اشاره: ایرانیان پیش از بسیاری از ملتها و بیش از صد سال است که در تکاپوی آزادی هستند، آزادی به معنای مدرن و مدنی آن. جنبش مشروطه نه آغاز آزادیخواهی که حاصل پروسه ای اجتماعی است که از مدتها پیش در میان نیروهای اجتماعی زمان شکل گرفت و منجر به صدرو فرمان مشرطیت در 14 مرداد 1285 شد. مشروطه اگر چه جنبشی افتخار آفرین و تاریخی گران دارد، اما به گواه بسیاری از صاحب نظران، نخستین جنبش دوران مدرن ایرانیان به دلایل زیادی به سرانجام نرسید و در آغازین ماه های موفقیت، متوقف شد. آنچه در ذیل می آید، یادداشت اختصاصی دکتر محمدرضا تاجیک عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی جهت انتشار در پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران است که در آن به تشریح دلایل و عوامل نافرجامی این جنبش می پردازد.
1
جنبش مشروطیت، جنبشی برای ادامه نیافتن و به سرانجام نرسیدن بود. جنبش مشروطه، یک «آغاز» بود، آغازی به طراوت تمامی آغازها؛ یک «آرزو» بود، آرزویی به رنگ تمامی آرزوها؛ یک «عبور» بود، عبوری به شادابی تمامی عبورها؛ یک «اعتراض» بود، به گزندگی تمامی اعتراضها؛ یک «مقاومت» بود، به توفندگی تمامی مقاومتها؛ یک «افق» بود، افقی به زیبایی تمامی افقها؛ و بالاخره، یک جنبش بود، با شعارهای دلفریب و روحنوازی همچون «قانون»، «آزادی»، «دموکراسی»، «عدالت»، «فردیت». اما، این «آغاز»، به فرجامی نرسید؛ این «رفتن»، به مقصودی نرسید؛ این «آرزو»، به انجامی نرسید؛ این «عبور»، به جایی نرسید؛ این «مقاومت»، به تغییری نرسید، و این «جنبش»، ارمغانی جز «آنارشی»، «تشتت»، «ناامنی»، «تفرد» و «استبداد» نداشت. چرا اینگونه شد؟ چرا روایت این حکایت تاریخی اینگونه تقدیر و تقریر شد؟ کدامین سنگ از درون و کدامین دست از برون مسیر این جنبش را ناهموار کرد؟ بیتردید، هر گونه تلاشی برای پاسخ دادن به این پرسشها، ما را در آغاز روایتی دیگر از آنچه به نام نامی این جنبش گذشت، قرار میدهد. لذا ناگزیر به گذشته
برمیگردیم و با خوانشی واساختی، یک بار دیگر سرگذشت این جنبش را مورد تامل و تعمق قرار میدهیم.
میدانیم که ناکارآمدی فزایندهی نظام سلطانی و آشنایی فزایندهی ایرانیان با دیار فرنگ، زمینهی بروز و ظهور تدریجی آثار و علائم یک نوع فروپاشی بطئی قدرت حاکم و شکلگیری نوعی نظام دانایی متفاوت را در آستانهی جنبش مشروطیت فراهم آورد. با جنبش مشروطیت، که در هیبت و هویت یک فرآیند ساختارشکنانه و واسازانهی گفتمانی ظهور و بروز کرد، سیاست از حریم سلطهی سلطان و قدرت حاکم رها شده و به گسترهی معنایی نو، یعنی «قدرت ملت» و توانایی و حق شرکت همگان در تصمیمگیریهای کشوری و ملتی کشانده شد. در این همه، نگریستن به انقلاب فرانسه و الگوی آن نقش اساسی داشت... یاد کردن از انقلاب فرانسه، یادگیریای را در پی داشت و آن یادگیری، از یاد رفتهای را میطلبید که حاصلش به فراموشی سپردن یک «خود» و سربرداشتن خود دیگری در بنیاد شخصیت تاریخی ماست، یعنی نشستن مفهوم ملت ایران به جای ملت شیعه اثنیعشری.
صورتبندی معرفتی این دوران، بافت و ساختی ترکیبی داشت: ترکیبی از «لیبرالیسم انگلیس و فرانسه، اندیشههای عدالتخواهانه روسی، و اندیشههای اتحاد اسلامی عثمانی». حوزه نخست، به شکلگیری اندیشههای مبتنی بر آزادیخواهی،
مطالبه حقوق فردی و اجتماعی و آزادیهای اساسی و مجلس ملی، و ظهور تفکرات لیبرالی و ناسیونالیستی، که هسته اصلی و جریان غالب در انقلاب مشروطه بود، کمک کرد. حوزه دوم، به تبلور اندیشههای سوسیالیستی و کمونیستی ـ با عنوان کلی چپ ـ منجر شد. و سرانجام، حوزه سوم که با پیشینهای از افکار اسلامخواهی در جامعه منشأ مشترکی داشت، به تشکیل اندیشههای اسلامگرایانه و حرکتها و احزاب اسلامی یاری داد.
چالشهای سیاسی دوران مشروطه، آنگونه که طرقی به ما میگوید، در عین حال چالش زبانی برای تعیین مرز معنایی واژگان کلیدی چون «ملت»، «دولت»، «آزادی»، «حریت»، «مساوات»، «برابری»، «قانون»، «مشروطیت»، «مشروعیت» بود. در آن چالشهای زبانی، لایههای متفاوت معنایی به سنگر مبارزات سیاسی تبدیل شده بود. لایههای معنایی کهنه و نو بیانگر اِنگارشهای سیاسی گوناگون و منافع اقشار اجتماعی گوناگون بود. ... در این برخوردها لایههای معنایی نو و کهنه، همچون برخورد اقشار اجتماعی، با هم سازش کرده و آمیزهی معنایی را به وجود آورد که نمایانگر حال و هوای بافت اجتماعی و فرهنگی ایران در آن دورهی مشخص تاریخی بود.
از رهگذر این چالش زبانی، ایدههایی چون «جمهوریت ملت»، «جمهور خلق»، «ارکان عدالت و جمهور»، «امر ولایت را به عهدهی جمهور ملت و وکلای دولت واگذاردن»، «قانون، آزادی و حریت»، «رسم حریت و آزادی»، «مشورت عموم»، «مشورت عام»، «وکلای خلق»، «به طریق مشورت و اجماع وکیل کردن»، «سلام ملتی»، «ملت فرانسه»، «مورخ مشهور ملتی» وارد میدان معنایی زبان فارسی شدند و شکلگیری بافتِ گفتمانیِ نویی را ممکن ساختند. و بدینسان، دگرگونیهای مهمی در گسترهی معنایی واژگان معمول و رایجی چون «ملت»، «دولت»، «حریت» و «سیاست» پدید آمد. آرمانهای انقلاب فرانسه با آرمانهای «ملت ایران» در هم آمیختند. شعار «حریت، مساوات، اخوت» و یا «آزادی، برابری، برادری»، در کنار «ملت»، «وطن»، «قانون»، «حق» و «مشروطه» از جمله واژگان کلیدیِ پُربَسامد در نشریات آن دوره بودند. عنوان برخی از آن نشریات، مفاهیمی چون «آزادی»، «اخوت»، «ایران نو»، «جارچی ملت»، «جارچی وطن»، «روزنامه ملی»، «زبان ملت»، «شورای ایران»، «عدالت»، «وطن»، «نجات وطن»، «ندای وطن» و «مساوات» بود. نشریات دورهی مشروطیت در بسیاری از صفحههای خود به تعریف و تفسیر این واژگان کلیدی میپرداختند و آنها
را زینتبخش سرلوحهی خود میکردند. برای مثال، سرلوحهی روزنامهی ندای وطن، شعار «عدالت، مساوات، آزادی، آبادی» بود. در سرلوحهی روزنامهی صور اسرافیل، اسرافیل در شیپوری میدمد و بیرقی را که بر آن شعار سهگانهی «حریت، مساوات، اخوت» نگاشته شده است در دست دارد. ... در سرلوحهی روزنامهی مساوات فرشتهای لوح بازشدهای را در دست دارد که بر آن روزنامه نگاشته شده و در زیر آن شعار سهگانه «حریت»، «عدالت»، «اخوت» نوشته شده است. الجمال، یکی دیگر از نشریههای مشروطهخواه، در سرلوحهاش مینوشت که در آن روزنامه «لوایحی که مبیّن حقایق و کاشف رموز معنی مساوات و حریت است درج میگردد». روزنامه صبحنامه ملی، یکی دیگر از نشریههای آغاز مشروطیت نیز بر سرلوحهاش شعار «حریت، عدالت، مساوات» نگاشته شده بود...»
از آنچه گذشت، میتوان نتیجه گرفت که مفصلبندی اولین گفتمانهای سیاسی مدرن در ایرانِ دوران مشروطه، اساساً حاصل اولین نگاهها به غرب و اولین قرائتها از مدرنیته غرب بود. «اهالی ایران» به تعبیر سید عبدالعظیم عمادالعلماء خلخالی، به واسطه مسافرت به ممالک خارجه و معاشرت با ملت دول متمدنه و مباشرت به خواندن کتب و رسایل سیاسیه و مطالعه نمودن روزنامههای خارجه و داخله و اطلاع یافتن به سلوک سلاطین متمدنه با ملت متبوعه خود و آگاه شدن بر حسن و فواید سلطنت مشروطه گوش ایشان فراز و چشم ایشان باز و زبان ایشان دراز شده است.
این فرازی گوش و بازی چشم و زبان، بسترساز تقریر و مفصلبندی نوعی گفتمانهای تعطیلگرا (تعطیلی بازارهای معرفتی بومی)، تخلیطگرا و تقلیلگرایی در این دوران شد. نقطهی کانونی گفتمان تعطیلگرا، «مدنیت غربی» بود. به همین جهت در مبارزه با استبداد داخلی بیشتر به دادههای فرهنگ سیاسی غربی استناد میکرد و قبله نجات او مدنیت غرب بود.» منورالفکرانی همچون میرزا یوسف تبریزی، میرزا صالح، ملکم خان، آخوندزاده، طالبوف و میرزا آقاخان کرمانی همگی بر این عقیده بودند که ایجاد جامعهای مدرن و توانا در رقابت با غرب تنها با استفاده از انگارههای غربی دولت (قانون اساسی)، نهادهای سیاسی (پارلمان)، فلسفه (خردگرایی)، اقتصادی (رقابت آزاد) و اجتماعی (حریت و فردیت) قابل تحقق است. مفهوم کانونی و مرکزی که حکم «نقطهی گرهای» (منفی و مثبت) را در میان تمامی این مفاهیم داشت، فقط یک کلمه بود: «قانون». آنجا که صحبت از «آزادی» بود، هم مراد «آزادی قانونی نه آزادی دلخواه» بود و هم «آزادی از استبداد دولتی و مداخله تامّ افراد ملت در امور سیاسی». فرخی یزدی این معنا را در قالب این رباعی بیان داشته است: «چون موجد آزادی ما قانون است ما محو نمیشویم تا
قانون است»
گفتمان «تخلیطگرا»، از رهگذر نوعی «تقلیلگرا»یی سامان میپذیرد: تقلیل مفاهیم جدید غربی، از قبیل دموکراسی، ناسیونالیسم و پارلمان به مفاهیم آشنای بومی همچون: آزادی و حریت، عدالت، استقلال، ملت و... . ماشاءالله آجودانی در اینباره مینویسد: از آنجا که تجربه چنان مفاهیمی را نداشتیم، یعنی وقتی حکومت ملی، مجلس ملی، حکومت قانونی یا مشروطه نداشتیم، نمیتوانستیم چنان مفاهیمی هم در زبان داشته باشیم. اما مشکل، تنها مشکل زبان نبود؛ مشکل زبان به یک معنی مشکل تاریخ و ذهنیت انسان ایرانی هم بود. مفاهیم غربی و تجربیات مربوط به آن، نه در زبان ما وجود داشت و نه در واقعیت تاریخ ما. پس ذهن انسانی که در زبان و تاریخ ایران بالیده و اندیشیده، با آن مفاهیم بیگانه و ناآشنا بود. انسان ایرانی، با چنین ذهن و زبان تاریخی، آنگاه که با مفاهیم جدید آشنا میشد، چون تجربه زبانی و تاریخی آن مفاهیم را (که دو روی یک سکه بودند) نداشت، آنها را با درک و شناخت و برداشت تاریخی و تجربه ربانی خود، تفسیر، تعبیر و بازسازی میکرد، و سعی میکرد از غرابت و بیگانگی آن مفاهیم جدید ـ با تقلیل دادن آنها به مفاهیم آشنا، یا با تطبیق آنها با دانستههای خود
ـ بکاهد و از آنها صورتی مانوس و آشنا ارائه دهد. در همین آشناسازی بود که «آزادی قلم و بیان»، در زبان و بیان روشنفکرانی چون یوسفخان مستشارالدوله و ملکمخان و بسیاری از روحانیون و مشروطهخواهان، به سادگی به امر به معروف و نهی از منکر معنی میشد و از آن مهمتر، اساس مشروطیت و حتی دموکراسی به «امرهم شورا بینهم» تعبیر میگردید.
شایگان در کتاب «نگاه شکسته» ، این کنش تقلیل و تخلیطگرایانه که در هیبت نوعی رویآوری به نوآوریهای تمدنی، بدون رها کردن ماتقدم سنتی و دینی، تجلی میکند را، یکی از موجبات انحراف مشروطه میداند: «انحراف، اما چرا؟ به اعتقاد وی، زیرا «پایه»ای که ما گفتمان جدید یا قدیمی را روکش میکنیم، نه تماماً نو است و نه کهنه. پیوندی دوگانه است، مخلوطی از هر دو. و به همین دلیل زمینهای است برای انحرافات و درهمریختگیها. در هر دو حالت، ما با یک «نگاه شکسته» سر و کار داریم که تصویر آن خراب و پیچوتاب خورده است، همانند تصویری که در یک آینه موجدار و تغییرشکلدهنده به وجود میآید.» با رویکردی نسبتاً مشابه با شایگان، محمد مختاری نیز مینویسد: اتخاذ روشهای تازهی معرفت در جامعهی ما، از دوران مشروطه آغاز شده است. اما همچنان به حالت آمیختگی و ناموزنی گرفتار مانده است. زیرا بیشتر از آنکه جنبهی تجربی و تولید در درون داشته باشد، آموختنی مانده است، و از فرهنگهای دیگر گرفته شده است. به همین سبب نیز طیف ناهمزمان و ناهمزبانی از نظریههای معرفتی پدید آمده است که خود یکی از معضلات جدید ما شده است. بهرهوری ناموزون از نظریهها و
گرایشهای معرفتی ناهمزمان، ناموزونی فرهنگی را افزایش داده است. آنچه در گوشهای از جهان از تجربهی مکرر گذشته است و به تاریخ سپرده شده است، با آنچه هنوز از حد نظر نگذشته و به تجربه در نیامده است، با هم و همزمان به جامعهی ما منتقل شده است. بعضی از نوآوریهای نظری پیشین، که با گذشت زمان در جوامع دیگر به سنت تبدیل شده، برای ما همچنان در حکم نو است. حال آنکه برای لایههای نازکی از فرهیختگان و اندیشمندان، که غالباً با پدیدههای معرفتی جهان سر و کار دارند، کهنه تلقی میشود. بخش کوچکی از جامعه با مسائل پایان قرن بیستم دست به گریبان است؛ حال آنکه بخش بزرگ جامعه هنوز از معرفت مدرن بر کنار یا حتی بیخبر و محروم مانده است.
از این جهت، فرآیند تخلیط و پیوند گفتمان ایرانیان با فراگفتمان غرب و مدرنیته، به علت مهیا نبودن بستر و زمینه اجتماعی و فرهنگی آن، نه تنها نتایج منتظَر را متحقق نکرد، بلکه ایرانیان را در آستانهی نوعی گمگشتگی و سرگشتگی هویتی ـ معرفتی قرار داد. رامین جهانبگلو در این زمینه مینویسد: مدرنیته ایرانی، از نیمه دوم قرن نوزدهم با جریانهای مختلف «عقلانیسازی» و «فردیسازی» خود را نشان داده است. به عبارت دیگر، برخورد ایران با مدرنیته را میتوان در تغییر فنون، عادات و نمودها یا پدیدههایی مشاهده کرد که سرمنشأ جهشهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در درون جامعه ایران بودهاند. بدینگونه، به نظر ما نادرست نیست اگر بگوییم که از پایان قرن نوزدهم به ویژه از دههی دوم قرن بیستم ایران از یک ایدئولوژی ضد جهانی به نگرش کمابیش فردگرایانه نسبت به امر اجتماعی رسیده است. البته این فرآیند فردگرایی در ایران در مرحلهی نخستین خود است و حتی به عبارتی میتوان گفت که در نیمه راه ناتمام مانده است. در حالی که در غرب ما با سه بُعد اصلی این فردگرایی، یعنی فردگرایی سیاسی (به معنای خودمختاری و فرد و حقوق فردی)، فردگرایی اقتصادی (به معنای آنچه
ماکس وبر «رفتار اقتصادی عقلانی» مینامد) و فردگرایی اخلاقی (به معنای مسئول بودن فرد در قبال فرد دیگر و جامعه و اخلاق مدنی) روبهرو هستیم، به عکس در ایران فردگرایی نه در مقام اصلی و بنیادین جامعه، بلکه به معنای رفتار و شیوهای خودخواهانه و غیرمسئولانه فهمیده شده و به اجرا درآمده است. فردی که در جامعه ایران با آن سر و کار داریم فرد خودمختار مدرنیته غربی نیست که به نوعی از چنبرهی ساختار نظام یافته جهان بیرون از خود خلاصی یافته باشد. او سوژهی مدرنی نیست که به نوعی از چنبره ساختار نظامیافته جهان بیرون از خود خلاصی یافته باشد. او سوژهی مدرنی نیست که در منشأ جهان خود و دولت و جامعه قرار گیرد. شکی نیست که اصل و بنیاد مدرنیته رهایی فرد است از یک کلیت اجتماعی و ظهور او است به صورت یک موجود منفرد یگانه. حقوق فرد مدرن در زمینه فکر و عمل به زندگی خصوصی گسترش مییابد. بیتردید استفاده عملی از این حقوق در زندگی قضایی و سیاسی جامعه ایران از آرمان مدرن آزادی فاصله دارد و همیشه نیز فاصله داشته است. با این همه در طول تاریخ مدرن ایران تلاشهایی جدّی برای تغییر این واقعیت صورت گرفته است. به عبارت دیگر، در وجه ایرانی
مدرنیته دورههایی وجود داشتهاند که در آنها جامعه کوشیده است تا درباره رابطهاش با جهان، با تاریخ و با فرد دیگر به گونهای متفاوت فکر کند و آن را به گونهای متفاوت بنا نماید. به این ترتیب، به دنبال ضربه ناشی از تماس با اروپا و نفوذ شیوه معرفت غربی، برای ایران قرن نوزدهم یک رشته آزمون وجدان در خصوص موقعیت سیاسی و سوقالجیشی و نیز سنتهای فرهنگی آغاز میشود. نهضت «مدرنیست» در ایران پی به این حقیقت میبرد که مادام که نگاه ایرانی به جهان از گشودن درها به روی تمدن و ورود به جریان مدرن امتناع کند، برای احیای دوباره هویت ایرانی هیچ تلاش جدّی و ارزشمندی نمیتوان کرد. به دنبال این آزمون روحی، گفتوگویی مفید اما منقطع میان روشنفکران ایرانی و تمدن غربی درگرفت که به شکوفایی تفکر جدید و خلق آثار فرهنگی و هنری با گرایش مدرن در ایران انجامید.
درهمرفتگی اختلاط و تقلیل معرفتی آنگونه که برای نخستین بار در متن گفتمان روشنفکران «تخلیطگرا» متبلور و متجلی گشت، سرانجام به هیمنه معرفتشناسانه گفتمان تعطیلگرا ره سپرد. به بیان دیگر، ترکیب دو گفتمان اسلام و غرب «فضا و جغرافیای انسانی سومی» را به ارمغان نیاورد،
بلکه صرفاً از فرآیند رو به تزاید ذوب و محو شدن یکی در دیگری خبر میداد. آنچه در این بستر تولد یافت، جریان روشنفکری بر جامه دیگری (غرب) درآمدهای بود که راه رهایی از عقبماندگی و ارتجاع را نه در تعریف هویتی کدر و مفصلبندی گفتمانی چندچهره، که در جدایی و فراق کامل از «خود»، «گذشته خود» و آنچه خودی است، و پیوندی کامل با دگر خود (غرب) میدید. روشنفکری که تاروپود گفتمان خویش را از دنیایی کاملاً متفاوت به عاریه گرفته بود و بر کسوت، هیبت و هویتی دیگر در آمده بود. لحظات و عناصر اصلی سازنده و پردازندهی چنین گفتمانی عبارت بودند از:
1. تعریف مدرنیته به مثابه نشانهای از تمدن و فرهنگ غرب، یا به بیان دیگر، فرض یک نویسنده واحد (غرب) در تقریر و تألیف متن مدرنیته؛
2. تعریف و ترسیم غرب با مفاهیمی نظیر: «عقل»، «سرزمین آزادی، مساوات، قانون، انسانیت، علم و پیشرفت»؛
3. مترادف فرض کردن مدرن شدن با غربی شدن و دنیوی شدن؛
4. باز ـ تعریف «دگر خودی» خود و جایگزینی «عرب» به جای «غرب»؛
5. تعریف مذهب بهعنوان «دگر ایدئولوژیک» مدرنیته؛
6. منقلب و وارونه کردن منطق رسمی حاکم بر روابط بین کلمات «غلیظ» و «رقیق» در عرصهی اندیشه سیاسی، و بهکارگیری «کلمات نهایی» غربیان برای تصدیق و تأکید کنشها، باورها و روش زندگی خود؛
7. تابع گفتمانهای کلیشهای و بههمچفتشده جامد و کلیباف و مجرد کردن تمامی عرصههای تفکر اجتماعی و اندیشگی (تامگرایی).
2
اگرچه، به تصریح قیصری، نهضت «ملی» مشروطه تا حدی به اشاعه و ترویج حقوق فردی در جامعه موفق شد. اما در نهادینه کردن این حقوق و یا تثبیت آن در فرهنگ سیاسی ایران شکست خورد. به دنبال این شکست، بیثباتی سیاسی و ناامنی اجتماعی متعاقب آن، و پیامدهای مخاطرهآمیز جنگ جهانی اول نسبت به استقلال و تمامیت ارضی ایران، گرایش به سوی استقرار حکومت مقتدر در کشور افزایش یافت و بسیاری از روشنفکران که از نهضت مشروطه پشتیبانی کرده بودند به امید «نجات ملی» و رهایی از آشوب به استقبال حکومت رضاشاه شتافتند. با گسترش ناامنی و هرج و مرج داخلی و ادامه دخالتهای دولتهای خارجی در امور کشور، دو هدف اساسی روشنفکران اصلاحات و استقلال کشور از یک سو، و حقوق و آزادیهای فردی، از سوی دیگر، به دو پاره مجزا تقسیم شده بود. به هر تقدیر، پشتیبانی بسیاری از روشنفکران از حکومت رضاشاه در چنین اوضاع و احوالی نشانهای از بیعنایتی آنان نسبت به ضرورت تأمین حقوق و آزادیهای فردی بود.
آشفتگی فکری و ضعف عمومی در حوزه اندیشگی و ناتوانی در برخورد درست و اصولی با مسائل و سرانجام «بیاصولیت» و «اصولگرایی سنتی» ـ که از ویژگیهای فرهنگ چیره بر جامعهی ایرانی دوران مشروطیت به شمار میرفتند ـ ارزشها و اصول سیاسی جدیدی که به سرزمین معرفتی و اندیشگی ایرانیان آمده بودند را در پرتو خود گرفته و مسخ نمودند. در این آشفته بازار، ارزشها و اصول ژرف زندگی سیاسی جدید، مانند اصل آزادی، اصل فردباوری و اصول دموکراسی به ضد دیالکتیکی خود تبدیل شدند. فریدون آدمیت در این زمینه مینویسد: مشروطیت بر پایه نظریه حاکمیت مردم بنا گردیده بود. خواه آن را به مآخذ فلسفه حقوق طبیعی توجیه نماییم و خواه تکیهگاهش را پیمان اجتماعی بدانیم ـ به وسیله قانون موضوعه عقلی متغیر انسانی به اجرا در میآمد. چنین فلسفه سیاسی با بنیاد احکام شرعی مُنزل لایتغیر ربانی تعارض ذاتی داشت. و میان حقوق آزادی در نظام دموکراسی از یک سو و حقوق عبادالله در شریعت، تعارض ماهوی بود. کلام معروف مجتهد شیعی که: «ای گاو مجسم، مشروطه مشروعه نمیشود» حقیقت محض است. و تعبیر یکی از اهل سیاست مبنی بر اینکه: «در نظر خودم مشروعه اگر کما هو حقها مجرا باشد، پدر
مشروطه است» بیمغز است.
بیتردید، در فرآیند تغییر و تحول گفتمانی انسانِ ایرانی دوران مشروطه، «تحریر» همان «تنقید» نبود. به بیان دیگر، این انسان تلاش نکرد که از رهگذر نقدی واسازانه نسبت به «آنچه خود داشت» و «آنچه از دیگران به عاریه گرفته بود» گفتمان نوینی تقریر و مفصلبندی کند و بالمآل، هیچگاه نتوانست از چنبره فرهنگ «خودمداری»، خود را رها سازد و به مقتضیات «جمعگرایی» و «فردباوری» (آنگونه که در غرب حادث شد) خود را برساند. علیبیگ حسینزاده، در زمانه خود با بیانی گویا و شیوا، بدین نارسایی بینشی و منشی ایرانیان اشاره کرده و مینویسد: امروزه، در اروپایی که نسبت به ترقیات علمیه مدنیه او حیران ماندهایم، تحریر همان تنقید است. یک نویسنده، یک تئاتر، رمان، تاریخ، یک شعر و هرچه که مینویسم، اگر از جاده نقد عبور نکند، محاسن و معایب آن در روزنامهها بحث نشود... پذیرفته نمیشود. تنقید، جستوجوی محاسن و معایب و جستوجوی اسباب محاسن و معایب یک اثر و یک حادثه است. انسان برای وقوف به کنه یک اثر و یک حادثه، ناچار باید آن را تحلیل نماید. در حین استمرار تحلیل حادثه، به مبدأ حدوث آن میرسیم و در حال نیل به
آن مبدأ، اسباب تحول تدریجی، یعنی انقلابات تکاملی آن مفهوم میشود... و حال اینکه، در حال حاضر انتقاد در نزد ما معنای تحقیر و تجاوز به خود گرفته! عجیب است! از مطلقیت حکومتهایمان و استبداد آنها شکایت میکنیم، مجاهدهها میکنیم، قانون اساسی میخواهیم، مجلس ملی مطالبه میکنیم، بعد که یکی پیدا شده و رفتار یکی از ماها را، اثر ما را نقد میکند، برآشفته شده، به آسمان میپریم و سرخ میشویم. این چه تضاد غریبی است؟ از قرار معلوم، ما هنوز نمیدانیم قانون اساسی و مجلس ملی چیست؟ اگر دریابیم که قانون اساسی ضبطنامه احکام حکومت است و مجلس ملی هم هیأت تنقیدیهای که مقابل تجاوز ارباب حل و عقد به دائره احکام آن میایستد، در آن صورت از انتقادها اطاعت کرده و آن را تحمل خواهیم نمود. اگر افراد ملت تحمل انتقاد داشته باشند، یعنی در افعال خود به قوامی واصل نشوند که مسئولیت را بپذیرند، چه استحقاقی برای مطالعه یک هیأت تنقیدیه مثل مجلس ملی دارند... .
این روانپریشی نظری، به نوبه خود، بسترساز تشتت و تفرق عملی را نیز در پی داشت. کاتوزیان مینویسد: اندکی پس از پیروزی مبارزه برای استقرار قانونی، آنچه سیاست حذف
خواندهام یعنی تمایل عملی هر حزب برای حذف رقبای خود که از ویژگیهای بارز تاریخ ایران سده بیستم است نخست میان مشروطهخواهان و بقایای رژیم قدیمی و سپس در میان خود مشروطهطلبان به کار افتاد. در مراحل آغازین این ستیز ویرانگر و جنگ برای حذف یکدیگر بود که عبدالرحیم طالبوف از سرشناسترین اندیشمندان، روشنفکران و نویسندگان جنبش مشروطه، بر ضد گرایشهای هرجومرجطلبانه فریاد برآورد و عواقب شوم آن را برای کشور پیشبینی کرد. وی تقریباً یک ماه پس از امضای فرمان مشروطه چنین نوشت: اگر واقعاً آزادی این است که هرکس هر فضولی میخواهد بکند، قطاعالطریق هر قافلهای را میخواهد بزند، الواد (الواط) هرچه میخواهد بقاپد، اشرار بزند، بکشد، بچاپد، هر بیسوادی هرچه به خیالش بیاید از تهمت و افترا بنویسد (و غیره و غیره) به این بیلجامی وحوش و هرج و مرج دهشتانگیز میتوان همدیگر را تهنیت گفت و چراغانی نمود؟ و بالاتر از این، خطاب به یکی از روزنامههای تبریز نوشت: ایرانی تا کنون اسیر یک گاو دو شاخه استبداد بود اما بعد از این اگر اداره خود را قادر نشود به گاو هزار شاخه رجاله دچار گردد... فاش میگویم که من این مسأله بیچون و چرا
میبینم.
کاتوزیان، سپس میافزاید: پیشبینی او ـ جدای از گزیر یا ناگزیر بودنش ـ دُرُست از کار درآمد و چنین بود که عملاً مشروطیت از دست رفت. ظرف یک دهه، مشروطیت یعنی قانون و آزادی برای تعداد هرچه بیشتری از مردم، معنایی جز هرج و مرج نیافت. هرگاه میخواستند بگویند که کسی به اهداف خودخواهانه و فاسدش دست یافته است، از روی بدبینی میگفتند که «به مشروطهاش رسید». حتی اندکی پس از پیروزی 1287 زمانی رسید که مردم از وقوع موارد چپاول و تاراج با گفتن عبارتی «مشروطه شد» یاد میکردند. این مطلب در تفسیری آمده است که یکی از مورخان معاصر درباره رفتار بیقانون یکی از قهرمانان انقلاب که بلافاصله پس از عزل شاه و پابرجا شدنِ حکومت مشروطه در تهران به ولایت کردستان رسیده بود ارائه کرده است. او چنین مینویسد: «سلب اعتماد از مشروطه و مشروطهطلب شده یک کلمه مشروطه در میان مردم ترجمه قتل و غارت شده که هرکسی، هرکسی را میکشت یا هرجا را غارت میکرد، میگفتند: «مشروطه شد»».
بنابراین، «... انقلاب مشروطه با همهی آرایههایی که از اروپای نو به خود بسته بود، پیامدهایی داشت که بیشتر با برخورد سنتی دولت و ملت ـ برخورد یک حکومت غیرمسئول و یک جامعهی حکومتناپذیر ـ همخوانی داشت به نحوی که هیچیک از جناحهای انقلاب آمادهی پذیرش یک شیوهی همزیستی در راستای اصول حکومتهای قانونی اروپا نبود (چه رسد به پذیرش یک توافق اصولی و دیرپا) ... نتیجه، برپا شدنِ جنگی میان جناحها برای حذف یکدیگر بود که در آن انقلابیون به پیروزی رسیدند. ولی مشکل دیرپای شکاف میان حکومت و مردم تحت حکومت ادامه یافت چنانکه قانون ـ در میان بخشهای بزرگی از جامعه ـ آرام آرام به معنی آزادی گرفته شد و آزادی نیز به ندرت از لجامگسیختگی متفاوت انگاشته میشد. شگفت نیست که مشروطیت بیش از پانزده سال دوام نیاورد؛ پانزده سالی که بسیار بعید به نظر میرسید کشور از آن جان سالم به در برد.
بهرغم تلاش مشروطهخواهان در گذار از یک جامعه مبتنی بر استبداد و حکومت شخصی به یک جامعه مبتنی بر قانون و مشروطیت، اقتدار شاه همچنان امری محتوم و مفروض باقی ماند. حتی زمانی که قانون مشروطه فرآیند تقریر و تدوین را طی میکرد،
پارهای بر آن بودند که به قدرت شاه هیچ گزند و خللی وارد نیاید. امیر بهادر وزیر دربار در جلسهای که برای تهیه پیشنویس نظامنامه مجلس و قانون اساسی تشکیل شده بود، میگوید: «رأی شاه باید بر همه مطالب مقدم باشد اگر بفرماید فلان شهر را بچاپید یا فلان آدم را بکشید نباید گفت این خلاف قانون است زیرا امر شاه بر همهچیز مقدم است.»
بهعنوان سخن آخر بگویم، تردیدی نیست، بهرغم گسست گفتمانی که از رهگذر جنبش مشروطه در این سرزمین حاصل شد، به علل مختلف رهایی کامل از میراث فرهنگ سیاسی گذشته (سنتی) ممکن نگشت و بالمآل، بسیاری از نخبگان فکری و بازیگران فردی و جمعی ایران دورانِ مشروطه، از سویههای یک فرهنگ سیاسی کلاممحور، منولوگ، برتریطلب و در یک کلام «استبدادزده» رنج میبردند. از این رو، در این دوران، همچون گذشته، خردورزی فلسفی و به خصوص کلامی در احتضار و خموشی به سر میبرد، و برخی اساساً رواج بحثهای کلامی را موجب ضعف عقیده عامه میشمرند. بسیاری، همچون گذشتگان خود، هر آنکس را که از مدار سرخگون نظری و معرفتی آنان، پا فراتر و یا فروتر مینهاد، «دگر» (ناخودی) تعریف میکردند و در حذف و طردش، هر وسیلهای را مباح و جایز میپنداشتند. بسیاری از منادیان دموکراسی این دوران، بر آن بودند تا مردمان را بر صورت خویش، و جامعه را به رنگ ایدهها و آرزوهای خویش بسازند. و بسیاری از روشنفکران و مردان سیاست این دوران، تکرارکنندهی منفعل «... کراسیها»، و «... ایسمها»ی دیگران بودند. اینان، هر «دالی» را با «مدلولش» و هر «ظرفی» را با «مظروفش» پذیرا بوده و
چندان خود را دلمشغول اقتضای بسترهای گفتمانی متفاوت، و یافتن مصداقهای بومی برای مفاهیم و واژگان به عاریت گرفته شده، نمیکردند.
3
اگرچه، جنبش مشروطه در گشودن لوح ملفوف گفتمانی خود و تحقق اهداف و آمال خود، ناکام ماند، اما بیتردید، تاریخ معاصر این مرز و بوم را به زیور وجود خود آراست، و آغازی گشت برای ادامه یافتن؛ مسیری گشت برای رفتن؛ دفتری گشت برای خواندن؛ امیدی گشت برای تغییر؛ خاطرهای گشت برای روایت شدن؛ و تجربهای گشت برای تکرار شدن.