پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران تا اربعین بانوی بزرگ انقلاب، مرحومه سرکار خانم خدیجه ثقفی، همسر مکرمه رهبر کبیر انقلاب اسلامی، همه روزه بخشهایی از خاطرات این یار و یاور صمیمی امام خمینی(س) را که برگرفته از گفته ها و شنیده هایی از ایشان است و توسط همکار عزیزمان آقای فرامرز شعاع حسینی تدوین شده، ارسال می کند:
ارتباط امام با آیتالله کاشانی
آقا به آقای کاشانی ارادت خاصی داشت. ابتدا وقتی آقا برای ازدواج آمدند تهران و 8 روزی منزل آقا جانم اقامت کردند. آقای کاشانی هم آمده بود و همدیگر را دیده بودند برای اینکه خانه آقای کاشانی و آقا جانم در یک کوچه بود و آنها با هم رفیق بودند. در همانجا آقای کاشانی به آقا جانم گفته بود: «این اعجوبه را از کجا پیدا کردی؟»
معلوم میشود که از همان دید اول هوش و ذکاوت امام برای آقای کاشانی مشخص شده بوده و آقای کاشانی متوجه شدند که حضرت امام غیر از بقیه طلاب هستند.
وقتی نواب صفوی و برادران واحدی را میخواستند بکشند، من با مادر آنها دوست بودم. آقا رفتند پیش آقا بروجردی که آقای بروجردی در این کار دخالت کنند ولی آقای بروجردی گفتند که من در کار آن ها دخالت نمیکنم و بعد رژیم آن ها را اعدام کرد.
چون زمین ها را به زور از مالک ها میگرفتند و میدادند به رعیت ها، همیشه این سوال مطرح بود که زراعتی که کشاورزان میکردند حلال است یا نه و نانی که نانواها میپختند حلال است یا خیر؟ بعد از مدتی من و آقا مصطفی رفتیم نجف و کربلا و در آنجا شنیدیم که ایران شلوغ شده است. آقا مصطفی دلواپس شد و گفت برگردیم ایران. وقتی آمدیم ،خانه پر از جمعیت بود، ما رفتیم منزل مصطفی. حیاط خانه آقا مصطفی قهوه خانه شده بود تا بعد کم کم شلوغی زیاد شد و آقا سخنرانی عصر عاشورا را داخل خانه کردند و آن شب صدای همهمه و تنفسشان پیچیده بود. ماموران رژیم شاه شبانه آمدند به قم و لگد زدند به در خانه. ما همه در حیاط خوابیده بودیم. آقا رفتند و گفتند؛ لگد نزنید آمدم. آقا، عبا و قبایشان را پوشیدند ولی آنها در را شکستند و ریختند داخل خانه و ایشان را بردند. امام دو سه روزی در یک منزل مسکونی بازداشت بودند و بعد ایشان را به زندان قصر منتقل کردند. 10، 12 روزی در قصر بودند اما نمیگذاشتند برای ایشان غذا ببریم. ظاهراً میرفتند ایشان را نصیحت میکردند. آقا کتاب دعا و لباس خواسته بودند، برایشان دادیم. بعد ایشان را بردند عشرت آباد و دو ماه آنجا بودند.
نمیگذاشتند هیچکس پیش ایشان برود و فقط اجازه بردن غذا را می دادند. ما هم آمدیم تهران منزل خانم جانم و ناهار به ناهار برایشان غذا میبردیم.
وقتی امام بعد از دو ماه از زندان آزاد شدند، ایشان را بردند به داوودیه منزل حاج عباس آقا نجاتی، من روز اول با دخترانم آنجا رفتم .همه که رفتند[2] اتاق یک دفعه خلوت شد اما ما بیشتر ماندیم و من به ایشان گفتم اینجا خیلی سخت است؟! انگشتش را مالید به پشت گردنش پوست نازکی با انگشت لوله شد و آمد پایین، من هیچی نگفتم ولی خیلی ناراحت شدم.[3]
بعد آقای روغنی پیشنهاد کرده بود که آقا به خانه ایشان بروند. جمعیت زیادی از ساواکی ها در روبروی منزل آقای روغنی جا گرفتند و یک منزل هم نزدیک آنجا برای ما کرایه کردند. تقریباً 30 نفر ساواکی آنجا بودند که رفت و آمد را محدود میکردند و فقط مادرم یا خواهرم را اجازه میدادند داخل شوند. مدت 7 ماه در قیطریه منزل آقای روغنی بودند که رئیس ساواک به نام انصاری گفته بود هر وقت بخواهید به قم بروید برای شما ماشین میآوریم. بعد رفتیم قم. همه خانه آقا را مردها گرفته بودند. یک خانه متصل به منزل آقا را اجاره کردند و دری باز کردند به آنجا و ما رفتیم. از عید تا 13 آبان یعنی هشت ماه آنجا بودیم که آقا سخنرانی دیگری کردند که همان سخنرانی معروف کاپیتولاسیون بود. یک شب دیدیم که مامورین امنیتی ریختند پشت در خانه ، من در ایوان بودم. با آنکه دیوار بلند بود یکی بالای دیوار بود. آقا طرف دیگر حیاط بودند من این طرف حیاط دوباره دیدم یکی دیگر پرید. من جا خوردم و در همان تاریکی ایستادم هیچ کس توی حیاط نبود. صدا کردم: «آقا» تا خواستم آقا را صدا بزنم دیدم یکی دیگر هم آمد روی دیوار و بعد نفر سوم پرید روی دیوار ، آقا از اتاق بیرون
آمدند. دیدم که درب بین خانه ما و بیرونی را با لگد میزنند. آقا که صدای مرا شنید بلند صدا زد:«در را شکستید. من دارم میآیم.» یک وقت دیدم که یکی دیگر هم پرید بالا، من دیگر ترسیدم، نزدیک سحر بود. آقا آمد بیرون و داد زد به آنها: «در شکست! بروید بیرون ، من میآیم.» همین که دیدند آقا از اتاق آمد بیرون آمد به طرف من و من هم توی ایوان ایستاده بودم ، از دیوار به طرف بیرون پایین پریدند. آقا آمد مُهر و کلید در قفسه اش را به من داد و گفت: «این پیش تو باشد تا خبر دهم.» من هم گفتم:«به خدا سپردمت» آقا هم از آن در بیرون به طرف مامورین رفت. [4] من کلید و مهر را قایم کردم و به هیچکس هم نگفتم. چون توقع داشتند که کلید یا مهر را بگیرند. احمد بیدار شده بود، 17 ـ 18 ساله بود. احمد پرسید:«آقا کو؟» گفتم:«از این در رفت، تو نرو» ولی رفت، بعد گفت:«چند قدم که رفتم یکی از ساواکی ها
هفت تیرش را رو به من کرد به صورت حمله ـ یعنی اگر بیایی جلو میزنمت ـ و من نرفتم.» [5]
وقتی آقا مهر و کلید را به من میداد من هم فوری آن را قایم کردم تا زمانی که آقا( از ترکیه ) رفتند عراق، از نجف نامه ای به من نوشتند که مُهر مرا به یک آدم امینی بدهید برایم بیاورد و من با آقای اشراقی در میان گذاشتم و ایشان گفتند آقای آشیخ عبدالعلی قرهی گذرنامه دارد و مورد اطمینان است. من هم نامه ای نوشتم و مهر و کلید را به او دادم ، او هم برد نجف و به آقا داد. [6]
بعد از تبعید آقا به ترکیه، مصطفی جواب گوی مردم و اجتماعات بود و در غیاب پدر به فعالیت و مبارزات ادامه داد.[7] به همین جهت او را هم گرفتند و به زندان بردند. مصطفی دو ماه در زندان قزل قلعه بود و بعد از دو ماه او را آزاد کردند، چون عقیده ساواک این بود که دیگر مردم متفرق شده اند و حوادث را از یاد برده اند. مصطفی هم تا آزاد شد به قم آمد و به صحن حضرت معصومه ( س) رفت. آنجا جمعیت جمع شد و با سلام و صلوات او را به خانه آوردند. دو یا سه روز هم در منزل بود ولی وقتی دیدند که مردم قم هنوز آرام نشده اند ریختند و او را هم گرفتند و به ترکیه تبعید کردند.[8]
مصطفی میگفت: « چه خوب شد که مرا بردند، چون آن شب را در یک منزل خیلی شیکی گذارندم و جاهای شیک را هم دیدم.»
این خواست خدا بود که مصطفی را به نزد آقا ببرند، زیرا آقا خیلی تنها بود و مصطفی مونس خوبی برای او ( در غربت ) بود.
در این یک سال که آنها در ترکیه بوده اند، همه فعالیت آن ها کار علمیبوده است. بعداً شنیدم که مصطفی در ترکیه دو کتاب نوشته است. و آن طوری هم که خودشان میگفتند، او از آقا مراقبت هم میکرده و حتی غذا هم درست میکرده است. در ترکیه گاهی هم مصطفی با علی بیک (نگهبان آنها) به تماشای اطراف میرفته است. اما من با رفتن مصطفی و پیوستن ایشان به مبارزه موافق نبودم.[9]
امام را که به ترکیه تبعید میکنند، شهر «بورسا» محل اقامت آقا بوده، ظاهراً خوش آب و هوا هم بوده است. یک مامور ایرانی به نام حسن آقا که ساواکی و اهل ساوه بود، همراه آقا به ترکیه رفته بود و زن و بچه اش در ایران بودند، خیلی ناراحت بود و در واقع او هم تبعیدی بود. او به اتفاق یک مامور ترک که نامش «علی بیک» بود مراقب آقا بودند. بعد که داداش [10] را تبعید کردند، گاهی با هم بیرون میرفتند؛ ولی آقا بیشتر در منزل و مشغول کار خود بودند و کتاب «تحریر الوسیله» را مینوشتند. [11]
[1] - شهید سید مجتبى میرلوحى مشهور به نواب صفوى از روحانیون انقلابى و بنیانگذار جمعیت مسلح «فداییان اسلام» بود. هدف این جمعیت ایجاد حکومت اسلامى و مبارزه با دشمنان اسلام و در صورت لزوم با توسل به سلاح بود. نخستین اقدام مسلحانه فداییان اسلام، ترور احمد کسروى و آخرین آن، ترور ناموفق حسین علا نخست وزیر وقت بود. فداییان با ترور سپهبد رزمآرا نخستوزیر وقت، نقش بسیار مؤثرى در ملى شدن صنعت نفت داشتند. رابطه نزدیک و صمیمانهاى بین آنان و آیتاللَّه کاشانى برقرار بود. با توجه به گرایشهاى لیبرالیستى و غیرمذهبى مصدق، آنها خواستار جدایى و مخالفت آیتاللَّه کاشانى با مصدق گردیدند و چون ایشان این امر را به مصلحت ندانست، فداییان اسلام به ارتباط خود با وى پایان داده و زبان به انتقاد مشترک از او و مصدق گشودند. مصدق نیز نواب صفوى را به زندان افکند و پس از گذشت بیست ماه او را آزاد کرد. به دنبال ترور ناموفق علا که براى عقد پیمان سنتو عازم بغداد بود، نخست ضارب و سپس نواب صفوى،
عبدالحسین واحدى - مرد شماره 2 فداییان اسلام - و چند تن دیگر دستگیر و پس از تحمل شکنجههاى وحشیانه، در دى ماه 1334 شمسى به شهادت رسیدند. (سید عبدالحسین واحدى پس از دستگیرى نخست مورد شماتت و فحاشى تیمور بختیار، رئیس فرماندارى نظامى، قرار گرفت و سپس با چند گلوله وى را به شهادت رساند.» (خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفى)، مرکز اسناد انقلاب اسلامى، ص 140.
[2] - بنا بر گزارش ساواک، در ساعت 30/14 روز جمعه، 11/5/1342 امام همراه با آقایان قمى و محلاتى «به خانه شماره 8 در خیابان شمیران، ایستگاه سینا، کوچه دفترى متعلق به آقاى نجاتى انتقال داده شد.
[3] ـ در این گفتگو که خانم زهرا مصطفوی همسر امام را همراهی می کرد وقتی چشمان اشک آلود مادر را می بیند می گوید : مادر هنوز هم که به یاد آن روزها می افتید ناراحت می شوید. مادر معذرت می خواهم. من در این گفت و گو چندبار شما را به گریه انداختم و خاطرات تلخ گذشته را زنده کردم واقعا مرا ببخشید. همسر امام (س) هم در پاسخ می گوید : نه ، اشکالی ندارد.
[4] - سحرگاه 13 آبان 1343) کماندوهاى مسلح اعزامى از تهران، منزل امام خمینى، در قم را محاصره کردند. شگفت آن که وقت بازداشت، همانند سال قبل مصادف با نیایش شبانه امام خمینى بود. حضرت امام بازداشت و به همراه نیروهاى امنیتى مستقیماً به فرودگاه مهرآباد تهران اعزام و با یک فروند هواپیماى نظامى که از قبل آماده شده بود،تحتالحفظ مأمورین امنیتى و نظامى به آنکارا پرواز کرد. عصر آن روز ساواک خبر تبعید امام را به اتهام اقدام علیه امنیت کشور! در روزنامهها منتشر ساخت. علىرغم فضاى خفقان، موجى از اعتراضها به صورت تظاهرات در بازار تهران، تعطیلى طولانى مدت دروس حوزهها و ارسال طومارها و نامهها به سازمانهاى بینالمللى و مراجع تقلید جلوهگر شد. آیتاللَّه حاج آقا مصطفى خمینى نیز در روز تبعید امام بازداشت و زندانى شد و پس از چندى در 13 دیماه 1343 به ترکیه نزد پدر تبعید گردید.(حدیث بیدارى، حمید انصارى، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ دوم، خرداد 1374، ص 65.)
[5] ـ در این هنگام خانم زهرا مصطفوی خطاب به مادر گرا می شان می گوید : مادر ناراحت نشوید اگر یادآوری آن دوران شما را تا این حد ناراحت کند من مجبور می شوم سئوالی نکنم. خواهش می کنم، شما همیشه صبور بودید. یادم هست که وقتی من رسیدم شما لرز کرده بودید و در جواب احوالپرسی من خیلی محکم جواب دادید که حالم خوب است اما نمی دانم چرا می لرزم و من در تمام این سالها هر وقت یاد آن لحظه می افتم از مظلومیت آن روز شما منقلب می شوم.
[6] ـ این که حضرت امام مهر خود را فقط به دست همسرشان داده بیانگر اطمینانی است که ایشان به خانم داشته اند و می دانستند که تا چه اندازه همسرشان استوار و رازدار هستند و اینکه ایشان این موضوع را هیچکس در میان نگذاشته اند، نشانه امانت داری این بانوی گرانقدر است. والا حضرت امام می توانستند به همسرشان بگویند که مُهر را به کس دیگری تحویل دهد.
[7] - ایشان دو نوع فعالیت داشت : فعالیت مخفیانه که به صورت پول دادن ، اعلامیه منتشر ساختن ، سخنرانی ها و چنین کارهایی بود و دیگر کارهای علنی ایشان در حفظ بیت امام بعد از رفتن امام چه در زندان و چه به تبعید ، البته خود ایشان هم به ترکیه تبعید شدند که در هر دو بعد خوب عمل می کردند . دوستان و برادران ایشان در این زمینه از او خیلی راضی هستند . از دیگر خصال بارز ایشان که همیشه در ذهن من است قاطعیت او در برخورد با مسائل بود. ( سید احمد خمینی )
[8] - آقا مصطفی پس از بازداشت و انتقال به تهران در ساعت 9 شب 13 آبان تحویل زندان قزل قلعه گردید و روز بعد رئیس شعبه 7 بازپرسی دادستانی ارتش برای وی به اتهام «اقدام بر ضد امنیت داخلی مملکت» قرار بازداشت موقت صادر کرد.[8] این قرار در تاریخ 20/8/1343 توسط رئیس دادگاه عادی شمارة 1 ادارة دادرسی ارتش مورد تأیید واقع شده و وی کماکان در زندان قزل قلعه محبوس باقی می ماند. آقا مصطفی در همان زندان حداقل دوبار و هر نوبت به صورت مفصل مورد بازجوییقرار گرفت. وی نیز درپاسخ بازجو در کمال اعتماد به نفس و آرامش خاطر از اقدامات پدر کاملاً دفاع و از ایشان با عنوان «شخص اول در ادارة امور اسلامی» یاد نمود.
بازجو پرسید:« مسائل سیاسی و امور مملکتی و امر به معروف و نهی از منکر نسبت به منکرین و غیر آنان [وظیفه] فردی است که قائل الیقینی شناخته می شود و سمت ادارة امور اسلامی را دارند که در رأس آنان و شخص اول آنها حضرت آقای ابوی می باشند.[8]»
وی سپس در پاسخ سؤالی دربارة اتهام وارده، پس از توضیح چگونگی اطلاع از بازداشت پدر، نوشت:« بعد از آنکه به منزل[پدر] رسیدم آثار جنایت اشخاصی که شبانه حمله کردند و برای دستگیری ایشان اقدام کرده بودند[را] مشاهده کردم از قبیل شکستن درب منزل و شکستن درب منزل همسایه، به خیال اینکه شاید ابوی آنجا باشند و در اثر زدن لگد به درب منزل همسایه، پیشانی آن مرحوم، جناب آقای فیض گیلانی صدمه خورده بود.... و همچنین [کتک] زدن جناب مشهدی علی و مشهدی حسین که به سختی آنها را زده بودند و مشهدی علی با نهایت ناراحتی و صدمه، اطلاع دادن به من را تحمل کرده بود زیرا ارتباطات مقتضی در تمام شهر قطع شده بود و همچنین در اثر پایین آمدن از دیوار منزل مقداری لب دیوار را خراب و دیوار سفید را سیاه کرده بودند و علت سیاهی برای آن بود که کفش آنان لاستیک و یا به تازگی واکس زده بودند. بعد از آن مشاهدات، خدمت خانم والده مشرف شده ....[ در منزل آقای مرعشی بودم] که آقای رضوی که از اعضای سازمان امنیت است با جماعتی قریب به بیست نفر به اندرون منزل ایشان حمله آورده، با داشتن بعضی از آلات حربیه خطاب به من که بفرمایید، ما هم از آنجا که منتظر این
وقت، به گفته حضرت آیت ا...مرعشی بودیم، بی درنگ حرکت کرده، سوار ماشین منتسب به دستگاه شدیم و به طرف شهربانی قم رهسپار گشتیم....[8]»
آقا مصطفی پس از نزدیک به دو ماه حبس در قزل قلعه در ساعت 18 روز 8/ 10/1343 از زندان مرخص شد در حالی که ساواک تصمیم به تبعید او گرفته بود اما نحوة ابلاغ این موضوع به خودش چنان دوپهلو می نمود که آقا مصطفی تصور داشت این سفری داوطلبانه به ترکیه است تا از پدرش دیدار نماید. لذا پس از آزادی و عزیمت به قم از این سفر اعلام انصراف کرد، ساواک که نقشه خود را نقش بر آب دید لاجرم ساعت 45/11 دقیقه صبح روز 13/10/ 1343 مجدداً آقا مصطفی را بازداشت و راهی تهران نمود تا در ساعت 30/5 دقیقه بامداد روز بعد او را به اجبار از کشور اخراج کرده و نزد پدرش زندگی در تبعید را آغاز کند. آقا مصطفی در 14 دی 1343 مجبور به ترک ایران برای همیشه شد.( همان ص176)
[9] ـ خانم زهرا مصطفوی در تکمیل صحبت های مادر گرامی شان می گویند : من یادم هست که موقع رفتن آمده بود خدمت شما و من در پیچیدن عمامه اش به او کمک می کردم. شما با رفتن او مخالف بودید و می گفتید: «آقا که مبارزه می کند و با شاه مخالفت کرده، سنی از او گذشته؛ اما تو، جوانی، زن و بچه داری. زن تو حامله است، من با زن تو چه کنم» و داداش چون مجبور به رفتن بود می خواست شما را ناراحت نکند . می گفت : شما اینجا دور هم جمع هستید اما آقا آنجا تنهای تنهاست، من باید پیش او بروم و بالاخره هم او را بردند و چه روز تلخی و سختی بود، یادتان می آید؟ (همسر امام «س» باگریه تایید می کنند.) معذرت می خواهم، این یادآوری ها برای همه دردناک است.
[10] - آقا مصطفی ـ خانم از زبان دخترانشان به او، داداش هم میگفتند
[11] -دوران تبعید امام در ترکیه بسیار سخت و شکننده بود. حضرت امام حتى از پوشیدن لباس روحانیت در آنجا ممنوع شده بود. اما هیچ یک از فشارهاى روانى و جسمى نتوانست آن حضرت را وادار به سازش کند. محل اقامت اوّلیه امام، هتل بولوار پالاس آنکارا (اطاق 514 طبقه 4) بود. فرداى آن روز براى مخفى نگاه داشتن محل اقامت، امام را به محلى واقع در خیابان آتاتورک منتقل کردند. چند روز بعد (21 آبان 1343) براى منزوىتر ساختن ایشان و قطع هرگونه ارتباطى، محل تبعید را به شهر بورسا واقع در 46 کیلومترى غرب آنکارا نقل مکان دادند. در این مدت امکان هرگونه اقدام سیاسى از امام خمینى سلب شده و ایشان تحت مراقبت مستقیم مأمورین اعزامى ایران و نیروهاى امنیتى دولت ترکیه قرار داشت. اقامت امام در ترکیه یازده ماه به درازا کشید در این مدت رژیم شاه با شدت عمل بىسابقهاى بقایاى مقاومت را در ایران درهم شکست و در غیاب امام خمینى بسرعت دست به اصلاحات آمریکا پسند زد.
رژیم در چند مورد براثر فشار مردم و علما ناگزیر شد با اعزام نمایندگانى از سوى آنان براى کسب خبر از حال امام و اطمینان از سلامت وى موافقت نماید. در این مدت امام خمینى طى چند نامه به منسوبین خویش و علماى حوزه به صورت رمز و اشاره و در قالب دعا، استوارى خود در مبارزه را یادآور شده و همچنین خواستار ارسال کتابهاى دعا و کتب فقهى شدند. اقامت اجبارى در ترکیه فرصتى مغتنم براى امام بود تا تدوین کتاب بزرگ تحریرالوسیله را آغاز کند. در این کتاب که حاوى فتاوى فقهى امام خمینى است، براى نخستین بار در آن روزها، احکام مربوط به جهاد و دفاع و امر به معروف و نهى از منکر و مسایل روز به عنوان تکالیف شرعى فراموش شده مطرح گردیده است. یادآور مىشود که آراء اجتهادى امام خمینى در فقه و اصول سالها قبل از رحلت آیاللَّه بروجردى در آثار متعددى به قلم آن حضرت تألیف شده بود که در بخش معرفى آثار و تألیفات امام - در همین مقاله - به آنها اشاره خواهیم کرد.( حدیث بیدارى، حمید انصارى، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ دوم، خرداد 1374، صص 65-66.)