفتند امام گفتهاند هیچ چیز نگویید.» «4»
براى شهید رجایى امام خمینى کاملترین الگوى عملى و رفتارى محسوب مىشدند که هر سخن و اشارهاشان سرشار از درسها و پیامهاى الهى است. بنابراین براى شناخت شهید رجایى و بهرهبردارى از ویژگیهاى ارزشى دولت او در اولین گام باید این حقیقت بزرگ را دریافت که او به آن دلیل «رجایى» شد که پرورش یافته اسلام بود و شیفته روح قدسى و تحت تأثیر رفتار و عملکردهاى حضرت امام و از این روست که هنگام اعلام وزراى کابینه و بعد از آن بارها اعلام کرد که وزرایش صددرصد مقلد امام خمینى مىباشند. «1»
شهید رجایى که تمام لحظات زندگى خویش را براساس آموزههاى رهبر خویش به نظم و سامان درآورده بود مبین رهروى وارسته و مرید و پیروى صادق است که نقل قول ایشان در قضیه گروگانگیرى جاسوسان آمریکا مىتواند مصداقى براى مطلب مذکور باشد. ایشان خطاب به یکى از همرزمان خویش که در این خصوص نظرى موافق موضع حضرت امام نداشت، چنین مىگوید: «وقتى مىگوییم ما خط امامى هستیم یعنى همین، کارى را انجام دهیم که خلاف نظر خودمان است ولى نظر رهبرى بر آن است، همین مفهوم التزام عملى ماست، ولو بىآبرو شویم.» «2»
ایشان که خود را فدائى امام و امت مىخواند و آرزویش قربانى شدن در راه تحقق اسلام و اهداف انقلاب اسلامى است «1»
در تبیین رابطه رهبر و پیرو در نظام جمهورى اسلامى ایران چنین نظرى دارد: «رهبرى انقلاب قابل درک براى هیچ کس غیر از شیعه نیست. رهبر حرکتهاى انقلابى جهان هر یک، در یک یا دو بعد نسبت به مردم، حکومت و رهبرى داشتند. مردم در روسیه از لنین در دو یا سه بعد، مردم چین از مائو همینطور مردم کوبا از فیدل کاسترو همینطور. ولى در ایران رهبر انقلاب رابطهاش با پیروان آنچنان شدید است که در هیچ رهبر و پیروى سابقه نداشته است. رهبر انقلاب ما مرجع تقلید ما هم هست ... «2»
هیچ رهبرى در دنیا در هیچ حرکت انقلابى این ارتباط را با مردم ندارد، آرى این ویژگى خاص انقلاب اسلامى ایران است.» «3» و این سرّ موفقیت رجایى در کلیه مراحل دشوار مسئولیتى وى است: براى آنکه رهبرى مؤثر و موفق باشى باید ابتدا پیروى صادق باشى.
2. شهید رجایى در منظر امام خمینى
امام خمینى عارف کامل و واصلى بود که نگاه و سخن و اشارهاش سرشار از درس ارشاد و تربیت بود. او که بر قله بلند عرفان ناب اسلامى صعود کرده و تجسم عملى اسلام و قرآن بود قبل از آنکه انقلابگر و مصلح اجتماعى باشد عارف رها و آزاد شده از تمنیّات و دلبستگىهایى که انسان را در مرداب عفن گرایشات ناصواب دنیاى خاکى به اسارت مىکشند، محسوب مىشد و در تعبیر افراد از مبالغه و یا تحقیر بىمورد پرهیز داشتند با این وجود تعابیر زیباى حضرت امام در وصف شهید رجایى انسان را مبهوت و به قدر و منزلت این شهید عزیز بیشتر واقف مىگرداند. حضرت امام ایشان را فردى متعهد، خدمتگزار، با اخلاق، مردمى، متواضع، عاقل و محبوب دلها مىنامند.
خدمتگزارى: تعهد و خدمتگزارى مضمون بارز در بیانات حضرت امام نسبت به دولت رجایى و شخص ایشان است. حضرت امام شهادت این عزیزان را که متعهد به اسلام و مفید براى جامعه «4» بودند براى ملت سوگآور خوانده و مىفرمایند: «اشخاصى که ما از دست مىدهیم هر یک از آنها یک ذخیرهاى است براى کشور ما و براى اسلام ما. هر یک از اینها مردانى هستند که به تنهایى نظیر یک جمعیت هستند، متعهد و متوجه خدا .... اینها خدمتگزارانى بودند که هر کدام از آنها یک جمعیت بودند متعهد بودند و به اسلام معتقد بودند.» «5»
همچنین اذعان مىدارند «ارزش این آقایان به این بود که خودى بودند با مردم بودند و براى مردم خدمت مىکردند.» «6»
شهید رجایى که خود را وقف اسلام، رهبر و مردم خویش نموده بود، بسان فرموده پیامبر اکرم (ص) «رأس العقل بعد الدین التودد الىالناس و اصطناع الى کل بر و فاجر» «1» سرآمد تمام اعمال عاقلانه پس از ایمان به خداوند، بشر دوستى و نیکى به مردم است، اگر چه فاسق و گناهکار باشند؛ اینان بندگان واقعى خداوند بر زمین هستند که در قیامت در امنیت و امان قرار خواهند داشت و به فرموده امام موسى بن جعفر (ع) «انالله عبادا فىالارض یسعون فى حوائج الناس هم الامنون یومالقیامه.» «2»
شهید رجایى با این ویژگىها و اوصاف است که حضرت امام با تأثرى فراوان از درگذشت ایشان مىفرماید: «دست جنایتکاران و منافقان، رئیس جمهور متعهد و مؤمنى را از ملت مجاهد ایران گرفت و یکى از خدمتگزاران صدیق را به شهادت رساند و ملت را از خدمت او و او را از خدمت به ملت محروم کرد.» «3»
اخلاق و تهذیب نفس:
مضمون دیگرى که از بیانات حضرت امام خمینى استنباط مىشود اخلاق و تواضع مرحوم رجایى مىباشد. حضرت امام ایشان را «معلم اخلاق به اعمال خویش» «4» ذکر مىنماید و او را به عنوان یک «شخص مکتبى» «5» معرفى نموده و در سخنرانى به مناسبت گرامیداشت سالروز شهادت بزرگواران(رجایى و باهنر) چنین مىفرماید: «من از خصوصیاتى که در این آقایان بود، آنى که به نظرم خلیى بزرگ آمد آن است که آقاى رجایى یک نفر آدمى بود که دستفروشى مىکرد. در مطالعاتى که در ایشان کردم به نظرم آمد که از حال دستفروشىاش تا حال ریاست جمهورى در روح او تأثیرى نشد. چه بسا اشخاصى هستند که اگر کدخداى ده بشوند تغییر مىکنند به واسطه ضعفى که در نفسشان هست ... و اشخاصى هستند که مقام، تحت تأثیر آنهاست از باب قوّت نفسى که دارند و آقاى رجایى و آقاى باهنر در عین حالى که یکیشان رئیس جمهور بود، یکیشان نخستوزیر بود این طور نبود که ریاست در آنها تأثیر کرده باشد. آنها در ریاست تأثیر کرده بودند یعنى آنها ریاست را آورده بودند زیر چنگ خودشان، ریاست آنها را نبرده بود تحت لواى خودش و این درسى است که انسان باید از آنها بگیرد.» «1»
همچنین امام در خاطرهاى با بیان شیرین از حضور هیأت دولت نزد ایشان مىفرماید: «هیأت دولت که آمده بودند اینجا، من دیدم آقاى رجایى نخستوزیر توى اینهاست اصلًا اینها جلو نشسته بودند او هم آنجا آن کنار، کوچکتر از اینها هم بود، جثهاش هم کوچکتر است. گفتم که شما یاد (بیاورید) آن نخستوزیرها و هیأت دولت آن وقت را .... یک فرمانفرمایى در آن وقت بود [کهدر] وضع حرکتش، جلویش باید چند نفر آدم باشد، عقبش چند نفر آدم باشد، اطراف منزلش چه جور باشد، همین بساطهاى عجیب و غریب که من مشاهد بودم.» «1» اما رجایى چنین نبود چون خود برخاسته از مردم مستضعف بود و مصداق بارز حدیث زیباى «کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم» که با اعمال خود دیگران را به خیر دعوت کنید و رجایى با تهذیب نفس و اخلاق حسنه خود زینت انقلاب و زینت امام بود و این سرّ محبوبیت شهید رجایى است چنانچه امام نیز در اکثر پاسخ به نامههاى تسلیت رؤساى جمهور و مقامات سایر کشورها ایشان را «رئیس جمهور محبوب» «2» مىنامد و بىدلیل نیست که چند روزى بعد از فقدان این پیرو سوخته در طریق رهبر، حضرت امام خطاب به فرزند خویش- مرحوم حاج سیداحمد خمینى- مىفرماید «دلم براى رجایى تنگ شده است.» «3»
با نگاه از منظر حضرت امام، شهید رجایى شایسته آن است که الگوى مدیریت کشور گردد، چنانکه با انتصاب وى به سمت وزارت آموزش و پرورش «4» وى را مستحق الگوى فرهنگ کشور دانستند زیرا شهید رجایى عصاره فرهنگ ولایت علوى و حسینى است و دغدغه ذهنى او مکتب اسلام است. همچنین حضرت امام با انتصاب ایشان به سرپرستى بنیاد مستضعفان و ابراز نگرانى از وضعیت قبلى آن وى را که طعم استضعاف چشیده است و در سادهزیستى زبانزد عام و خاص شده است را شایسته الگو شدن براى اداره اموال بنفع مستضعفین مىداند «5» و در بیانى دیگر به عنوان بالاترین افتخار، رجایى را شاخص تعییر نظام ستمشاهى به نظام اسلامى معرفى مىنماید «6» و این معناى واقعى و رمز جاودانگى رجایى است.
امید است سیره مدیریتى شهید رجایى که به قوّت مورد تأیید حضرت امام قرار گرفته است در فرهنگ مدیریتى جایگاه شایسته خود را حفظ نماید و رجایی هاى دیگر پا به عرصه مدیریتى کشور بگذارند تا فرهنگ خدمت همراه با تواضع روز به روز طراوتى تازهتر یابد.
منابع:
1. قرآن کریم.
2. رجائى، غلامعلى- برداشتهایى از سیر امام خمینى (س)- مؤسسه چاپ و نشر عروج- جلد دوم- بهار 1377.
3. رجائى، غلامعلى- سیره شهید رجائى- انتشارات شاهد- شهریور 1377.
4. مجلسى، محمدباقر- بحارالانوار- مؤسسه الوفاء بیروت- چاپ دوم (1304 ه-. ق)- جلد 71.
5. نورى طبرسى، میرزا حسین- مستدرک الوسائل.
6. پیام شهیدان (زندگینامه شهید رجائى)- دفتر اول.
7. صحیفه امام (مجموعه آثار 22 جلدى حضرت امام خمینى شامل: بیانات، پیامها، مصاحبهها، احکام، سخنرانیها، اجازات شرعى و نامهها)- مؤ سسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى- چاپ اول- پاییز 78.
8. روزنامه جمهورى اسلامى (مورخ 20/6/59- 13/10/59- 14/4/60- 15/5/77).
9. روزنامه جهان اسلام (مورخ 8/6/73).
10. روزنامه ابرار (مورخ 8/6/77).
علیرضا ابراهیم آبادى، مجتبى اسکندرى
منبع: حضور (45)، ص: 144